૪. નતુમ્હાકંવગ્ગો

૧. નતુમ્હાકંસુત્તવણ્ણના

૩૩. છન્દરાગપ્પહાનેનાતિ તપ્પટિબદ્ધસ્સ છન્દરાગસ્સ પજહનેન. દબ્બાદિ પાકતિકતિણં પાકટમેવાતિ અપાકટં દસ્સેતું તાલનાળિકેરાદિ દસ્સિતં, તિણકટ્ઠાનં વા ભેદદસ્સનત્થં. પિયાલો ફારુસકં.

નતુમ્હાકંસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૩૫. યદિ રૂપં અનુસેતીતિ રૂપધમ્મે આરબ્ભ યદિ રાગાદયો અનુસયનવસેન પવત્તન્તિ. તેન સઙ્ખં ગચ્છતીતિ તેન રાગાદિના તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો સઙ્ખાતબ્બતં ‘‘રત્તો દુટ્ઠો’’તિઆદિના વોહરિતબ્બતં ઉપગચ્છતીતિ. તેનાહ ‘‘કામરાગાદીસૂ’’તિઆદિ. અભૂતેનાતિ અજાતેન અનુસયવસેન અપ્પવત્તેન. અનુસયસીસેન હેત્થ અભિભવં વદતિ. યતો ‘‘રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ સઙ્ખં ન ગચ્છતી’’તિ વુત્તં. નિપ્પરિયાયતો હિ મગ્ગવજ્ઝકિલેસા અનુસયો.

અઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૩૬. તં અનુસયિતં રૂપન્તિ તં રાગાદિના અનુસયિતં રૂપં મરન્તેન અનુસયેન અનુમરતિ. તેન વુત્તં ‘‘ન હી’’તિઆદિ. યેન અનુસયેન મરન્તેન તં અનુમરતિ. તેન સઙ્ખં ગચ્છતીતિ તથાભૂતતો તેન ‘‘રત્તો’’તિઆદિવોહારં લભતિ. યેન અનુસયેન કારણભૂતેન અનુમીયતિ, તેન.

દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. આનન્દસુત્તાદિવણ્ણના

૩૭-૩૮. ઠિતિયા ઠિતિક્ખણેન સહિતં ઠિતં. ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તન્તિ ઉપ્પાદક્ખણતો અઞ્ઞથાભાવો. પઞ્ઞાયતીતિ ઉપલબ્ભતિ. પચ્ચયવસેન ધરમાનત્તા એવ જીવમાનસ્સ જીવિતિન્દ્રિયવસેન જરા પઞ્ઞાયતિ ઉપ્પાદક્ખણતો અઞ્ઞથત્તપ્પત્તિયા. વુત્તમેવ અત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘ઠિતી’’તિઆદિ વુત્તં. જીવિ…પે… નામં. તથા હિ અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૯) ‘‘આયુ ઠિતી’’તિ નિદ્દિટ્ઠં. અઞ્ઞથત્તન્તિ જરાય નામન્તિ સમ્બન્ધો.

તીણિ લક્ખણાનિ હોન્તિ સઙ્ખતસભાવલક્ખણતો. યો કોચિ રૂપધમ્મો વા અરૂપધમ્મો વા લોકિયો વા લોકુત્તરો વા સઙ્ખારો. સઙ્ખારો, ન લક્ખણં ઉપ્પાદાદિસભાવત્તા. લક્ખણં, ન સઙ્ખારો ઉપ્પાદાદિરહિતત્તા. ન ચ…પે… સક્કા સઙ્ખારધમ્મત્તા લક્ખણસ્સ. નાપિ લક્ખણં વિના સઙ્ખારો પઞ્ઞાપેતું સક્કા સઙ્ખારભાવેન. તેનાહ ‘‘લક્ખણેના’’તિઆદિ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ લક્ખણન્તિ કાળરત્તસબલાદિભાવલક્ખણં પાકટં હોતિ ‘‘અયં અસુકસ્સ ગાવી’’તિ.

