૯. થેરવગ્ગો

૧. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૮૩. પટિચ્ચાતિ નિસ્સયં કત્વા. ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ દિટ્ઠિગ્ગાહો, ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનગ્ગાહો ચ તણ્હાવસેનેવ હોન્તીતિ તણ્હાપિ તથાપવત્તિયા પચ્ચયભૂતા તથાપવત્તિ એવાતિ વુત્તં ‘‘અસ્મીતિ એવં પવત્તં તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચત્તયં હોતી’’તિ. દહરસદ્દો બાલદારકેપિ પવત્તતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘યુવા’’તિ વુત્તં. યુવાપિ એકો અમણ્ડનસીલોતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘મણ્ડનકજાતિકો’’તિ વુત્તં. તેન મુખનિમિત્તપચ્ચવેક્ખણસ્સ સબ્ભાવં દસ્સેતિ. તન્તિ આદાસમણ્ડલં ઓલોકયતો. પરમ્મુખં હુત્વા પઞ્ઞાયેય્યાતિ યદિ પુરત્થિમદિસાભિમુખં હુત્વા ઠિતં, મુખનિમિત્તમ્પિ પુરત્થિમદિસાભિમુખમેવ હુત્વા પઞ્ઞાયેય્યાતિ અત્થો. યદિપિ પરસ્સ સદિસસ્સ મુખં ભવેય્ય, તથાપિ કાચિ અસદિસતા ભવેય્યાતિ વુત્તં ‘‘વણ્ણાદીહિ અસદિસં હુત્વા પઞ્ઞાયેય્યા’’તિ. નિભાસરૂપન્તિ પટિભાસરૂપં. નિભાસરૂપં તાવ કંસાદિમયે પભસ્સરે મણ્ડલે પઞ્ઞાયતુ, ઉદકે પન કથન્તિ ‘‘કેન કારણેના’’તિ પુચ્છતિ. ઇતરો ‘‘મહાભૂતાનં વિસુદ્ધતાયા’’તિ વદન્તો તત્થાપિ યથાલદ્ધપભસ્સરભાવેનેવાતિ દસ્સેતિ. એત્થ ચ મણ્ડનજાતિકો પુરિસો વિય પુથુજ્જનો, આદાસતલાદયો વિય પઞ્ચક્ખન્ધા, મુખનિમિત્તં વિય ‘‘અસ્મી’’તિ ગહણં, મુખનિમિત્તં ઉપાદાય દિસ્સમાનરૂપાદિ વિય ‘‘અસ્મી’’તિ સતિ ‘‘અહમસ્મી’’તિ ‘‘પરોસ્મી’’તિઆદયો ગાહવિસેસા. અભિસમેતોતિ અભિસમિતો, અયમેવ વા પાઠો.

આનન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. તિસ્સસુત્તવણ્ણના

૮૪. મધુરકં વુચ્ચતિ કાયે વિભારન્તિ આહ – ‘‘મધુરકજાતો વિયાતિ સઞ્જાતગરુભાવો વિયા’’તિ. ગરુભાવે સતિ લહુતા અનોકાસાવ, તથા મુદુતા કમ્મઞ્ઞતા ચાતિ વુત્તં ‘‘અકમ્મઞ્ઞો’’તિ. ‘‘કાયે’’તિ આનેત્વા વત્તબ્બં. ન પક્ખાયન્તીતિ પકાસા હુત્વા ન ખાયન્તિ. તેનાહ ‘‘ન પાકટા હોન્તી’’તિ. ઉપટ્ઠહન્તીતિ ઉપતિટ્ઠન્તિ. ન દિસ્સતીતિ ગહણં ન ગચ્છતિ. મહાવિચિકિચ્છાતિ અટ્ઠવત્થુકા સોળસવત્થુકા ચ વિમતિ. ન હિ ઉપ્પજ્જતિ પરિપક્કકુસલમૂલત્તા.

કામાનમેતં અધિવચનન્તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા યેન અધિપ્પાયેન ભગવતા નિન્નં પલ્લલં કામાનં નિદસ્સનભાવેન આભતં, તં અધિપ્પાયં વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં.

