૮. ખજ્જનીયવગ્ગો

૧-૩. અસ્સાદસુત્તાદિવણ્ણના

૭૩-૭૫. ચતુસચ્ચમેવ કથિતં અસ્સાદાદીનઞ્ચેવ સમુદયાદીનઞ્ચ વસેન દેસનાય પવત્તત્તા. યસ્મા અસ્સાદો સમુદયસચ્ચં, આદીનવો દુક્ખસચ્ચં, નિસ્સરણં મગ્ગસચ્ચં નિરોધસચ્ચઞ્ચાતિ વુત્તોવાયમત્થો; દુતિયે સમુદયસ્સાદો સમુદયસચ્ચં, આદીનવો દુક્ખસચ્ચં, અત્થઙ્ગમો નિરોધસચ્ચં, નિસ્સરણં મગ્ગસચ્ચન્તિ વુત્તોવાયમત્થો; તતિયં અરિયસાવકસ્સેવ વસેન વુત્તં.

અસ્સાદસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અરહન્તસુત્તવણ્ણના

૭૬. યત્તકા સત્તાવાસાતિ તસ્મિં તસ્મિં સત્તનિકાયે આવસનટ્ઠેન સત્તા એવ સત્તાવાસા. તેન યત્તકા સત્તાવાસા, તેહિ સબ્બેહિપિ એતે અગ્ગા એતે સેટ્ઠા, યે ઇમે અરહન્તાતિ દસ્સેતિ. પુરિમનયેનેવાતિ પુરિમસ્મિં સત્તટ્ઠાનકોસલ્લસુત્તે વુત્તનયેન.

તદત્થપરિદીપનાહીતિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધે પરિઞ્ઞાય. તણ્હા તેસં ન વિજ્જતિ. અસ્મિમાનો સમુચ્છિન્નો’’તિઆદિના તસ્સ યથાનિદ્દિટ્ઠસ્સ સુત્તસ્સ અત્થદીપનાહિ ચેવ ‘‘અનેજં તે અનુપ્પત્તા, ચિત્તં તેસં અનાવિલ’’ન્તિઆદિના વિસેસત્થપરિદીપનાહિ ચ. ઝાનમગ્ગફલપરિયાપન્નં અતિસયિતસુખં એતેસમત્થીતિ સુખિનોતિ આહ ‘‘ઝાન…પે… સુખિતા’’તિ. તણ્હા તેસં ન વિજ્જતીતિ એત્થ તેસં અપાયદુક્ખજનિકા તણ્હા ન વિજ્જતીતિ વુત્તં. વટ્ટમૂલિકાય તણ્હાય અભાવા ‘‘નન્દી તેસં ન વિજ્જતી’’તિ એત્થ વુચ્ચતીતિ. ઇમસ્સપીતિ પિ-સદ્દેન દુક્ખસ્સાભાવેનપીતિ દુક્ખાભાવો વિય વટ્ટમૂલિકતણ્હાભાવો સમ્પિણ્ડીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેન હિ તે અનુપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિયા અચ્ચન્તસુખિતા એવાતિ વુચ્ચન્તીતિ. ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિનયપ્પવત્તિયા નવવિધો. ઞાણેનાતિ અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણેન.

અરહત્તં અનુપ્પત્તા. અલિત્તાતિ અમક્ખિતા. બ્રહ્મભૂતાતિ બ્રહ્મભાવં પત્તા, બ્રહ્મતો વા અરિયમગ્ગઞાણતો ભૂતા અરિયાય જાતિયા જાતા. સત્ત સદ્ધમ્મા ગોચરો પવત્તિટ્ઠાનં એતેસન્તિ સત્તસદ્ધમ્મગોચરા.

નિરાસઙ્કચારો નામ ગહિતો કુતોચિપિ તેસં આસઙ્કાય અભાવતો. સમ્માદિટ્ઠિઆદીહિ દસહિ અઙ્ગેહિ સમ્માવિમુત્તિ-સમ્માઞાણપરિયોસાનેહિ. ‘‘આગું ન કરોતી’’તિઆદીહિ ચતૂહિ કારણેહિ. તણ્હા તેસં ન વિજ્જતીતિ ઇદમ્પિ તણ્હાપહાનસ્સ બહૂપકારતાદસ્સનં. તેનાહ ‘‘દાસકારિકા તણ્હાપિ તેસં નત્થી’’તિ.

ન વિકમ્પન્તિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના.

ઉદ્ધં તિરિયં અપાચીનન્તિ એત્થ ‘‘ઉદ્ધં વુચ્ચતી’’તિઆદિના રૂપમુખેન અત્તભાવં ગહેત્વા પવત્તો પઠમનયો. કાલત્તયવસેન ધમ્મપ્પવત્તિં ગહેત્વા પવત્તો દુતિયનયો. ઠાનવસેન સકલલોકધાતું ગહેત્વા પવત્તો તતિયનયો. બુદ્ધાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુદ્ધવન્તો.

સીહનાદસમોધાનન્તિ સીહનાદાનં સંકલનં. લોકે અત્તનો ઉત્તરિતરસ્સાભાવા અનુત્તરા. ઉત્તરો તાવ તિટ્ઠતુ પુરિસો, સદિસોપિ તાવ નત્થીતિ અસદિસા. સકલમ્પિ ભવં ઉત્તરિત્વા ભવપિટ્ઠે ઠત્વા વિમુત્તિસુખેન સુખિતત્તાદિવસેન એકવીસતિયાકારેહિ સીહનાદં નદન્તિ.

