૧. નકુલપિતુવગ્ગો

૧. નકુલપિતુસુત્તવણ્ણના

૧. ભગ્ગા નામ જાનપદિનો રાજકુમારા. તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીવસેન ‘‘ભગ્ગા’’ત્વેવ વુચ્ચતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘એવંનામકે જનપદે’’તિ, એવં બહુવચનવસેન લદ્ધનામે’’તિ અત્થો. તસ્મિં વનસણ્ડેતિ યો પન વનસણ્ડો પુબ્બે મિગાનં અભયત્થાય દિન્નો, તસ્મિં વનસણ્ડે. યસ્મા સો ગહપતિ તસ્મિં નગરે ‘‘નકુલપિતા’’તિ પુત્તસ્સ વસેન પઞ્ઞાયિત્થ, તસ્મા વુત્તં ‘‘નકુલપિતા’’તિ નકુલસ્સ નામ દારકસ્સ પિતાતિ અત્થો. ભરિયાપિસ્સ ‘‘નકુલમાતા’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ.

જરાજિણ્ણોતિ જરાવસેન જિણ્ણો, ન બ્યાધિઆદીનં વસેન જિણ્ણો. વયોવુડ્ઢોતિ જિણ્ણત્તા એવ વયોવુડ્ઢિપ્પત્તિયા વુડ્ઢો, ન સીલાદિવુડ્ઢિયા. જાતિયા મહન્તતાય ચિરરત્તતાય જાતિમહલ્લકો. તિયદ્ધગતોતિ પઠમો મજ્ઝિમો પચ્છિમોતિ તયો અદ્ધે ગતો. તત્થ પઠમં દુતિયઞ્ચ અતિક્કન્તત્તા પચ્છિમં ઉપગતત્તા વયોઅનુપ્પત્તો. આતુરકાયોતિ દુક્ખવેદનાપવિસતાય અનસ્સાદકાયો. ગેલઞ્ઞં પન દુક્ખગતિકન્તિ ‘‘ગિલાનકાયો’’તિ વુત્તં. તથા હિ સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૯૦ આદયો) દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસે દુક્ખગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા બ્યાધિ ન નિદ્દિટ્ઠો. નિચ્ચપગ્ઘરણટ્ઠેનાતિ સબ્બદા અસુચિપગ્ઘરણભાવેન. સો પનસ્સ આતુરભાવેનાતિ આહ – ‘‘આતુરંયેવ નામા’’તિ. વિસેસેનાતિ અધિકભાવેન. આતુરતીતિ આતુરો. સઙ્ગામપ્પત્તો સન્તત્તકાયો. જરાય આતુરતા જરાતુરતા. કુસલપક્ખવડ્ઢનેન મનો ભાવેન્તીતિ મનોભાવનીયા. મનસા વા ભાવનીયા સમ્ભાવનીયાતિ મનોભાવનીયા. અનુસાસતૂતિ અનુ અનુ સાસતૂતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ – ‘‘પુનપ્પુનં સાસતૂ’’તિ. અપરાપરં પવત્તિતં હિતવચનં. અનોતિણ્ણે વત્થુસ્મિં યો એવં કરોતિ, તસ્સ અયં ગુણો દોસોતિ વચનં. તન્તિવસેનાતિ તન્તિસન્નિસ્સયેન અયં અનુસાસની નામ. પવેણીતિ તન્તિયા એવ વેવચનં.

અણ્ડં વિય ભૂતોતિ અધિકોપમા કાયસ્સ અણ્ડકોસતો અબલદુબ્બલભાવતો. તેનાહ ‘‘અણ્ડં હી’’તિઆદિ. બાલોયેવ તાદિસત્તભાવસમઙ્ગી મુહુત્તમ્પિ આરોગ્યં પટિજાનન્તો.