તિસ્સસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. યમકસુત્તવણ્ણના

૮૫. દિટ્ઠિ એવ દિટ્ઠિગતં ‘‘ગૂથગતં મુત્તગત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૧૯; અ. નિ. ૯.૧૧) યથા. દિટ્ઠિગતં નામ જાતં ખન્ધવિનિમુત્તસ્સ સત્તસ્સ ગહિતત્તા.

કુપિતેતિ દિટ્ઠિસઙ્ખાતરોગેન કુપિતે. પગ્ગય્હાતિ તેસં ભિક્ખૂનં સન્તિકે વિય થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ સમ્મુખા અત્તનો લદ્ધિં પગ્ગય્હ ‘‘એવં ખ્વાહ’’ન્તિ એવં નિચ્છયેન વત્તું અસક્કોન્તો.

અનુયોગવત્તં નામ યેન યુત્તો, તસ્સ અત્તનો ગાહં નિજ્ઝાનક્ખન્તિયાવ યાથાવતો પવેદનં. થેરસ્સ અનુયોગે ભુમ્મન્તિ ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો યમકા’’તિઆદિના થેરેન કથિતપુચ્છાય ભુમ્મનિદ્દેસો. સચે તં આવુસોતિ ઇદન્તિ ‘‘સચે તં, આવુસો’’તિ એવમાદિકં ઇદં વચનં. એતન્તિ યમકત્થેરં. અઞ્ઞન્તિ અરહત્તં. વત્તબ્બાકારેન વદન્તો અત્થતો અરહત્તં બ્યાકરોન્તો નામ હોતીતિ અધિપ્પાયેન વદતિ.

એતસ્સ પઠમમગ્ગસ્સાતિ એતસ્સ ઇદાનિયેવ તિપરિવટ્ટદેસનાવસાને તયા અધિગતસ્સ પઠમમગ્ગસ્સ. ચતૂહિ યોગેહીતિ અત્તતો પિયતો ઉદાસિનતો વેરિતોતિ ચતૂહિપિ ઉપ્પજ્જનઅનત્થયોગેહિ.

ઉપેતીતિ તણ્હુપયદિટ્ઠુપયેહિ ઉપાદિયતિ તણ્હાદિટ્ઠિવત્થું પપ્પોતિ. ઉપાદિયતીતિ દળ્હગ્ગાહં ગણ્હાતિ. અધિતિટ્ઠતીતિ અભિનિવિસ્સ તિટ્ઠતિ. કિન્તિ? ‘‘અત્તા મે’’તિ. પચ્ચત્થિકા મે એતેતિ એતે રૂપવેદનાદયો પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા મય્હં પચ્ચત્થિકા અનત્થાવહત્તાતિ વિપસ્સનાઞાણેન ઞત્વા. વિપસ્સનાય યોજેત્વાતિ વિપસ્સનાય ખન્ધે યોજેત્વા.

યમકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અનુરાધસુત્તવણ્ણના

૮૬. તસ્સેવ વિહારસ્સાતિ મહાવને યસ્મિં વિહારે ભગવા વિહરતિ, તસ્સેવ વિહારસ્સ. ઇમેતિ અઞ્ઞતિત્થિયા. યસ્મા અયં થેરો ઠપનીયં પઞ્હં ઠપનીયભાવેન ન ઠપેસિ, તસ્મા. અઞ્ઞતિત્થિયા…પે… એતદવોચું. તેનાહ ‘‘એકદેસેન સાસનસમયં જાનન્તા’’તિ.

ગહિતમેવ હોતિ તતો પગેવ સિદ્ધત્તા. તેનાહ ‘‘તસ્સ મૂલત્તા’’તિ. એવન્તિ ‘‘દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞપેમિ, દુક્ખસ્સ ચ નિરોધ’’ન્તિ એવં. વટ્ટવિવટ્ટમેવાતિ પઞ્ચન્નં પન ખન્ધાનં સમનુપસ્સનાય વસેન વટ્ટં, ‘‘એવં પસ્સ’’ન્તિઆદિના વિવટ્ટં કથિતમેવ.

અનુરાધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વક્કલિસુત્તવણ્ણના

૮૭. નગરમજ્ઝે મહાઆબાધો ઉપ્પજ્જીતિ નગરમજ્ઝેન આગચ્છન્તો કમ્મસમુટ્ઠાનો મહન્તો આબાધો ઉપ્પજ્જતિ. સમન્તતો અધોસીતિ સબ્બભાગેન પરિપ્ફન્દિ. ઇરિયાપથં યાપેતુન્તિ સયનનિસજ્જાદિભેદં ઇરિયાપથં પવત્તેતું. નિવત્તન્તીતિ ઓસક્કન્તિ, પરિહાયન્તીતિ અત્થો. અધિગચ્છન્તીતિ વડ્ઢન્તિ. સત્થુ ગુણસરીરં નામ નવવિધલોકુત્તરધમ્માધિગમમૂલન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘નવવિધો હિ…પે… કાયો નામા’’તિ, યથા સત્તાનં કાયો પટિસન્ધિમૂલકો.

કાળસિલાયં કતવિહારો કાળસિલાવિહારો. મગ્ગવિમોક્ખત્થાયાતિ અગ્ગમગ્ગવિમોક્ખાધિગમાય. દેવતાતિ સુદ્ધાવાસદેવતા. અલામકં નામ પુથુજ્જનકાલકિરિયાય અભાવતો. તેનાહ ‘‘થેરો કિરા’’તિઆદિ. એકં દ્વે ઞાણાનીતિ એકં દ્વે પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ સભાવતો અવસ્સં ઉપ્પજ્જન્તિ, અયં ધમ્મતા. મગ્ગફલનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાનિ તંતંમગ્ગવુટ્ઠાને ઉપ્પજ્જન્તિ એવ. એકં દ્વેતિ વચનં ઉપ્પન્નભાવદસ્સનત્થં વુત્તં.

ધૂમાયનભાવો ધૂમાકારતા, તથા તિમિરાયનભાવો.

વક્કલિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અસ્સજિસુત્તવણ્ણના

૮૮. પસ્સમ્ભિત્વાતિ નિરોધેત્વા. નો ચ સ્વાહન્તિ નો ચ સુ અહં. પરિહાયિ કુપ્પધમ્મત્તા. એતન્તિ સમાધિમત્તસારં, સીલમત્તે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. કથં હોતીતિ કથં અભિનન્દના હોતિ. દુક્ખં પત્વાતિ દુક્ખુપ્પત્તિહેતુ સુખં પત્થેતિ ‘‘એવં મે દુક્ખપરિળાહો ન ભવિસ્સતી’’તિ. યદગ્ગેનાતિ યેન ભાગેન. ‘‘દુક્ખં પત્થેતિયેવા’’તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘સુખવિપરિણામેન હી’’તિઆદિ. સુખવિપરિવત્તે સુખવિપરિણામદુક્ખં, તસ્મા સુખં અભિનન્દન્તો અત્થતો દુક્ખં અભિનન્દતિ નામ.

અસ્સજિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ખેમકસુત્તવણ્ણના

૮૯. અત્તનિયન્તિ દિટ્ઠિગતિકપરિકપ્પિતસ્સ અત્તનો સન્તકં. તેનાહ ‘‘અત્તનો પરિક્ખારજાત’’ન્તિ. તણ્હામાનો અધિગતો અરહત્તસ્સ અનધિગતત્તા, નો દિટ્ઠિમાનો અધિગતો, તથા કામરાગબ્યાપાદાપિ. અનાગામી કિર ખેમકત્થેરો, ‘‘સકદાગામી’’તિ કેચિ વદન્તિ. સન્ધાવનિકાયાતિ સઞ્ચરણેન. તેનાહ ‘‘પુનપ્પુનં ગમનાગમનેના’’તિ. ચતુક્ખત્તું ગમનાગમનેનાતિ ચતુક્ખત્તું ગમનેન ચ આગમનેન ચ. તેનાહ – ‘‘તં દિવસં દ્વિયોજનં અદ્ધાનં આહિણ્ડી’’તિ. ઞત્વાતિ અજ્ઝાસયં ઞત્વા. થેરોતિ ખેમકત્થેરો.

