૭. ખજ્જનીયસુત્તવણ્ણના

૭૯. વિપસ્સનાવસેનાતિ એતરહિ રૂપવેદનાદયો અનુસ્સરિત્વા ‘‘પુબ્બેપાહં એવંવેદનો અહોસિ’’ન્તિ અતીતાનં રૂપવેદનાદીનં પચ્ચુપ્પન્નેહિ વિસેસાભાવદસ્સના વિપસ્સના, તસ્સા વિપસ્સનાય વસેન. ય્વાયં ‘‘ન ઇદં અભિઞ્ઞાવસેના’’તિ પટિક્ખેપો કતો, તસ્સ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘અભિઞ્ઞાવસેન હી’’તિઆદિમાહ. ખન્ધપટિબદ્ધા નામ ગોત્તવણ્ણહારાદયો. એવં અનુસ્સરન્તોતિ યથાવુત્તવિપસ્સનાવસેન અનુસ્સરન્તો. સભાવધમ્માનં એવ અનુસ્સરણસ્સ વુત્તત્તા ‘‘સુઞ્ઞતાપબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

યસ્મા તે એવ રૂપાદયો નેવ અત્તા, ન અત્તનિયા અસારા અનિસ્સરા, તસ્મા તતો સુઞ્ઞા, તેસં ભાવો સુઞ્ઞતા, તસ્સા લક્ખણં રુપ્પનાદિકં દસ્સેતું.

કિઞ્ચાતિ હેતુઅત્થજોતકે કારણે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચાતિ કારણપુચ્છા, કેન કારણેન રૂપં વદેથા’’તિ. એતન્તિ એતં ભૂતુપાદાયભેદં ધમ્મજાતં. કેન કારણેન રૂપં નામાતિ કિં કારણં નિસ્સાય રૂપન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. કારણુદ્દેસોતિ કારણસ્સ ઉદ્દિસનં. રુપ્પતીતિ એત્થ રૂપં નામ સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતેન વિસદિસુપ્પત્તિ. તેનાહ ‘‘સીતેનપી’’તિઆદિ. પબ્બતપાદેતિ ચક્કવાળપબ્બતપાદે, સો પન તત્થ અચ્ચુગ્ગતો પાકારો વિય ઠિતો. તથા હિ તત્થ સત્તા ઓલમ્બન્તા તિટ્ઠન્તિ. હત્થપાસાગતાતિ હત્થપાસં આગતા ઉપાગતા. તત્થાતિ તસ્મિં હત્થપાસાગતે સત્તે. છિજ્જિત્વાતિ મુચ્છાપત્તિયા મુચ્ચિત્વા, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગઉચ્છેદવસેન વા પરિચ્છિજ્જિત્વા. અચ્ચન્તખારે ઉદકેતિ આતપસન્તાપાભાવેન અતિસીતભાવમેવ સન્ધાય અચ્ચન્તખારતા વુત્તા સિયા. ન હિ તં કપ્પસણ્ઠાનઉદકં સમ્પત્તિકરમહામેઘવુટ્ઠં પથવીસન્ધારકં કપ્પવિનાસઉદકં વિય ખારં ભવિતું અરહતિ, તથા સતિ પથવીપિ વિલીયેય્યાતિ. મહિંસકરટ્ઠં નામ હિમવન્તપદેસે એકં રટ્ઠં.

અવીચિમહાનિરયેતિ સઉસ્સદં અવીચિનિરયં વુત્તં. ગઙ્ગાપિટ્ઠેતિ ગઙ્ગાતીરે.

સરન્તા ગચ્છન્તીતિ સરીસપપદસ્સ અત્થં વદતિ. એતન્તિ રુપ્પનં. યથા કઠિનતા પથવિયા પચ્ચત્તલક્ખણં, એવં રુપ્પનં રૂપક્ખન્ધસ્સ પચ્ચત્તલક્ખણં, સભાવભૂતલક્ખણન્તિ અત્થો.

પુરિમસદિસન્તિ પુરિમે રૂપક્ખન્ધે વુત્તેન સદિસં. તં ‘‘કિન્તિ કારણપુચ્છા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સુખં ઇટ્ઠારમ્મણં. સુખાદીનં વેદનાનં. પચ્ચયતોતિ આરમ્મણપચ્ચયતો. અયમત્થોતિ ‘‘સુખારમ્મણં સુખન્તિ વુચ્ચતી’’તિ અયમત્થો. ઉત્તરપદલોપેન હેસ નિદ્દેસો. વેદયતીતિ અનુભવતિ. વેદયિતલક્ખણાતિ અનુભવનલક્ખણા.