વિપ્પસન્નાનીતિ પકતિમાકારં અતિક્કમિત્વા વિસેસેન પસન્નાનિ. તેનાહ – ‘‘સુઉ પસન્નાની’’તિ. પસન્નચિત્તસમુટ્ઠિતરૂપસમ્પદાહિ તાહિ તસ્સ મુખવણ્ણસ્સ પારિસુદ્ધીતિ આહ – ‘‘પરિસુદ્ધોતિ નિદ્દોસો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘નિરુપક્કિલેસતાયા’’તિઆદિ. એતેનેવસ્સિન્દ્રિયવિપ્પસન્નતાકારણમ્પિ સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એસ મુખવણ્ણો. નયગ્ગાહપઞ્ઞા કિરેસાતિ ઇદં અનાવજ્જનવસેનેવ વુત્તભાવં સન્ધાયાહ.

યં નેવ પુત્તસ્સાતિઆદિ ‘‘ઓવદતુ નો, ભન્તે, ભગવા યથા મયં પરલોકેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાગચ્છેય્યામા’’તિ વુત્તવચનં સન્ધાય વુત્તમેવ. મધુરધમ્મદેસનાયેવ સત્થુ સમ્મુખા પટિલદ્ધા, તસ્સ અત્તનો પેમગારવગહિતત્તા ‘‘અમતાભિસેકો’’તિ વેદિતબ્બો.

ઇદં પદદ્વયં. આરકત્તા કિલેસેહિ મગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા. અનયેતિ અવડ્ઢિયં, અનત્થેતિ અત્થો. અનયે વા અનુપાયે. ન ઇરિયનતો અવત્તનતો. અયેતિ વડ્ઢિયં અત્થે ઉપાયે ચ. અરણીયતોતિ પયિરુપાસિતબ્બતો. નિરુત્તિનયેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા પુરિમેસુ અત્થવિકપ્પેસુ, પચ્છિમે પન સદ્દસત્થવસેનપિ. યદિપિ અરિયસદ્દો ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫) વિસુદ્ધાસયપયોગેસુ પુથુજ્જનેસુપિ વટ્ટતિ, ઇધ પન અરિયમગ્ગાધિગમેન સબ્બલોકુત્તરભાવેન ચ અરિયભાવો અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘બુદ્ધા ચા’’તિઆદિ. તત્થ પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ સપ્પુરિસાતિ ઇદં ‘‘અરિયા સપ્પુરિસા’’તિ ઇધ વુત્તપદાનં અત્થં અસઙ્કરતો દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મા પન નિપ્પરિયાયતો અરિયસપ્પુરિસભાવા અભિન્નસભાવા, તસ્મા ‘‘સબ્બેવ વા’’તિઆદિ વુત્તં.

એત્તાવતા હિ બુદ્ધસાવકો વુત્તો, તસ્સ હિ એકન્તેન કલ્યાણમિત્તો ઇચ્છિતબ્બો પરતો ઘોસમન્તરેન પઠમમગ્ગસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. વિસેસતો ચસ્સ ભગવાવ ‘‘કલ્યાણમિત્તો’’તિ અધિપ્પેતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૧.૧૨૯; ૫.૨). સો એવ ચ અવેચ્ચપસાદાધિગમેન દળ્હભત્તિ નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યં મયા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તી’’તિ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૫). કતઞ્ઞુતાદીહિ પચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધાતિ એત્થ કતં જાનાતીતિ કતઞ્ઞૂ. કતં વિદિતં પાકટં કરોતીતિ કતવેદી. પચ્ચેકબુદ્ધા હિ અનેકેસુપિ કપ્પસતસહસ્સેસુ કતં ઉપકારં જાનન્તિ, કતઞ્ચ પાકટં કરોન્તિ સતિજનનઆમિસપટિગ્ગહણાદિના. તથા સંસારદુક્ખદુક્ખિતસ્સ સક્કચ્ચં કરોન્તિ કિચ્ચં, યં અત્તના કાતું સક્કા. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન કપ્પાનં અસઙ્ખ્યેય્યસહસ્સેસુપિ કતં ઉપકારં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયઞ્ચ જાનન્તિ, પાકટઞ્ચ કરોન્તિ. સીહો વિય ચ એવં સબ્બત્થ સક્કચ્ચમેવ ધમ્મદેસનં કરોન્તેન બુદ્ધકિચ્ચં કરોન્તિ. યાય પટિપત્તિયા અરિયા દિટ્ઠા નામ હોન્તિ, તસ્સા અપ્પટિપજ્જનં, તત્થ ચ આદરાભાવો અરિયાનં અદસ્સનસીલતા, ન ચ દસ્સને સાધુકારિતાતિ વેદિતબ્બા. ચક્ખુના અદસ્સાવીતિ એત્થ ચક્ખુ નામ ન મંસચક્ખુ એવ, અથ ખો દિબ્બચક્ખુપીતિ આહ ‘‘દિબ્બચક્ખુના વા’’તિ. અરિયભાવોતિ યેહિ યોગતો ‘‘અરિયા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તે મગ્ગફલધમ્મા દટ્ઠબ્બા.