અરહન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયઅરહન્તસુત્તવણ્ણના

૭૭. સુદ્ધિકમેવાતિ સુદ્ધસંખિત્તબન્ધમેવ કત્વા.

દુતિયઅરહન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સીહસુત્તવણ્ણના

૭૮. સીહોતિ પરિસ્સયસહનતો પટિપક્ખહનનતો ચ ‘‘સીહો’તિ લદ્ધનામો મિગાધિપતિ. ચત્તારોતિ ચ સમાનેપિ સીહજાતિકભાવે વણ્ણવિસેસાદિસિદ્ધેન વિસેસેન ચત્તારો સીહા. તે ઇદાનિ નામતો વણ્ણતો આહારતો દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતસીહં નાનપ્પકારતો વિભાવેતું ‘‘તિણસીહો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તિણભક્ખો સીહો તિણસીહો પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘સાકપત્થિવો’’તિ. કાળવણ્ણતાય કાળસીહો. તથા પણ્ડુસીહો. તેનાહ ‘‘કાળસીહો કાળગાવિસદિસો, પણ્ડુસીહો પણ્ડુપલાસવણ્ણગાવિસદિસો’’તિ. રત્તકમ્બલસ્સ વિય કેસરો કેસરકલાપો એતસ્સ અત્થીતિ કેસરી. લાખારસપરિકમ્મકતેહિ વિય પાદપરિયન્તેહીતિ યોજના.

કમ્માનુભાવસિદ્ધઆધિપચ્ચમહેસક્ખતાહિ સબ્બમિગગણસ્સ રાજા સુવણ્ણગુહતો વાતિઆદિ ‘‘સીહસ્સ વિહારો કિરિયા એવં હોતી’’તિ કત્વા વુત્તં.

સમં પતિટ્ઠાપેત્વાતિ સબ્બભાગેહિ સમમેવ ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા. આકડ્ઢિત્વાતિ પુરતો આકડ્ઢિત્વા. અભિહરિત્વાતિ અભિમુખં હરિત્વા. સઙ્ઘાતન્તિ વિનાસં. વીસતિયટ્ઠિકં ઠાનં ઉસભં.

સમસીહોતિ સમજાતિકો સમભાગો ચ સીહો. સમાનોસ્મીતિ દેસનામત્તં, સમપ્પભાવતાયપિ ન ભાયતિ. સક્કાયદિટ્ઠિબલવતાયાતિ ‘‘કે અઞ્ઞે અમ્હેહિ ઉત્તરિતરા, અથ ખો મયમેવ મહાબલા’’તિ એવં બલાતિમાનનિમિત્તાય અહઙ્કારહેતુભૂતાય સક્કાયદિટ્ઠિયા બલભાવેન. સક્કાયદિટ્ઠિપહીનત્તાતિ સક્કાયદિટ્ઠિયા પહીનત્તા નિરહઙ્કારત્તા અત્તસિનેહસ્સ સુટ્ઠુ સમુગ્ઘાટિતત્તા ન ભાયતિ.

તથા તથાતિ સીહસદિસતાદિના તેન તેન પકારેન અત્તાનં કથેસીતિ વત્વા તમત્થં વિવરિત્વા દસ્સેતું ‘‘સીહોતિ ખો’’તિઆદિ વુત્તં.

કતાભિનીહારસ્સ લોકનાથસ્સ બોધિયા નિયતભાવપ્પત્તિયા એકન્તભાવીબુદ્ધભાવોતિ કત્વા ‘‘તીસુ પાસાદેસુ નિવાસકાલો, મગધરઞ્ઞો પટિઞ્ઞાદાનકાલો, પાયાસસ્સ પરિભુત્તકાલો’’તિઆદિના અભિસમ્બોધિતો પુરિમાવત્થાપિ સીહસદિસં કત્વા દસ્સિતા. ભાવિનિ, ભૂતોપચારોપિ હિ લોકવોહારો. વિજ્જાભાવસામઞ્ઞતો ભૂતવિજ્જા ઇતરવિજ્જાપિ એકજ્ઝં ગહેત્વા પટિચ્ચસમુપ્પાદસમ્મસનતો તં પુરેતરં સિદ્ધં વિપાકં વિય કત્વા આહ ‘‘તિસ્સો વિજ્જા વિસોધેત્વા’’તિ. અનુલોમપટિલોમતો પવત્તઞાણવસેન ‘‘યમકઞાણમન્થનેના’’તિ વુત્તં.

તત્થ વિહરન્તસ્સાતિ અજપાલનિગ્રોધમૂલે વિહરન્તસ્સ. એકાદસમે દિવસેતિ સત્તસત્તાહતો પરં એકાદસમે દિવસે. અચલપલ્લઙ્કેતિ ઇસિપતને ધમ્મચક્કપવત્તનત્થં નિસિન્નપલ્લઙ્કે. તમ્પિ હિ કેનચિ અપ્પટિવત્તિયધમ્મચક્કપવત્તનત્થં નિસજ્જાતિ કત્વા વજિરાસનં વિય અચલપલ્લઙ્કં વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન પદેતિ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિઆદિનયપ્પવત્તે ઇમસ્મિં સદ્ધમ્મકોટ્ઠાસે. ધમ્મઘોસો…પે… દસસહસ્સિલોકધાતું પટિચ્છાદેસિ ‘‘સબ્બત્થ ઠિતા સુણન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન. સોળસહાકારેહીતિ ‘‘દુક્ખપરિઞ્ઞા, સમુદયપ્પહાનં, નિરોધસચ્છિકિરિયા, મગ્ગભાવના’’તિ એવં એકેકસ્મિં મગ્ગે ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા સોળસહિ આકારેહિ.

