૫. અત્તદીપવગ્ગો

૧. અત્તદીપસુત્તવણ્ણના

૪૩. દ્વીહિ ભાગેહિ આપો એત્થ ગતાતિ દીપો, દીપો વિયાતિ દીપો ઓઘેહિ અનજ્ઝોત્થરનીયતાય. યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા, ઇધ પન ધમ્મો અધિપ્પેતો. અત્તા દીપો એતેસન્તિ અત્તદીપા. પટિસરણત્થો દીપટ્ઠોતિ આહ – ‘‘અત્તસરણાતિ ઇદં તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો અત્તા નામ એકન્તનાથભાવતો. પઠમેન પદેન વુત્તો એવ અત્થો દુતિયપદેન વુચ્ચતીતિ વુત્તં ‘‘તેનેવાહા’’તિઆદિ. યવતિ એતસ્મા ફલં પસવતીતિ યોનિ, કારણં. કિં પભુતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં એતેસન્તિ કિં પભુતિકા. પહાનદસ્સનત્થં આરદ્ધં. તેનેવાહ ‘‘પુબ્બે ચેવ…પે… તે પહીયન્તી’’તિ. ન પરિતસ્સતિ તણ્હાપરિત્તાસસ્સ અભાવતો. વિપસ્સનઙ્ગેનાતિ વિપસ્સનાસઙ્ખાતેન કારણેન.

અત્તદીપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પટિપદાસુત્તવણ્ણના

૪૪. સભાવતોસન્તો વિજ્જમાનો કાયો રૂપાદિધમ્મસમૂહોતિ સક્કાયોતિ આહ – ‘‘સક્કાયો દુક્ખ’’ન્તિ. દિટ્ઠિ એવ સમનુપસ્સના, દિટ્ઠિસહિતા વા સમનુપસ્સના દિટ્ઠિસમનુપસ્સના, દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય સદ્ધિં ઇતરમઞ્ઞના. સહ વિપસ્સનાય ચતુમગ્ગઞાણં સમનુપસ્સના ‘‘ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં સમ્મદેવ અનુરૂપતો પસ્સના’’તિ કત્વા.

પટિપદાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૪૫. વિરાગો નામ મગ્ગો, વિમુત્તિફલન્તિ આહ – ‘‘મગ્ગક્ખણે વિરજ્જતિ, ફલક્ખણે વિમુચ્ચતી’’તિ. અગ્ગહેત્વાતિ એવં નિરુજ્ઝમાનેહિ આસવેહિ ‘‘અહં મમા’’તિ કઞ્ચિ ધમ્મં અનાદિયિત્વા. ‘‘ચિત્તં વિરત્તં, વિમુત્તં હોતી’’તિ વુત્તત્તા ફલં ગય્હતિ, ‘‘ખીણા જાતી’’તિઆદિના પચ્ચવેક્ખણાતિ આહ ‘‘સહ ફલેન પચ્ચવેક્ખણદસ્સનત્થ’’ન્તિ. ઉપરિ કત્તબ્બકિચ્ચાભાવેન ઠિતં. તેનાહ ‘‘વિમુત્તત્તા ઠિત’’ન્તિ. યં પત્તબ્બં, તં અગ્ગફલસ્સ પત્તભાવેન અધિગતત્તા સન્તુટ્ઠં પરિતુટ્ઠં.

અનિચ્ચસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૪૬. પુબ્બન્તં અતીતખન્ધકોટ્ઠાસં. અનુગતાતિ સસ્સતાદીનિ કપ્પેત્વા ગહણવસેન અનુગતા. અટ્ઠારસ દિટ્ઠિયોતિ ચતસ્સો સસ્સતદિટ્ઠિયો, ચતસ્સો એકચ્ચસસ્સતદિટ્ઠિયો, ચતસ્સો અન્તાનન્તિકદિટ્ઠિયો, ચતસ્સો અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠિયો, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નદિટ્ઠિયોતિ એવં અટ્ઠારસ દિટ્ઠિયો ન હોન્તિ પચ્ચયઘાતેન. અપરન્તન્તિ અનાગતં ખન્ધકોટ્ઠાસં સસ્સતાદિભાવં કપ્પેત્વા ગહણવસેન અનુગતા. સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ એવં ચતુચત્તાલીસ દિટ્ઠિયો ન હોન્તિ પચ્ચયઘાતેન. સસ્સતદિટ્ઠિથામસો ચેવ સીલબ્બતદિટ્ઠિપરામાસો ચ ન હોતિ પચ્ચયઘાતેન. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા પઠમમગ્ગો દસ્સિતો’’તિ અનવસેસદિટ્ઠિપહાનકિત્તનતો. પહીના વિક્ખમ્ભિતા. ઇદં પનાતિ ‘‘રૂપસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

દુતિયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સમનુપસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૪૭. પરિપુણ્ણગાહવસેનાતિ પઞ્ચક્ખન્ધે અસેસેત્વા એકજ્ઝં ‘‘અત્તા’’તિ ગહણવસેન. એતેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અઞ્ઞતરં ‘‘અત્તા’’તિ સમનુપસ્સન્તિ. ઇતીતિ એવં. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં અત્તદિટ્ઠિસઙ્ખાતા સમનુપસ્સના અત્થિ પટિપક્ખેન અવિહતત્તા સંવિજ્જતિ. પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનન્તિ ચક્ખાદીનં ઇન્દ્રિયાનં.