તત્રાતિ ઞાણદસ્સનસ્સેવ દસ્સનભાવે. વત્થૂતિ અધિપ્પેતત્થઞાપનકારણં. એવં વુત્તેપીતિ એવં અઞ્ઞાપદેસેન અત્તુપનાયિકં કત્વા વુત્તેપિ. ધમ્મન્તિ લોકુત્તરધમ્મં, ચતુસચ્ચધમ્મં વા. અરિયકરધમ્મા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો, વિપસ્સિયમાના વા અનિચ્ચાદયો, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ.

અવિનીતોતિ ન વિનીતો અધિસીલસિક્ખાદીનં વસેન ન સિક્ખિતો. યેસં સંવરવિનયાદીનં અભાવેન અયં ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતિ, તે તાવ દસ્સેતું ‘‘દુવિધો વિનયો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સીલસંવરોતિ પાતિમોક્ખસંવરો વેદિતબ્બો, સો ચ અત્થતો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. સતિસંવરોતિ ઇન્દ્રિયારક્ખા, સા ચ તથાપવત્તા સતિયેવ. ઞાણસંવરોતિ ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમી’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૧) વત્વા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૧) વચનતો સોતસઙ્ખાતાનં તણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતઅવિજ્જાઅવસિટ્ઠકિલેસાનં સંવરો પિદહનં સમુચ્છેદઞાણન્તિ વેદિતબ્બં. ખન્તિસંવરોતિ અધિવાસના, સા ચ તથાપવત્તા ખન્ધા, અદોસો વા, ‘‘પઞ્ઞા’’તિ કેચિ વદન્તિ. વીરિયસંવરો કામવિતક્કાદીનં વિનોદનવસેન પવત્તં વીરિયમેવ. તેન તેન અઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ અઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં. વિક્ખમ્ભનવસેન પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં. સેસપદત્તયેપિ એસેવ નયો.

ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેનાતિઆદિ સીલસંવરાદીનં વિવરણં. તત્થ સમુપેતોતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘ઉપગતો’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૧૧) આગતં સંવરવિભઙ્ગં દસ્સેતિ. કાયદુચ્ચરિતાદીનન્તિ દુસ્સીલ્યસઙ્ખાતાનં કાયવચીદુચ્ચરિતાદીનં મુટ્ઠસચ્ચસઙ્ખાતસ્સ પમાદસ્સ, અભિજ્ઝાદીનં વા અક્ખન્તિઅઞ્ઞાણકોસજ્જાનઞ્ચ. સંવરણતોતિ પિદહનતો, વિનયનતોતિ કાયવાચાચિત્તાનં વિરૂપપવત્તિયા વિનયનતો, કાયદુચ્ચરિતાદીનં વા અપનયનતો, કાયાદીનં વા જિમ્હપવત્તિં વિચ્છિન્દિત્વા ઉજુકનયનતોતિ અત્થો. પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનારહાનં કાયદુચ્ચરિતાદીનં તથા તથા અનુપ્પાદનમેવ સંવરણં વિનયનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