વુત્તોયેવ, ન ઇધ વત્તબ્બો, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા ચ અપરેહિપિ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતોતિ આરભિત્વા ઉદાનટ્ઠકથાદીસુપિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮; ઇતિવુ. ૩૮) તથાગતપદસ્સ અત્થો વુત્તો એવ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. યદિપિ ભગવા ન બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નમત્તોવ અભિસમ્બુદ્ધો જાતો, તથાપિ તાય નિસજ્જાય નિસિન્નોવ પનુજ્જ સબ્બપરિસ્સયં અભિસમ્બુદ્ધો જાતો. તથા હિ તં ‘‘અપરાજિતપલ્લઙ્ક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ‘‘યાવ બોધિપલ્લઙ્કા વા’’તિ વત્વા તેન અપરિતુસ્સન્તો ‘‘યાવ અરહત્તમગ્ગઞાણા વા’’તિ આહ.

ઇતિ રૂપન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો. તેન રૂપં સરૂપતો પરિમાણતો પરિચ્છેદતો દસ્સિતન્તિ આહ ‘‘ઇદં રુપ’’ન્તિઆદિ. ‘‘ઇદં રૂપ’’ન્તિ હિ ઇમિના ભૂતુપાદાયભેદરૂપં સરૂપતો દસ્સિતં. એત્તકં રૂપન્તિ ઇમિના તં પરિમાણતો દસ્સિતં. તસ્સ ચ પરિમાણસ્સ એકન્તભાવદસ્સનેન ‘‘ન ઇતો ભિય્યો રૂપં અત્થી’’તિ વુત્તં. સભાવતોતિ સલક્ખણતો. સરસતોતિ સકિચ્ચતો. પરિયન્તતોતિ પરિમાણપરિયન્તતો. પરિચ્છેદતોતિ યત્તકે ઠાને તસ્સ પવત્તિ, તસ્સ પરિચ્છેદનતો. પરિચ્છિન્દનતોતિ પરિયોસાનપ્પત્તિતો. તં સબ્બં દસ્સિતં હોતિ યથાવુત્તેન વિભાગેન. અયં રૂપસ્સ સમુદયો નામાતિ અયં આહારાદિ રૂપસ્સ સમુદયો નામ. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ. અત્થઙ્ગમોતિ નિરોધો. ‘‘આહારસમુદયા આહારનિરોધા’’તિ ચ અસાધારણમેવ ગહેત્વા સેસે આદિ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ.

પણ્ણાસલક્ખણપટિમણ્ડિતન્તિ પણ્ણાસઉદયબ્બયલક્ખણવિભૂસિતં સમુદયત્થઙ્ગમગહણતો. ખીણાસવત્તાતિ અનવસેસં સાવસેસઞ્ચ આસવાનં પરિક્ખીણત્તા. અનાગામીનમ્પિ હિ ભયં ચિત્તુત્રાસો ચ ન હોતીતિ. ઞાણસંવેગો ભયતૂપટ્ઠાનઞાણં. ઇતરેસં પન દેવાનન્તિ અખીણાસવે દેવે સન્ધાય વદતિ. ભોતિ ધમ્માલપનમત્તન્તિ વાચસિકં તથાલપનમત્તં.

ચક્કન્તિ સત્થુ આણાચક્કં, તં પન ધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. તત્થ અરિયસાવકાનં પટિવેધધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. ઇતરેસં દેસનાધમ્મતો આગતન્તિ ધમ્મચક્કં. દુવિધેપિ ઞાણં પધાનન્તિ ઞાણસીસેન વુત્તં ‘‘પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પી’’તિ. ઇદાનિ તં ઞાણદ્વયં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘પટિવેધઞાણં નામા’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા ચસ્સ ઞાણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ભગવા તાનિ સટ્ઠિ નયસહસ્સાનિ વેનેય્યાનં દસ્સેતું સમત્થો અહોસિ, તસ્મા તાનિ સટ્ઠિ નયસહસ્સાનિ તેન ઞાણેન સદ્ધિંયેવ સિદ્ધાનીતિ કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સટ્ઠિયા ચ નયસહસ્સેહિ પટિવિજ્ઝી’’તિ આહ. તિપરિવટ્ટન્તિ ઇદં દુક્ખન્તિ ચ, પરિઞ્ઞેય્યન્તિ ચ, પરિઞ્ઞાતન્તિ ચ એવં તિપરિવટ્ટં, તંયેવ દ્વાદસાકારં. તન્તિ દેસનાઞાણં પવત્તેતિ એસ ભગવા. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ પતિનિધિભૂતપુગ્ગલરહિતો. એકસદિસસ્સાતિ નિબ્બિકારસ્સ.

સીહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ખજ્જનીયસુત્તવણ્ણના

૭૯. વિપસ્સનાવસેનાતિ એતરહિ રૂપવેદનાદયો અનુસ્સરિત્વા ‘‘પુબ્બેપાહં એવંવેદનો અહોસિ’’ન્તિ અતીતાનં રૂપવેદનાદીનં પચ્ચુપ્પન્નેહિ વિસેસાભાવદસ્સના વિપસ્સના, તસ્સા વિપસ્સનાય વસેન. ય્વાયં ‘‘ન ઇદં અભિઞ્ઞાવસેના’’તિ પટિક્ખેપો કતો, તસ્સ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘અભિઞ્ઞાવસેન હી’’તિઆદિમાહ. ખન્ધપટિબદ્ધા નામ ગોત્તવણ્ણહારાદયો. એવં અનુસ્સરન્તોતિ યથાવુત્તવિપસ્સનાવસેન અનુસ્સરન્તો. સભાવધમ્માનં એવ અનુસ્સરણસ્સ વુત્તત્તા ‘‘સુઞ્ઞતાપબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

યસ્મા તે એવ રૂપાદયો નેવ અત્તા, ન અત્તનિયા અસારા અનિસ્સરા, તસ્મા તતો સુઞ્ઞા, તેસં ભાવો સુઞ્ઞતા, તસ્સા લક્ખણં રુપ્પનાદિકં દસ્સેતું.

કિઞ્ચાતિ હેતુઅત્થજોતકે કારણે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચાતિ કારણપુચ્છા, કેન કારણેન રૂપં વદેથા’’તિ. એતન્તિ એતં ભૂતુપાદાયભેદં ધમ્મજાતં. કેન કારણેન રૂપં નામાતિ કિં કારણં નિસ્સાય રૂપન્તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. કારણુદ્દેસોતિ કારણસ્સ ઉદ્દિસનં. રુપ્પતીતિ એત્થ રૂપં નામ સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતેન વિસદિસુપ્પત્તિ. તેનાહ ‘‘સીતેનપી’’તિઆદિ. પબ્બતપાદેતિ ચક્કવાળપબ્બતપાદે, સો પન તત્થ અચ્ચુગ્ગતો પાકારો વિય ઠિતો. તથા હિ તત્થ સત્તા ઓલમ્બન્તા તિટ્ઠન્તિ. હત્થપાસાગતાતિ હત્થપાસં આગતા ઉપાગતા. તત્થાતિ તસ્મિં હત્થપાસાગતે સત્તે. છિજ્જિત્વાતિ મુચ્છાપત્તિયા મુચ્ચિત્વા, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગઉચ્છેદવસેન વા પરિચ્છિજ્જિત્વા. અચ્ચન્તખારે ઉદકેતિ આતપસન્તાપાભાવેન અતિસીતભાવમેવ સન્ધાય અચ્ચન્તખારતા વુત્તા સિયા. ન હિ તં કપ્પસણ્ઠાનઉદકં સમ્પત્તિકરમહામેઘવુટ્ઠં પથવીસન્ધારકં કપ્પવિનાસઉદકં વિય ખારં ભવિતું અરહતિ, તથા સતિ પથવીપિ વિલીયેય્યાતિ. મહિંસકરટ્ઠં નામ હિમવન્તપદેસે એકં રટ્ઠં.

અવીચિમહાનિરયેતિ સઉસ્સદં અવીચિનિરયં વુત્તં. ગઙ્ગાપિટ્ઠેતિ ગઙ્ગાતીરે.

સરન્તા ગચ્છન્તીતિ સરીસપપદસ્સ અત્થં વદતિ. એતન્તિ રુપ્પનં. યથા કઠિનતા પથવિયા પચ્ચત્તલક્ખણં, એવં રુપ્પનં રૂપક્ખન્ધસ્સ પચ્ચત્તલક્ખણં, સભાવભૂતલક્ખણન્તિ અત્થો.

પુરિમસદિસન્તિ પુરિમે રૂપક્ખન્ધે વુત્તેન સદિસં. તં ‘‘કિન્તિ કારણપુચ્છા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સુખં ઇટ્ઠારમ્મણં. સુખાદીનં વેદનાનં. પચ્ચયતોતિ આરમ્મણપચ્ચયતો. અયમત્થોતિ ‘‘સુખારમ્મણં સુખન્તિ વુચ્ચતી’’તિ અયમત્થો. ઉત્તરપદલોપેન હેસ નિદ્દેસો. વેદયતીતિ અનુભવતિ. વેદયિતલક્ખણાતિ અનુભવનલક્ખણા.

નીલપુપ્ફેતિ નીલવણ્ણપુપ્ફે. વત્થે વાતિ નીલવત્થે. વા-સદ્દેન વણ્ણધાતુઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અપ્પનં વા ઝાનં વાપેન્તો. ઉપ્પજ્જનસઞ્ઞાપીતિ યં કિઞ્ચિ નીલં રૂપાયતનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનસઞ્ઞાપિ, યા પકિણ્ણકસઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ.

રૂપત્તાયાતિ રૂપભાવાય. યાગુમેવાતિ યાગુભાવિનમેવ વત્થું. યાગુત્તાય યાગુભાવાય. પચતિ નામ પુગ્ગલો. એવન્તિ યથા યાગુઆદિવત્થું પુરિસો યાગુઆદિઅત્થાય પચતિ નિપ્ફાદેતિ, અયં એવં રુપ્પનાદિસભાવે ધમ્મસમૂહે યથાસકં પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખરિયમાને ચેતનાપધાનો ધમ્મસમૂહો પવત્તનત્થં વિસેસપચ્ચયો હુત્વા તે અભિસઙ્ખરોતિ નિરોપેતિ નિબ્બત્તેતિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયેહી’’તિઆદિ. રૂપમેવાતિ રૂપસભાવમેવ, ન અઞ્ઞં સભાવં. અભિસઙ્ખરોતીતિ ઇતરેહિ પચ્ચયધમ્મેહિ અધિકં સુટ્ઠુ પચ્ચયતં કરોતિ. ‘‘ઉપગચ્છતિ યાપેતિ આયૂહતી’’તિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. અભિસઙ્ખરણમેવ હિ આયૂહનાદીનિ. નિબ્બત્તેતીતિ તેસં ધમ્માનં રુપ્પનાદિભાવેન નિબ્બત્તિયા પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. ચેતયિતલક્ખણસ્સ સઙ્ખારસ્સાતિ ઇદં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માનં ચેતનાપધાનત્તા વુત્તં. તથા હિ ભગવા સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધં વિભજન્તેન ચેતનાવ વિભત્તા.