એવં સઙ્ખારોપિ પઞ્ઞાયતિ સભાવતો ઉપધારેન્તસ્સ ઉપ્પાદલક્ખણમ્પિ ઉપ્પાદાવત્થાતિ કત્વા. કાલસઙ્ખાતોતિ ઉપ્પજ્જમાનકાલસઙ્ખાતો. તસ્સ સઙ્ખારસ્સ. ખણોપીતિ ઉપ્પાદક્ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ. ઉપ્પાદોપીતિ ઉપ્પાદલક્ખણોપિ. જરાલક્ખણન્તિ ઉપ્પન્નજીરણલક્ખણં, તં ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ભઙ્ગક્ખણે સઙ્ખારોપિ તંલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતી’’તિ પાઠો. કેચિ પન ‘‘જરાપી’’તિ પદમ્પેત્થ પક્ખિપન્તિ. એવઞ્ચ વદન્તિ ‘‘ન હિ તસ્મિં ખણે તરુણો હુત્વા સઙ્ખારો ભિજ્જતિ, અથ ખો જિય્યમાનો મહલ્લકો વિય જિણ્ણો એવ હુત્વા ભિજ્જતી’’તિ, ભઙ્ગેનેવ પન જરા અભિભુય્યતિ ખણસ્સ અતિઇત્તરભાવતો ન સક્કા પઞ્ઞાપેતું ઠિતિયાતિ તેસં અધિપ્પાયો. તાનીતિ અરૂપધમ્માનં તીણિ લક્ખણાનિ. અત્થિક્ખણન્તિ અરૂપધમ્મવિજ્જમાનક્ખણં, ઉપ્પાદક્ખણન્તિ અધિપ્પાયો. સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં ઠિતિયા ન ભવિતબ્બં. તસ્સેવાતિ તસ્સા એવ ઠિતિયા. તમત્થન્તિ જરાલક્ખણસ્સ પઞ્ઞાપેતું અસક્કુણેય્યભાવં. અઞ્ઞે પન ‘‘સન્તતિવસેન ઠાનં ઠિતી’’તિ વદન્તિ, તયિદં અકારણં અટ્ઠાનં. યસ્મા સુત્તે ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ ઉપ્પાદવયેહિ નિબ્બિસેસેન ઠિતિયા જોતિતત્તા. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અપિચ યથા ધમ્મસ્સ ઉપ્પાદાવત્થાય ભિન્ના ભઙ્ગાવત્થા ઇચ્છિતા, અઞ્ઞથા ઉપ્પજ્જમાનમેવ ભિજ્જતીતિ આપજ્જતિ, એવં ભઙ્ગાવત્થાયપિ ભિન્ના ભઙ્ગાભિમુખાવત્થા ઇચ્છિતબ્બા. ન હિ અભઙ્ગાભિમુખો ભિજ્જતિ. ન ચેત્થ સક્કા ઉપ્પાદાભિમુખાવત્થં પરિકપ્પેતું તદા તસ્સ અલદ્ધત્તલાભત્તા. અયં વિસેસોતિ ઠિતિક્ખણો નામ રૂપધમ્માનંયેવ, ન અરૂપધમ્માનન્તિ અયં ઈદિસો વિસેસો. આચરિયમતિ નામ તસ્સેવ આચરિયસ્સ મતિ, સા સબ્બદુબ્બલાતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

આનન્દસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૧૦. અનુધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના

૩૯-૪૨. અપાયદુક્ખે સકલસંસારદુક્ખે ચ પતિતું અદત્વા ધારણટ્ઠેન ધમ્મો, મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ. તદનુલોમિકા ચસ્સ પુબ્બભાગપટિપદાતિ આહ ‘‘ધમ્માનુધમ્મપટિપન્નસ્સા’’તિઆદિ. ‘‘નિબ્બિદાબહુલો’’તિ અટ્ઠકથાયં પદુદ્ધારો કતો, પાળિયં પન ‘‘નિબ્બિદાબહુલં વિહરેય્યા’’તિ આગતં. ઉક્કણ્ઠનબહુલોતિ સબ્બભવેસુ ઉક્કણ્ઠનબહુલો. તીહિ પરિઞ્ઞાહીતિ ઞાતતીરણપ્પહાનપરિઞ્ઞાહિ. પરિજાનાતીતિ તેભૂમકધમ્મે પરિચ્છિજ્જ જાનાતિ, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતિ. પરિમુચ્ચતિ સબ્બસંકિલેસતો ‘‘મગ્ગો પવત્તિતો પરિમુચ્ચતી’’તિ વુત્તત્તા. તથાતિ ઇમિના ઇતો પરેસુ તીસુ મગ્ગો હોતીતિ દસ્સેતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. અનિયમિતાતિ અગ્ગહિતા. તેસુ નિયમિતા ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી’’તિઆદિવચનતો. સાતિ અનુપસ્સના. તત્થ નિયમિતવસેનેવાતિ ઇદં લક્ખણવચનં યથા ‘‘યદિ મે બ્યાધયો ભવેય્યું, દાતબ્બમિદમોસધ’’ન્તિ. ન હિ સક્કા એતિસ્સા એવ અનુપસ્સનાય વસેન સમ્મસનાચારં મત્થકં પાપેતુન્તિ.

અનુધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નતુમ્હાકંવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.