૩. હાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૩. ‘‘અવન્તિદક્ખિણાપથે’’તિ અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ આગતત્તા આહ ‘‘અવન્તિદક્ખિણાપથસઙ્ખાતે’’તિ. મજ્ઝિમદેસતો હિ દક્ખિણદિસાય અવન્તિરટ્ઠં. પવત્તયિત્થ એત્થ લદ્ધીતિ પવત્તં, પવત્તિતબ્બટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘લદ્ધિપવત્તટ્ઠાને’’તિ. રુપ્પનસભાવો ધમ્મોતિ કત્વા રૂપધાતૂતિ રૂપક્ખન્ધો વુત્તો. રૂપધાતુમ્હિ આરમ્મણપચ્ચયભૂતેન રાગેન સહજાતેનપિ અસહજાતેનપિ ઉપનિસ્સયભૂતેન અપ્પહીનભાવેનેવ વિનિબદ્ધં પટિબદ્ધં કમ્મવિઞ્ઞાણં. ઓકસારીતિ વુચ્ચતિ – ‘‘તસ્મિં રૂપધાતુસઞ્ઞિતે ઓકે સરતિ પવત્તતી’’તિ કત્વા. અવતિ એત્થ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ ઓકં, પવત્તિટ્ઠાનં. તેનાહ – ‘‘ગેહસારી આલયસારી’’તિ.

ઉગચ્છતિ વા એત્થ વેદનાદીહિ સદ્ધિં સમવેતીતિ ઓકો, ચક્ખુરૂપાદિ. પચ્ચયોતિ આરમ્મણાદિવસેન પચ્ચયો. પચ્ચયો હોતીતિ અનન્તરસમનન્તરાદિના ચેવ કમ્મૂપનિસ્સયઆરમ્મણાદિના ચ. ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ ખો, ગહપતી’’તિ એવં વુત્તે ‘‘કમ્મવિઞ્ઞાણવિપાકવિઞ્ઞાણેસુ કતરં નુ ખો’’તિ સમ્મોહો ભવેય્ય. તસ્સ સમ્મોહસ્સ વિઘાતત્થં અપગમનત્થં. અસમ્ભિન્નાવાતિ અસંકિણ્ણાવ દેસના કતા. આરમ્મણવસેન ચતસ્સો અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો વુત્તા – ‘‘રૂપુપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, રૂપારમ્મણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૫૩). તા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો દસ્સેતુમ્પિ.

દળ્હં અભિનિવેસવસેન આરમ્મણં ઉપેન્તીતિ ઉપયા, તણ્હાદિટ્ઠિયો. અધિટ્ઠાનભૂતાતિ પતિટ્ઠાનભૂતા. અભિનિવેસભૂતાતિ તં તં આરમ્મણં અભિનિવિસ્સ અજ્ઝોસાય પવત્તિયા કારણભૂતા. અનુસયભૂતાતિ રાગાનુસયદિટ્ઠાનુસયભૂતા. ઉપરિમકોટિયાતિ પહાનસ્સ ઉપરિમકોટિયા. બુદ્ધાનઞ્ઞેવ હિ તે સવાસના પહીના. પુબ્બે અગ્ગહિતં વિઞ્ઞાણં અગ્ગહિતમેવાતિ કત્વા કસ્મા ઇધ દેસના કતાતિ ચોદેતિ – ‘‘ઇધ વિઞ્ઞાણં કસ્મા ગહિત’’ન્તિ. પુબ્બે ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચમાને યથા યથા સમ્મોહો સિયા પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવિભાગસ્સ દુક્કરત્તા, ઇધ પન સમ્મોહસ્સ ઓકાસોવ નત્થિ અવિસેસેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ કિલેસપ્પહાનવસેનાતિ. તેનાહ ‘‘કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થ’’ન્તિઆદિ. કમ્મવિઞ્ઞાણેન ઓકં અસરન્તેના’’તિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. અસરન્તેનાતિ અનુપગચ્છન્તેન.

પચ્ચયટ્ઠેનાતિ આરમ્મણાદિપચ્ચયભાવેન. નિમિત્તં ઉપ્પત્તિકં. આરમ્મણ…પે… નિકેતન્તિ આરમ્મણકરણસઙ્ખાતેન નિવાસટ્ઠાનભૂતેન રૂપમેવ નિકેતન્તિ રૂપનિમિત્તનિકેતં.

છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાયાતિ અજ્ઝત્તખન્ધપઞ્ચકે છન્દરાગસ્સ બલવભાવેન તં ‘‘ઓકો’’તિ, બહિદ્ધા છસુ આરમ્મણેસુ તસ્સ દુબ્બલતાય તાનિ ‘‘નિકેત’’ન્તિ વુત્તાનિ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘સમાનેપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઓકોતિ વુચ્ચતિ ગેહમેવ રત્તિટ્ઠાનભાવતો. નિકેતન્તિ વુચ્ચતિ ઉય્યાનાદિ દિવાટ્ઠાનભાવતો. તતો દુબ્બલતરો હોતિ છન્દરાગો.

ગેહસ્સિતસુખેનાતિ ગેહનિસ્સિતેન ચિત્તસ્સ સુખેન સુખિતો સુખપ્પત્તો હોતિ. કિચ્ચકરણીયેસૂતિ ખુદ્દકેસુ ચેવ મહન્તેસુ ચ કત્તબ્બત્થેસુ. સયન્તિ અત્તના. અન્તોતિ ચિત્તજ્ઝાસયે.

એવંરૂપોતિ ઈદિસરૂપો. વણ્ણસદ્દો વિય રૂપસદ્દો રૂપાયતનસ્સ વિય સણ્ઠાનસ્સપિ વાચકોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દીઘરસ્સ કાળોદાતાદીસુ રૂપેસૂ’’તિ વુત્તં. સુખાદીસૂતિ સોમનસ્સાદીસુ. તત્થ હિ ‘‘અભિણ્હં સોમનસ્સિતો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થના સિયા. એવંસઞ્ઞો નામાતિ વિસયવસેન સઞ્ઞાવિસેસપત્થનમાહ. એવંવિઞ્ઞાણોતિ પન ઇધ વિસયમુખેન વિઞ્ઞાણવિસેસપત્થનં વદતિ – ‘‘એવંનિપુણરૂપદસ્સનસમત્થં, એવંપઞ્ચપસાદપટિમણ્ડિતનિસ્સયઞ્ચ મે વિઞ્ઞાણં ભવેય્યા’’તિ.

વટ્ટં પુરતો અકુરૂમાનોતિ લોકે ચિત્તં અપત્થેન્તો. અસિલિટ્ઠં પુબ્બેનાપરં અસમ્બદ્ધં. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, દોસોતિ આહ – ‘‘તુય્હં દોસો’’તિઆદિ. ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ સમાગમે. નિબ્બેઠેહિ દોસતો અત્તાનં મોચેહિ.

હાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.