વાતિઙ્ગણં બ્રહતિફલં. ચતુરસ્સવલ્લીતિ તિવુતાલતા. અખારિકન્તિ ખારરસરહિતં, તં પન પણ્ણફલાદિ. યત્થ લોણરસો અધિકો, તં લોણિકન્તિ આહ ‘‘લોણયાગૂ’’તિઆદિ. અમ્બિલાદિભેદં રસં.

આકારસણ્ઠાનગહણવસેનાતિ નીલપીતાદિઆકારગહણવસેન ચેવ વટ્ટચતુરસ્સાદિસણ્ઠાનગહણવસેન ચ. વિનાપિ આકારસણ્ઠાનાતિ આકારસણ્ઠાનેહિ વિના, તે ઠપેત્વાપિ. પચ્ચત્તભેદગહણવસેનાતિ તસ્સ તસ્સ આરમ્મણસ્સ પભેદગહણવસેન. અસમ્મોહતોતિ યાથાવતો. વિસેસો વિસેસત્થદીપનતો, અવિસેસો અયં ધમ્મો અવિસેસદીપનતો. તેનાહ ‘‘વિસેસો વેદિતબ્બો’’તિ. જાનનઞ્હિ અવિસિટ્ઠં, તં સમાસપદતો ઉપસગ્ગા વિસેસેન્તિ. તથા હિ સઞ્જાનનપદં પચ્ચભિઞ્ઞાણનિમિત્તં આકારગહણમત્તં બોધેતિ, વિજાનનપદં તતો વિસિટ્ઠવિસયગહણં. પજાનનપદં પન તતોપિ વિસિટ્ઠતરં પકારતો અવબોધં બોધેતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સાપી’’તિઆદિ. આરમ્મણસઞ્જાનનમત્તમેવાતિ નીલાદિભેદસ્સ આરમ્મણસ્સ સલ્લક્ખણમત્તમેવ. અવધારણેન લક્ખણપટિવેધત્તં નિવત્તેતિ. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિ. ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેહિ વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનાય પગુણભાવે સતિ ઞાણવિપ્પયુત્તેન ચિત્તેનપિ વિપસ્સના હોતિયેવાતિ આહ ‘‘અનિચ્ચાદિવસેન લક્ખણપટિવેધઞ્ચ પાપેતી’’તિ. પટિવેધન્તિ ચ ઉપલદ્ધિમેવ વદતિ, ન પટિવિજ્ઝનં. તેનાહ ‘‘ઉસ્સક્કિત્વા પના’’તિઆદિ. ઉસ્સક્કિત્વાતિ ઉસ્સક્કાપેત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ અસમ્મોહસભાવત્તા. યથા લક્ખણપટિવેધકાલે સઞ્જાનનલક્ખણવસેન સઞ્ઞાણઅનુરૂપવસેનેવ પવત્તં, એવં વિઞ્ઞાણવિજાનનવસેન વાયં અનુરૂપવસેનેવ પવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ તમત્થં હેરઞ્ઞિકાદિઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. હિરઞ્ઞં વુચ્ચતિ કહાપણં, હિરઞ્ઞજાનને નિયુત્તો હેરઞ્ઞિકો. લોકવોહારે અજાતા અસઞ્જાતા બુદ્ધિ એતસ્સાતિ અજાતબુદ્ધિ, બાલદારકો. વોહારકુસલો ગામવાસી પુરિસો ગામિકપુરિસો. ઉપભોગપરિભોગારહત્તા ઉપભોગપરિભોગં. તમ્બકંસમયત્તા કૂટો. મહાસારત્તા છેકો. અડ્ઢસારત્તા કરટો. નિહીનસારત્તા સણ્હો. એત્થ ચ યથા હેરઞ્ઞિકો કહાપણં ચિત્તાદિભાવતો ઉદ્ધં કૂટાદિભાવં રૂપદસ્સનાદિવસેન ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતોપિ જાનન્તો અનેકાકારતો જાનાતિ, એવં પઞ્ઞા આરમ્મણં નાનપ્પકારતો જાનાતિ પટિવિજ્ઝતિ, તાય સદ્ધિં પવત્તમાનવિઞ્ઞાણમ્પિ યથાવિસયં આરમ્મણં જાનાતિ.