નીલપુપ્ફેતિ નીલવણ્ણપુપ્ફે. વત્થે વાતિ નીલવત્થે. વા-સદ્દેન વણ્ણધાતુઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અપ્પનં વા ઝાનં વાપેન્તો. ઉપ્પજ્જનસઞ્ઞાપીતિ યં કિઞ્ચિ નીલં રૂપાયતનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનસઞ્ઞાપિ, યા પકિણ્ણકસઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ.

રૂપત્તાયાતિ રૂપભાવાય. યાગુમેવાતિ યાગુભાવિનમેવ વત્થું. યાગુત્તાય યાગુભાવાય. પચતિ નામ પુગ્ગલો. એવન્તિ યથા યાગુઆદિવત્થું પુરિસો યાગુઆદિઅત્થાય પચતિ નિપ્ફાદેતિ, અયં એવં રુપ્પનાદિસભાવે ધમ્મસમૂહે યથાસકં પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખરિયમાને ચેતનાપધાનો ધમ્મસમૂહો પવત્તનત્થં વિસેસપચ્ચયો હુત્વા તે અભિસઙ્ખરોતિ નિરોપેતિ નિબ્બત્તેતિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયેહી’’તિઆદિ. રૂપમેવાતિ રૂપસભાવમેવ, ન અઞ્ઞં સભાવં. અભિસઙ્ખરોતીતિ ઇતરેહિ પચ્ચયધમ્મેહિ અધિકં સુટ્ઠુ પચ્ચયતં કરોતિ. ‘‘ઉપગચ્છતિ યાપેતિ આયૂહતી’’તિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. અભિસઙ્ખરણમેવ હિ આયૂહનાદીનિ. નિબ્બત્તેતીતિ તેસં ધમ્માનં રુપ્પનાદિભાવેન નિબ્બત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. ચેતયિતલક્ખણસ્સ સઙ્ખારસ્સાતિ ઇદં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માનં ચેતનાપધાનત્તા વુત્તં. તથા હિ ભગવા સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધં વિભજન્તેન ચેતનાવ વિભત્તા.

વાતિઙ્ગણં બ્રહતિફલં. ચતુરસ્સવલ્લીતિ તિવુતાલતા. અખારિકન્તિ ખારરસરહિતં, તં પન પણ્ણફલાદિ. યત્થ લોણરસો અધિકો, તં લોણિકન્તિ આહ ‘‘લોણયાગૂ’’તિઆદિ. અમ્બિલાદિભેદં રસં.

આકારસણ્ઠાનગહણવસેનાતિ નીલપીતાદિઆકારગહણવસેન ચેવ વટ્ટચતુરસ્સાદિસણ્ઠાનગહણવસેન ચ. વિનાપિ આકારસણ્ઠાનાતિ આકારસણ્ઠાનેહિ વિના, તે ઠપેત્વાપિ. પચ્ચત્તભેદગહણવસેનાતિ તસ્સ તસ્સ આરમ્મણસ્સ પભેદગહણવસેન. અસમ્મોહતોતિ યાથાવતો. વિસેસો વિસેસત્થદીપનતો, અવિસેસો અયં ધમ્મો અવિસેસદીપનતો. તેનાહ ‘‘વિસેસો વેદિતબ્બો’’તિ. જાનનઞ્હિ અવિસિટ્ઠં, તં સમાસપદતો ઉપસગ્ગા વિસેસેન્તિ. તથા હિ સઞ્જાનનપદં પચ્ચભિઞ્ઞાણનિમિત્તં આકારગહણમત્તં બોધેતિ, વિજાનનપદં તતો વિસિટ્ઠવિસયગહણં. પજાનનપદં પન તતોપિ વિસિટ્ઠતરં પકારતો અવબોધં બોધેતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સાપી’’તિઆદિ. આરમ્મણસઞ્જાનનમત્તમેવાતિ નીલાદિભેદસ્સ આરમ્મણસ્સ સલ્લક્ખણમત્તમેવ. અવધારણેન લક્ખણપટિવેધત્તં નિવત્તેતિ. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિ. ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેહિ વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનાય પગુણભાવે સતિ ઞાણવિપ્પયુત્તેન ચિત્તેનપિ વિપસ્સના હોતિયેવાતિ આહ ‘‘અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતી’’તિ. પટિવેધન્તિ ચ ઉપલદ્ધિમેવ વદતિ, ન પટિવિજ્ઝનં. તેનાહ ‘‘ઉસ્સક્કિત્વા પના’’તિઆદિ. ઉસ્સક્કિત્વાતિ ઉસ્સક્કાપેત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ અસમ્મોહસભાવત્તા. યથા લક્ખણપટિવેધકાલે સઞ્જાનનલક્ખણવસેન સઞ્ઞાણઅનુરૂપવસેનેવ પવત્તં, એવં વિઞ્ઞાણવિજાનનવસેન વાયં અનુરૂપવસેનેવ પવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ તમત્થં હેરઞ્ઞિકાદિઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. હિરઞ્ઞં વુચ્ચતિ કહાપણં, હિરઞ્ઞજાનને નિયુત્તો હેરઞ્ઞિકો. લોકવોહારે અજાતા અસઞ્જાતા બુદ્ધિ એતસ્સાતિ અજાતબુદ્ધિ, બાલદારકો. વોહારકુસલો ગામવાસી પુરિસો ગામિકપુરિસો. ઉપભોગપરિભોગારહત્તા ઉપભોગપરિભોગં. તમ્બકંસમયત્તા કૂટો. મહાસારત્તા છેકો. અડ્ઢસારત્તા કરટો. નિહીનસારત્તા સણ્હો. એત્થ ચ યથા હેરઞ્ઞિકો કહાપણં ચિત્તાદિભાવતો ઉદ્ધં કૂટાદિભાવં રૂપદસ્સનાદિવસેન ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતોપિ જાનન્તો અનેકાકારતો જાનાતિ, એવં પઞ્ઞા આરમ્મણં નાનપ્પકારતો જાનાતિ પટિવિજ્ઝતિ, તાય સદ્ધિં પવત્તમાનવિઞ્ઞાણમ્પિ યથાવિસયં આરમ્મણં જાનાતિ.