આરમ્મણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં. માનવસેન ચ દિટ્ઠિવસેન ચ ‘‘અસ્મી’’તિ ગાહે સિજ્ઝન્તે તંસહગતા તણ્હાપિ તગ્ગહિતાવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન અસ્મીતિ એવમ્પિસ્સ હોતી’’તિ. ગહેત્વાતિ અહંકારવત્થુવસેન ગહેત્વા. અયં અહમસ્મીતિ અયં ચક્ખાદિકો, સુખાદિકો વા અહમસ્મિ. ‘‘રૂપી અત્તા અરોગો પરં મરણા’’તિ એવમાદિગહણવસેન પવત્તનતો વુત્તં ‘‘રૂપી ભવિસ્સન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ સસ્સતમેવ ભજન્તી’’તિ. વિપસ્સનાભિનિવેસતો પુબ્બે યથેવાકારાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, અથ વિપસ્સનાભિનિવેસતો પરં તેનેવાકારેન ઠિતેસુ ચક્ખાદીસુ ઇન્દ્રિયેસુ અવિજ્જા પહીયતિ વિપસ્સનં વડ્ઢએત્વા મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદનેન, અથ મગ્ગપરમ્પરાય અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કમ્મસમ્ભારભાવતો. કમ્મસ્સ…પે… એકો સન્ધીતિ હેતુફલસન્ધિ. પુન એકો સન્ધીતિ ફલહેતુસન્ધિમાહ. તયો પપઞ્ચા અતીતો અદ્ધા અતીતભવઅદ્ધાનં તેસં અધિપ્પેતત્તા. અનાગતસ્સ પચ્ચયો દસ્સિતો અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ વસેન. સુતવતો પન અરિયસાવકસ્સ વસેન વટ્ટસ્સ વૂપસમો દસ્સિતોતિ.

સમનુપસ્સનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ખન્ધસુત્તવણ્ણના

૪૮. તથેવાતિ આરમ્મણભાવેનેવ. આરમ્મણકરણવસેન ઉપાદાનેહિ ઉપાદાતબ્બન્તિ ઉપાદાનિયં. ઇધાપીતિ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુપિ. વિભાગત્થે ગય્હમાને અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગોપિ સિયા, અભિધમ્મે ચ રાસટ્ઠો એવ આગતો, ‘‘તદેકજ્ઝં અભિસંયુહિત્વા’’તિ વચનતો ‘‘રાસટ્ઠેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

ખન્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. સોણસુત્તાદિવણ્ણના

૪૯-૫૦. વિસિટ્ઠોતિ પધાનો. ઉત્તમોતિ ઉક્કટ્ઠો. અઞ્ઞં કિં ભવેય્યાતિ અઞ્ઞં કિં કારણં ભવેય્ય તથા સમનુપસ્સનાય અઞ્ઞેસં અવિજ્જમાનતાય વચનપરિટ્ઠિતિપભિન્નતો. વજિરભેદદેસનં નામ અત્થતો તેપરિવટ્ટદેસના.

સોણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. નન્દિક્ખયસુત્તાદિવણ્ણના

૫૧-૫૨. નવમદસમેસૂતિ સુત્તદ્વયં સહેવ ઉદ્ધટં, દ્વીસુપિ અત્થવણ્ણનાય સરિક્ખભાવતો. નન્દનટ્ઠેન નન્દી, રઞ્જનટ્ઠેન રાગો. સતિપિ સદ્દત્થતો ભેદે ‘‘ઇમેસં અત્થતો નિન્નાનાકરણતાયા’’તિ વત્વાપિ પહાયકધમ્મભેદેન પન લબ્ભતેવ ભેદમત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘નિબ્બિદાનુપસ્સનાય વા’’તિઆદિ વુત્તં. વિરજ્જન્તો રાગં પજહતીતિ સમ્બન્ધો. એત્તાવતાતિ ‘‘નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો’’તિ એત્તાવતા. વિપસ્સનં નિટ્ઠપેત્વા વિપસ્સનાકિચ્ચસ્સ પરિયોસાનેન. રાગક્ખયાતિ વુટ્ઠાનગામિનિપરિયોસાનાય વિપસ્સનાય રાગસ્સ ખેપિતત્તા. અનન્તરં ઉપ્પન્નેન અરિયમગ્ગેન સમુચ્છેદવસેન નન્દિક્ખયોતિ. તેનાહ ‘‘ઇધ મગ્ગં દસ્સેત્વા’’તિ. અનન્તરં પન ઉપ્પન્નેન અરિયફલેન પટિપસ્સદ્ધિવસેન નન્દિરાગક્ખયા સબ્બં સંકિલેસતો ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ. તેનાહ ‘‘ફલં દસ્સિત’’ન્તિ.

નન્દિક્ખયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અત્તદીપવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મૂલપણ્ણાસકો સમત્તો.