એવં સ્વાયં નેસં જાનને વિસેસો અઞ્ઞેસં અવિસયો, બુદ્ધાનં એવ વિસયોતિ ઇદં વિસેસં મિલિન્દપઞ્હેન વિભાવેતું ‘‘તેનાહા’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અત્તસુઞ્ઞાનં સભાવધમ્માનં ધમ્મમત્તતાય કથિતત્તા ‘‘અનત્તલક્ખણં કથેત્વા’’તિ વુત્તં. હેટ્ઠિમમગ્ગા ચ યદિ અધિગતા, અરહત્તસ્સ અનધિગતત્તા ‘‘એકદેસમત્તેના’’તિ વુત્તં, તં અનિચ્ચલક્ખણં દસ્સેતું ઇદં પબ્બમારદ્ધં, ઇતરાનિ દ્વે લક્ખણાનિ તસ્સ પરિહારભાવેનાતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મા પનેત્થ ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે’’તિઆદિદેસનાય તીસુ લક્ખણેસુ ઇદમેવ પધાનભાવેન દસ્સિતં, ઇદં અપ્પધાનભાવેનાતિ ન સક્કા વત્તું, તસ્મા ‘‘તીણિ લક્ખણાનિ સમોધાનેત્વા દસ્સેતુમ્પી’’તિ વુત્તં. અપચિનાતીતિ અપચયગામિધમ્મે નિવત્તેતિ એકંસતો અપચયગામિપટિપદાય પરિપૂરણતો. તેનાહ ‘‘નો આચિનાતી’’તિઆદિ. વટ્ટં વિનાસેતીતિ વિધમતિ અદસ્સનં ગમેતિ. નેવ ચિનાતીતિ ન વડ્ઢેતિ. તદેવાતિ તં વટ્ટં એવ. વિસ્સજ્જેતીતિ છડ્ડેતિ. વિકિરતીતિ વિદ્ધંસેતિ. વિધૂપેતીતિ વટ્ટત્તયસઙ્ખાતં અગ્ગિક્ખન્ધં વિગતધૂમં વિગતસન્તાપં કરોતીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘નિબ્બાપેતી’’તિ.

એવં પસ્સન્તિઆદિ અનાગામિફલે ઠિતસ્સ અરિયસાવકસ્સ અગ્ગમગ્ગફલાધિગમાય દેસનાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વટ્ટં વિનાસેત્વા ઠિતં મહાખીણાસવં દસ્સેસ્સામી’’તિ. ખીણાસવસ્સ અનાગતભાવદસ્સનંયેવ, સબ્બા ચાયં હેટ્ઠિમા દેસના સુદ્ધવિપસ્સનાકથા, સહપઠમમગ્ગા વા સહવિજ્જૂપમધમ્મા વા વિપસ્સનાકથાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એત્તકેન ઠાનેના’’તિઆદિમાહ.

નમસ્સન્તિયેવ મહતા ગારવબહુમાનેન. તેનાહ ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞા’’તિઆદિ. તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘આયસ્મન્તં નીતત્થેરં વિયા’’તિ વત્વા તમત્થં વિભાવેતું ‘‘થેરો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખુરગ્ગેયેવાતિ કેસોરોપનત્થં ખુરધારાય અગ્ગે સીસે ઠપિતે તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનમુખેન ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો અરહત્તં પત્વા. બ્રહ્મવિમાનાતિ બ્રહ્માનં નિવાસભૂતા વિમાના.

ખજ્જનીયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પિણ્ડોલ્યસુત્તવણ્ણના

૮૦. અપકરીયતિ એતેનાતિ અપકરણં, પદં. અપકરણં પકરણં કારણન્તિ અત્થતો એકં. તેનાહ ‘‘કિસ્મિઞ્ચિદેવ કારણે’’તિ. નીહરિત્વાતિ અત્તનો સમીપચારભાવતો અપનેત્વા. તથાકરણઞ્ચ એવમેતે એત્તકમ્પિ અપ્પટિરૂપં અકત્વા આયતિં સમ્મા પટિપજ્જિસ્સન્તીતિ. લદ્ધબલાતિ લદ્ધઞાણબલા.

એકદ્વીહિકાયાતિ એકેકસ્સ ચેવ દ્વિન્નં દ્વિન્નઞ્ચ ઈહિકા ગતિ ઉપસઙ્કમના એકદ્વીહિકા. તેનાહ ‘‘એકેકો ચેવ દ્વે દ્વે ચ હુત્વા’’તિ. પુથુજ્જનાનં સમુદિતાનં નામ કિરિયા તાદિસીપિ સિયાતિ વુત્તં ‘‘કેળિમ્પિ કરેય્યુ’’ન્તિ. પરિકપ્પનવસેન સમ્માસમ્બુદ્ધં ઉદ્દિસ્સ પેસલા ભિક્ખૂપિ એવં કરોન્તીતિ.

યુગન્ધરપબ્બતાદીનં અન્તરે સીદન્તરં સમુદ્દં નામ. તત્થ કિર વાતો ન વાયતિ, પતિતં યં કિઞ્ચિપિ સીદન્તરનદિયં વિલીયન્તા સીદન્તેવ, તસ્મા તં પરિવારેત્વા ઠિતા યુગન્ધરાદયોપિ સીદપબ્બતા નામ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સીદન્તરે સન્નિસિન્નં મહાસમુદ્દં વિયા’’તિ. આહારહેતૂતિ આમિસહેતુ સપ્પિતેલાદિનિમિત્તં, તેસં પણામના.

પચ્છિમન્તિ નિહીનં. તેનાહ ‘‘લામક’’ન્તિ, લામકન્તો ઇધાધિપ્પેતો –

‘‘મિગાનં કોટ્ઠુકો અન્તો, પક્ખીનં પન વાયસો;

એરણ્ડો અન્તો રુક્ખાનં, તયો અન્તા સમાગતા’’તિ. –

આદીસુ (જા. ૧.૩.૧૩૫) વિય. ઉલતીતિ અભિચરતિ. અભિસપન્તિ એતેનાતિ અભિસાપો. અભિસાપવત્થુ પિણ્ડોલ્યં. અત્થો ફલં વસો એતસ્સાતિ અત્થવસં, કારણં, તમ્પિ તેસુ અત્થિ, તત્થ નિયુત્તાતિ અત્થવસિકા.