યં પહાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસૂ’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ નામરૂપપરિચ્છેદપચ્ચયપરિગ્ગહકઙ્ખાવિતરણાનિ ન વિપસ્સનાઞાણાનિ સમ્મસનાકારેન અપ્પવત્તનતો? સચ્ચમેતં, વિપસ્સનાઞાણસ્સ પન અધિટ્ઠાનભાવતો એવં વુત્તં. નામરૂપમત્તમિદં, ‘‘નત્થિ એત્થ અત્તા વા અત્તનિયં વા’’તિ એવં પવત્તઞાણં નામરૂપવવત્થાનં. સતિ વિજ્જમાને ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતે કાયે, સયં વા સતી તસ્મિં કાયે દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ, સા ચ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ એવં પવત્તા અત્તદિટ્ઠિ. તસ્સ નામરૂપસ્સ કમ્માવિજ્જાદિપચ્ચયપરિગ્ગણ્હનઞાણં પચ્ચયપરિગ્ગહો. ‘‘નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાયા’’તિઆદિનયપ્પવત્તા અહેતુદિટ્ઠિ. ‘‘ઇસ્સરપુરિસપજાપતિપકતિઅણુકાલાદીહિ લોકો પવત્તતિ નિવત્તતિ ચા’’તિ તથા તથા પવત્તા દિટ્ઠિ વિસમહેતુદિટ્ઠિ. તસ્સેવાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સેવ. કઙ્ખાવિતરણેનાતિ યથા એતરહિ નામરૂપસ્સ કમ્માદિપચ્ચયતો ઉપ્પત્તિ, એવં અતીતે અનાગતેપીતિ તીસુ કાલેસુ વિચિકિચ્છાપનયનઞાણેન. કથંકથીભાવસ્સાતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિનયપવત્તાય (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) સંસયપ્પવત્તિયા. કલાપસમ્મસનેનાતિ ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૪૮-૪૯) ખન્ધપઞ્ચકં એકાદસસુ ઓકાસેસુ પક્ખિપિત્વા સમ્મસનવસેન પવત્તેન વિપસ્સનાઞાણેન. અહં મમાતિ ગાહસ્સાતિ ‘‘અત્તા અત્તનિય’’ન્તિ ગહણસ્સ. મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેનાતિ મગ્ગામગ્ગઞાણવિસુદ્ધિયા. અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાયાતિ અમગ્ગે ઓભાસાદિકે ‘‘મગ્ગો’’તિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાય. યસ્મા સમ્મદેવ સઙ્ખારાનં ઉદયં પસ્સન્તો ‘‘એવમેતે સઙ્ખારા અનુરૂપકારણતો ઉપ્પજ્જન્તિ, ન પન ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ ગણ્હાતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા’’તિ. યસ્મા પન સઙ્ખારાનં વયં ‘‘યદિપિમે સઙ્ખારા અવિચ્છિન્ના વત્તન્તિ, ઉપ્પન્નુપ્પન્ના પન અપ્પટિસન્ધિકા નિરુજ્ઝન્તેવા’’તિ પસ્સતો કુતો સસ્સતગ્ગાહો. તસ્મા વુત્તં ‘‘વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા’’તિ. ભયદસ્સનેનાતિ ભયતૂપટ્ઠાનઞાણેન. સભયેતિ સબ્બભયાનં આકરભાવતો સકલદુક્ખવૂપસમસઙ્ખાતસ્સ પરમસ્સાસસ્સ પટિપક્ખભાવતો ચ સભયે ખન્ધપઞ્ચકે. અભયસઞ્ઞાયાતિ ‘‘અભયં ખેમ’’ન્તિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાય. અસ્સાદસઞ્ઞા નામ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ અસ્સાદનવસેન પવત્તસઞ્ઞા, યો ‘‘આલયાભિનિવેસો’’તિપિ વુચ્ચતિ. અભિરતિસઞ્ઞા તત્થેવ અભિરમણવસેન પવત્તસઞ્ઞા, યા ‘‘નન્દી’’તિપિ વુચ્ચતિ. અમુચ્ચિતુકામતા આદાનં. અનુપેક્ખા સઙ્ખારેહિ અનિબ્બિન્દનં, સાલયતાતિ અત્થો. ધમ્મટ્ઠિતિયં પટિચ્ચસમુપ્પાદે. પટિલોમભાવો સસ્સતુચ્છેદગ્ગાહો, પચ્ચયાકારપટિચ્છાદકમોહો વા. નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવો સઙ્ખારેસુ નતિ, નિબ્બાનપટિચ્છાદકમોહો વા. સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહોતિ યાદિસસ્સ કિલેસસ્સ અપ્પહીનતા વિપસ્સના સઙ્ખારનિમિત્તં ન મુઞ્ચતિ, સો કિલેસો, યો ‘‘સંયોગાભિનિવેસો’’તિપિ વુચ્ચતિ, સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ, અતિક્કમનમેવ વા પહાનં.

