૧૦. નિરુત્તિપથસુત્તવણ્ણના

૬૨. નિરુત્તિયોવ નિરુત્તિપથાતિ પથ-સદ્દેન પદવડ્ઢનમાહ યથા ‘‘બીજાનિયેવ બીજજાતાની’’તિ. નિરુત્તિવસેનાતિ નિબ્બચનવસેન. પથા ચ અત્થાનુરૂપભાવતો. તીણિપીતિ નિરુત્તિઅધિવચનપઞ્ઞત્તિપથપદાનિ. તથા હિ ‘‘ફુસતીતિ ફસ્સો’’તિઆદિના નીહરિત્વા વચનં નિરુત્તિ, ‘‘સિરીવડ્ઢકો ધનવડ્ઢકો’’તિઆદિના વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તં અધિવચનં, ‘‘તક્કો વિતક્કો’’તિઆદિના તંતંપકારેન ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ. અથ વા તંતંઅત્થપ્પકાસનેન નિચ્છિતં, નિયતં વા વચનં નિરુત્તિ. અધિ-સદ્દો ઉપરિભાગે, ઉપરિ વચનં અધિવચનં. કસ્સ ઉપરિ? પકાસેતબ્બસ્સ અત્થસ્સાતિ પાકટોયમત્થો. અધીનં વચનં અધિવચનં. કેન અધીનં? અત્થેન. અત્થસ્સ પઞ્ઞાપનત્થેન પઞ્ઞત્તીતિ એવં નિરુત્તિઆદિપદાનં સબ્બવચનેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. અઞ્ઞથા ‘‘ફુસતીતિ ફસ્સો’’તિઆદિપ્પકારેન નિદ્ધારણવચનાનંયેવ નિરુત્તિતા, સિરિવડ્ઢકધનવડ્ઢકપકારાનમેવ અભિલાપનં અધિવચનતા. ‘‘તક્કો વિતક્કો’’તિ એવંપકારાનમેવ એકમેવ અત્થં તેન તેન પકારેન ઞાપેન્તાનં વચનાનં પઞ્ઞત્તિતા ચ આપજ્જેય્ય. અસંકિણ્ણાતિ ન સંકિણ્ણા. તેનાહ ‘‘અવિજહિતા…પે… અછડ્ડિતા’’તિ. ન સંકીયન્તીતિ ન સંકિરીયન્તિ, ન સંકીયિસ્સન્તિ ન સંકિરીયિસ્સન્તીતિ અત્થો. અપ્પટિકુટ્ઠાતિ ન પટિક્ખિત્તા. યસ્મા ભઙ્ગં અતિક્કન્તં ઉપ્પાદાદિ અતિક્કન્તમેવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભઙ્ગમેવા’’તિ. યસ્મા દેસન્તરં સઙ્કન્તોપિ અતિક્કન્તન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા તદાભાવં દસ્સેતું ‘‘દેસન્તરં અસઙ્કમિત્વા’’તિ વુત્તં. યત્થ યત્થ હિ સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તિ નિરુજ્ઝન્તિ વિપરિણમન્તિ વિનાસં આપજ્જન્તિ. તેનાહ ‘‘વિપરિણતન્તિ…પે… નટ્ઠ’’ન્તિ. અપાકટીભૂતં અજાતત્તા એવ.

વસભણગોત્તતાય વસ્સભઞ્ઞા. મૂલદિટ્ઠિગતિકાતિ મૂલભૂતા દિટ્ઠિગતિકા, ઇમસ્મિં કપ્પે સબ્બપઠમં તાદિસદિટ્ઠિસમુપ્પાદકા. પુનપ્પુનં આવજ્જેન્તસ્સાતિ અહેતુવાદપટિસંયુત્તગન્થં ઉગ્ગહેત્વા પરિયાપુણિત્વા તદત્થં વીમંસન્તસ્સ ‘‘નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાયા’’તિઆદિનયપ્પવત્તાય લદ્ધિયા આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ‘‘નત્થિ હેતૂ’’તિઆદિવસેન અનુસ્સવૂપલદ્ધે અત્થે તદાકારપરિવિતક્કનેહિ સવિગ્ગહે વિય સરૂપતો ચિત્તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતે ચિરકાલપરિચયેન ‘‘એવમેત’’ન્તિ નિજ્ઝાનક્ખમભાવૂપગમનેન નિજ્ઝાનક્ખન્તિયા તથાગહિતે પુનપ્પુનં તથેવ આસેવન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ મિચ્છાવિતક્કેન સમાદિયમાના મિચ્છાવાયામૂપત્થમ્ભિતા અતંસભાવં ‘‘તંસભાવ’’ન્તિ ગણ્હન્તી મિચ્છાસતીતિ લદ્ધનામા તંલદ્ધિસહગતા તણ્હા સન્તિટ્ઠતિ. યથાસકં વિતક્કાદિપચ્ચયલાભેન તસ્મિં આરમ્મણે અધિટ્ઠિતતાય અનેકગ્ગતં પહાય ચિત્તં એકગ્ગતં અપ્પિતં વિય હોતિ મિચ્છાસમાધિના. સોપિ હિ પચ્ચયવિસેસેહિ લદ્ધભાવનાબલો ઈદિસે ઠાને સમાધાનપતિરૂપકિચ્ચકરો હોતિયેવ વાલવિજ્ઝનાદીસુ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ અનેકક્ખત્તું તેનાકારેન પુબ્બભાગિયેસુ જવનવારેસુ પવત્તેસુ સબ્બપચ્છિમે જવનવારે સત્ત જવનાનિ જવન્તિ. તત્થ પઠમે સતેકિચ્છો હોતિ, તથા દુતિયાદીસુ. સત્તમે પન જવને સમ્પત્તે અતેકિચ્છો હોતિ. તેનાહ ‘‘અસ્સાદેન્તસ્સા’’તિઆદિ. ઇમેસુપીતિ દ્વીસુપિ ઠાનેસુ.

પચ્ચુપ્પન્નં વાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘યદેતં અનાગતં નામ, નયિદં અનાગત’’ન્તિઆદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. તેપીતિ તે વસ્સભઞ્ઞાપિ ન મઞ્ઞિંસુ લોકસમઞ્ઞાય અનતિક્કમનીયતો. તેનાહ ‘‘અતીતં પના’’તિઆદિ. ખન્ધાનં ઉપરિ નિરુળ્હા પણ્ણત્તિ.

નિરુત્તિપથસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.