અન્તો હદયસ્સ અબ્ભન્તરે અનુપવિટ્ઠા સોકવત્થૂહિ.

અભિજ્ઝાયિતાતિ અભિજ્ઝાયનસીલો. અભિણ્હપ્પવત્તિયા ચેવ બહુલભાવેન ચ બહુલરાગો. પૂતિભાવેનાતિ કુથિતભાવેન. બ્યાપાદો હિ ઉપ્પજ્જમાનો ચિત્તં અપગન્ધં કરોતિ, ન સુચિમનુઞ્ઞભાવં. ભત્તનિક્ખિત્તકાકો વિયાતિ ઇદં ભત્તટ્ઠાનસ્સ અસરણેન કાકસ્સ નટ્ઠસતિતા પઞ્ઞાયતીતિ કત્વા વુત્તં, ન ભત્તનિક્ખિત્તતાય. અસણ્ઠિતોતિ અસણ્ઠિતચિત્તો. કટ્ઠત્થન્તિ કટ્ઠેન કત્તબ્બકિચ્ચં.

પાપવિતક્કેહિ કતો, તસ્મા તે અનવસેસતો પહાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં. દ્વિન્નં વુત્તત્તા એકો પુબ્બભાગો, ઇતરો મિસ્સકોતિ વત્તું યુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. એવં તં ભાવેન્તસ્સ નિરુજ્ઝન્તિ એવાતિ એકેકમિસ્સકતાવસેન ગહેતબ્બન્તિ પોરાણા. ઉપરિ તિપરિવટ્ટદેસનાય અનિમિત્તસમાધિયેવ દીપિતો. તેનાહ ‘‘યાવઞ્ચિદ’’ન્તિ. નિદ્દોસોતિ વીતરાગાદિના નિદ્દોસો.

પિણ્ડોલ્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પાલિલેય્યસુત્તવણ્ણના

૮૧. પરિયાદિણ્ણરૂપચિત્તાતિ રાગાદીહિ પરિયાદિયિત્વા ખેપેત્વા ગહિતચિત્તા.

ભગવતો ચારો વિદિતો પરિચયવસેન. સત્થા પરિભોગં કરોતિ અનુગ્ગણ્હન્તો ‘‘એવં હિસ્સ દુગ્ગતિમોક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ. અઞ્ઞત્રાતિ વિના.

નાગેનાતિ બુદ્ધનાગેન અઙ્કુસરહિતેન. તતો એવ ઉજુભૂતેન ચિત્તેન. ઈસાદન્તસ્સ નઙ્ગલસદિસદન્તસ્સ હત્થિનો એવં ચિત્તં સમેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘યદેકો રમતી વને’’તિ. એતેન કાયવિવેકેન રતિસામઞ્ઞં વદતિ.

અત્તનો ધમ્મતાયાતિ પકતિયા સયમેવ.

આસવાનં ખયોતિ ઇધ અરહત્તં અધિપ્પેતં, તં પન અગ્ગમગ્ગાનન્તરમેવાતિ આહ ‘‘મગ્ગાનન્તરં અરહત્તફલ’’ન્તિ. વિચયો દેસનાપઞ્ઞા અધિપ્પેતા, સા ચ અનેકધા પવત્તા એવાતિ વુત્તં ‘‘વિચયસો’’તિ, અનેકક્ખત્તું પવત્તમાનાપિ વિચયો એવાતિ કત્વા ‘‘વિચયેના’’તિ અત્થો વુત્તો. સાસનધમ્મોતિ સીલક્ખન્ધાદિપરિદીપનો પરિયત્તિધમ્મો. પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના, એવં કોટ્ઠાસતો પરિચ્છિજ્જ દેસિતે મયા ધમ્મે કતમસ્સ જાનનસ્સ અન્તરા આસવાનં ખયો હોતીતિ એકચ્ચસ્સ કઙ્ખા હોતિયેવાતિ અધિપ્પાયો. દિટ્ઠિ એવ સમનુપસ્સના દિટ્ઠિસમનુપસ્સના. દિટ્ઠિસઙ્ખારોતિ દિટ્ઠિપચ્ચયો સઙ્ખારો. તતો એવ તણ્હાપચ્ચયો હોતીતિ વુત્તં ‘‘તતોજો સો સઙ્ખારો’’તિ. તતો તણ્હાતો સો સઙ્ખારો જાતોતિ ચતૂસુ એસ દિટ્ઠિસઙ્ખારો દિટ્ઠૂપનિસ્સયો સઙ્ખારો જાયતિ. અવિજ્જાસમ્ફસ્સોતિ અવિજ્જાસમ્પયુત્તસમ્ફસ્સો. એવમેત્થ ભગવા સળાયતનનામરૂપવિઞ્ઞાણાનિ સઙ્ખારપક્ખિકાનેવ કત્વા દસ્સેતિ.