રૂપમેવ અસ્મીતિ વદતીતિ રૂપક્ખન્ધમેવ ‘‘અસ્મી’’તિ ગાહસ્સ વત્થું કત્વા વદતિ. અધિગતો તણ્હામાનો.

અણુસહગતોતિ અણુભાવં ગતો. તેનાહ ‘‘સુખુમો’’તિ. તયો ખારા વિય તિસ્સો અનુપસ્સના ચિત્તસંકિલેસસ્સ વિસોધનતો. સીલગન્ધાદીહિ ગુણગન્ધેહિ.

કથેતુન્તિ ઉદ્દેસવસેન કથેતું. પકાસેતુન્તિ નિદ્દેસવસેન તમત્થં પકાસેતું. જાનાપેતુન્તિ કારણવસેન જાનાપેતું. પતિટ્ઠાપેતુન્તિ કથાપેતું. વિવટં કાતુન્તિ ઉદાહરણં વણ્ણેત્વા પાકટં કાતું. સુવિભત્તં કાતુન્તિ અન્વયતો બ્યતિરેકતો સુટ્ઠુ, વિભત્તં કાતું. ઉત્તાનકં કાતુન્તિ ઉપનયનિગમેહિ તમત્થં વિભૂતં કાતું. અઞ્ઞેન નીહારેનાતિ વિપસ્સનાવિમુત્તેન ચિત્તાભિનીહારેન.

ખેમકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. છન્નસુત્તવણ્ણના

૯૦. મક્ખીતિ ગુણમક્ખનલક્ખણેન મક્ખેન સમન્નાગતો. પળાસીતિ યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન સમન્નાગતો. એતં અવોચાતિ ‘‘ઓવદન્તુ મં…પે… પસ્સેય્ય’’ન્તિ એતં અવોચ.

થેરન્તિ છન્નત્થેરં. અત્તનો દુગ્ગહણેન કઞ્ચિ ઉપારમ્ભમ્પિ કરેય્ય. તેન વુત્તં ‘‘એવં કિર નેસં અહોસી’’તિઆદિ. નિદ્દોસમેવસ્સ કત્વાતિ આદિતો અનુરૂપત્તમેવ કત્વા સદ્ધમ્મં કથેસ્સામાતિ.

પરિતસ્સના ઉપાદાનન્તિ ભયપરિતસ્સના દિટ્ઠુપાદાનં. અનત્તનિ સતિ અનત્તકતાનિ કમ્માનિ કમત્તાનં ફુસિસ્સન્તીતિ ભયપરિતસ્સના ચેવ દિટ્ઠુપાદાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. પટિનિવત્તતીતિ યથારદ્ધવિપસ્સનાતો પટિનિવત્તતિ, નાસક્ખીતિ અત્થો. કસ્મા પનેતસ્સ વિપસ્સનમનુયુઞ્જન્તસ્સ એવં અહોસીતિ તત્થ કારણં વદતિ ‘‘અયં કિરા’’તિઆદિના. એવન્તિ ‘‘કો નુ ખો મે અત્તા’’તિ એવં ન હોતિ. તાવતિકા વિસ્સત્થીતિ ‘‘મય્હં ધમ્મં દેસેતૂ’’તિ વુત્તવિસ્સાસો અત્થીતિ અત્થો. ઇદં કચ્ચાનસત્થં અદ્દસાતિ યોજના. ‘‘દ્વયનિસ્સિતો, કચ્ચાન, લોકો’’તિઆદિ દિટ્ઠિવિનિવેઠના. ‘‘એતે તે, કચ્ચાન, ઉભો અન્તે અનુપગમ્મા’’તિઆદિ બુદ્ધબલદીપના.

છન્નસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. રાહુલસુત્તાદિવણ્ણના

૯૧-૯૨. એતાનિ સુત્તાનિ. ઇધાગતાનીતિ ઇમસ્મિં વગ્ગે આનીતાનિ સઙ્ગીતિકારેહીતિ.

રાહુલસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

થેરવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.