એવં સ્વાયં નેસં જાનને વિસેસો અઞ્ઞેસં અવિસયો, બુદ્ધાનં એવ વિસયોતિ ઇદં વિસેસં મિલિન્દપઞ્હેન વિભાવેતું ‘‘તેનાહા’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અત્તસુઞ્ઞાનં સભાવધમ્માનં ધમ્મમત્તતાય કથિતત્તા ‘‘અનત્તલક્ખણં કથેત્વા’’તિ વુત્તં. હેટ્ઠિમમગ્ગા ચ યદિ અધિગતા, અરહત્તસ્સ અનધિગતત્તા ‘‘એકદેસમત્તેના’’તિ વુત્તં, તં અનિચ્ચલક્ખણં દસ્સેતું ઇદં પબ્બમારદ્ધં, ઇતરાનિ દ્વે લક્ખણાનિ તસ્સ પરિહારભાવેનાતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મા પનેત્થ ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે’’તિઆદિદેસનાય તીસુ લક્ખણેસુ ઇદમેવ પધાનભાવેન દસ્સિતં, ઇદં અપ્પધાનભાવેનાતિ ન સક્કા વત્તું, તસ્મા ‘‘તીણિ લક્ખણાનિ સમોધાનેત્વા દસ્સેતુમ્પી’’તિ વુત્તં. અપચિનાતીતિ અપચયગામિધમ્મે નિવત્તેતિ એકંસતો અપચયગામિપટિપદાય પરિપૂરણતો. તેનાહ ‘‘નો આચિનાતી’’તિઆદિ. વટ્ટં વિનાસેતીતિ વિધમતિ અદસ્સનં ગમેતિ. નેવ ચિનાતીતિ ન વડ્ઢેતિ. તદેવાતિ તં વટ્ટં એવ. વિસ્સજ્જેતીતિ છડ્ડેતિ. વિકિરતીતિ વિદ્ધંસેતિ. વિધૂપેતીતિ વટ્ટત્તયસઙ્ખાતં અગ્ગિક્ખન્ધં વિગતધૂમં વિગતસન્તાપં કરોતીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘નિબ્બાપેતી’’તિ.

એવં પસ્સન્તિઆદિ અનાગામિફલે ઠિતસ્સ અરિયસાવકસ્સ અગ્ગમગ્ગફલાધિગમાય દેસનાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વટ્ટં વિનાસેત્વા ઠિતં મહાખીણાસવં દસ્સેસ્સામી’’તિ. ખીણાસવસ્સ અનાગતભાવદસ્સનંયેવ, સબ્બા ચાયં હેટ્ઠિમા દેસના સુદ્ધવિપસ્સનાકથા, સહપઠમમગ્ગા વા સહવિજ્જૂપમધમ્મા વા વિપસ્સનાકથાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એત્તકેન ઠાનેના’’તિઆદિમાહ.

નમસ્સન્તિયેવ મહતા ગારવબહુમાનેન. તેનાહ ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞા’’તિઆદિ. તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘આયસ્મન્તં નીતત્થેરં વિયા’’તિ વત્વા તમત્થં વિભાવેતું ‘‘થેરો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખુરગ્ગેયેવાતિ કેસોરોપનત્થં ખુરધારાય અગ્ગે સીસે ઠપિતે તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનમુખેન ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો અરહત્તં પત્વા. બ્રહ્મવિમાનાતિ બ્રહ્માનં નિવાસભૂતા વિમાના.

ખજ્જનીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.