એત્તકે ઠાનેતિ ‘‘ઇધ ભિક્ખવે અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિઆદિં કત્વા યાવ ‘‘ન મે ભવિસ્સતી’’તિ એત્તકે ઠાને. ગહિતગહિતદિટ્ઠિન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિયા ‘‘સો અત્તા, સો લોકો’’તિઆદિના પવત્તં સસ્સતદિટ્ઠિં, નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા’’તિઆદિના પવત્તં ઉચ્છેદદિટ્ઠિન્તિ તથા તથા ગહિતદિટ્ઠિં. ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સોપિ સઙ્ખારો અનિચ્ચો’’તિઆદિદેસનાય વિસ્સજ્જાપેન્તો આગતો. તત્થ તત્થેવાસ્સ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિવિવેચનતો ઇમિસ્સા દેસનાય પુગ્ગલજ્ઝાસયેન પવત્તિતતા વેદિતબ્બા, તેવીસતિયા ઠાનેસુ અરહત્તપાપનેન દેસનાવિલાસો. તતોજો સો સઙ્ખારોતિ તતો વિચિકિચ્છાય પચ્ચયભૂતતણ્હાતો જાતો વિચિકિચ્છાય સમ્પયુત્તો સઙ્ખારો. યદિ સહજાતાદિપચ્ચયવસેન તતો તણ્હાતો જાતોતિ તતોજો સઙ્ખારોતિ વુચ્ચેય્ય, ઇદમયુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તણ્હાસમ્પયુત્ત…પે… જાયતી’’તિ ચોદેતિ. ઇતરો ઉપનિસ્સયકોટિ ઇધાધિપ્પેતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપ્પહીનત્તા’’તિ વત્વા ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિના તમત્થં વિવરતિ. ન હિ તણ્હાય વિચિકિચ્છા સમ્ભવતિ. યદિ અસતિ સહજાતકોટિયા ઉપનિસ્સયકોટિયા તણ્હાપચ્ચયા વિચિકિચ્છાય સમ્ભવો એવ. દિટ્ઠિયાપીતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયાપિ. તેનાહ ‘‘ચતૂસુ હી’’તિઆદિ. વીસતિ સક્કાયદિટ્ઠિયો સસ્સતદિટ્ઠિં ઉચ્છેદદિટ્ઠિં વિચિકિચ્છઞ્ચ પક્ખિપિત્વા પચ્ચેકં અનિચ્ચતામુખેન વિપસ્સનં દસ્સેત્વા અરહત્તં પાપેત્વા દેસના નિટ્ઠાપિતાતિ આહ ‘‘તેવીસતિયા ઠાનેસૂ’’તિઆદિ.

પાલિલેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પુણ્ણમસુત્તવણ્ણના

૮૨. દિસ્સતિ અપદિસ્સતીતિ દેસો, કારણં, તઞ્ચ ખો ઞાપકં દટ્ઠબ્બં. યઞ્હિ સો જાનિતુકામો રુપ્પનાદિસભાવં, પઠમં પન સરૂપં પુચ્છિત્વા પુન તસ્સ વિસેસો પુચ્છિતબ્બોતિ પઠમં ‘‘ઇમે નુ ખો’’તિઆદિના પુચ્છં કરોતિ, ઇધાપિ ચ સો વિસેસો એવ તસ્સ ભિક્ખુનો અન્તન્તિ દસ્સેતિ. અજાનન્તો વિય પુચ્છતિ તેસં હેતુન્તિ અધિપ્પાયો.

તણ્હાછન્દમૂલકા પભવત્તા. પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાતિ એત્થ વિસેસતો તણ્હુપાદાનસ્સ ગહણં ઇતરસ્સ તગ્ગહણેનેવ ગહિતં તદવિનાભાવતોતિ છન્દરાગો એવ ઉદ્ધટો. ઇદન્તિ તપ્પઞ્હપટિક્ખિપનં. યદિપિ ખન્ધા ઉપાદાનેહિ અસહજાતાપિ હોન્તિ ઉપાદાનસ્સ અનારમ્મણભૂતાપિ, ઉપાદાનં પન તેહિ સહજાતમેવ, તદારમ્મણઞ્ચ હોતિયેવાતિ દસ્સેતિ. ન હિ અસહજાતં અનારમ્મણઞ્ચ ઉપાદાનં અત્થીતિ. ઇદાનિ તમત્થં વિવરિત્વા દસ્સેતું ‘‘તણ્હાસમ્પયુત્તસ્મિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણકરણતો. ‘‘એવંરૂપો સિય’’ન્તિ એવંપવત્તસ્સ છન્દરાગસ્સ ‘‘એવંવેદનો સિય’’ન્તિ એવંપવત્તિયા અભાવતો તત્થ તત્થેવ નતસઙ્ખારા ભિજ્જન્તિ, તસ્મા રૂપવેદનારમ્મણાનં છન્દરાગાદીનં અભાવતો અત્થેવ છન્દરાગવેમત્તતા. છન્દરાગસ્સ પહાનાદિવસેન છન્દરાગપટિસંયુત્તસ્સ અપુચ્છિતત્તા, ‘‘અનુસન્ધિ ન ઘટિયતી’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ ન ઘટિયતીતિ અઞ્ઞસ્સેવ પુચ્છિતત્તા, તથાપિ સાનુસન્ધિકાવ પુચ્છા, તતો એવ સાનુસન્ધિકં વિસ્સજ્જનં. તત્થ કારણમાહ ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિઆદિના. તેન અજ્ઝાસયાનુસન્ધિવસેન સાનુસન્ધિકાનેવ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનીતિ દસ્સેતિ.

પુણ્ણમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખજ્જનીયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.