પવત્તિ એવ પવત્તિભાવો, પરિયુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. નીવરણાદિધમ્માનન્તિ આદિ-સદ્દેન નીવરણપક્ખિયા કિલેસા વિતક્કવિચારાદયો ચ ગય્હન્તિ. ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન યં પહાનન્તિ સમ્બન્ધો. કેન પન પહાનન્તિ? ‘‘અરિયમગ્ગેહેવા’’તિ વિઞ્ઞાયમાનોયમત્થો તેસં ભાવિતત્તા અપ્પવત્તિવચનતો. ‘‘સમુદયપક્ખિકસ્સા’’તિ એત્થ ચત્તારોપિ મગ્ગા ચતુસચ્ચાભિસમયાતિ કત્વા તેહિ પહાતબ્બેન તેન તેન સમુદયસઙ્ખાતેન લોભેન સહ પહાતબ્બત્તા સમુદયસભાવત્તા ચ. સચ્ચવિભઙ્ગે ચ સબ્બકિલેસાનં સમુદયભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘સમુદયપક્ખિકા’’તિ દિટ્ઠિઆદયો વુચ્ચન્તિ. પટિપસ્સદ્ધત્તં વૂપસન્તતા.

સઙ્ખતનિસ્સટતા સઙ્ખારસભાવાભાવો. પહીનસબ્બસઙ્ખતન્તિ વિરહિતસબ્બસઙ્ખતં, વિસઙ્ખારન્તિ અત્થો. પહાનઞ્ચ તં વિનયો ચાતિ પહાનવિનયો પુરિમેન અત્થેન. દુતિયેન પન પહીયતીતિ પહાનં, તસ્સ વિનયોતિ યોજેતબ્બો.

ભિન્નસંવરત્તાતિ નટ્ઠસંવરત્તા, સંવરાભાવતોતિ અત્થો. તેન અસમાદિન્નસંવરોપિ સઙ્ગહિતોવ હોતિ. સમાદાનેન હિ સમ્પાદેતબ્બો સંવરો, તદભાવે ન હોતીતિ. અરિયેતિ અરિયો. પચ્ચત્તવચનઞ્હેતં. એસેસેતિ એસો એસો, અત્થતો અનઞ્ઞોતિ અત્થો. તજ્જાતેતિ અત્થતો તંસભાવો, સપ્પુરિસો અરિયસભાવો, અરિયો ચ સપ્પુરિસભાવોતિ અત્થો.

સો અહન્તિ અત્તના પરિકપ્પિતં અત્તાનં દિટ્ઠિગતિકો વદતિ. ‘‘અહંબુદ્ધિનિબન્ધનો અત્તા’’તિ હિ અત્તવાદિનો લદ્ધિ. અદ્વયન્તિ દ્વયતારહિતં. અભિન્નં વણ્ણમેવ ‘‘અચ્ચી’’તિ ગહેત્વા ‘‘અચ્ચીતિ વણ્ણો એવા’’તિ તેસં એકત્તં પસ્સન્તો વિય યથાપરિકપ્પિતં અત્તાનં ‘‘રૂપ’’ન્તિ, યથાદિટ્ઠં વા રૂપં, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તેસં એકત્તં પસ્સન્તો દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ ‘‘રૂપં અત્તા’’તિ ઇમિસ્સા પવત્તિયા અભાવેપિ રૂપે અત્તગ્ગહણં પવત્તમાનં અચ્ચિયં વણ્ણગ્ગહણં વિય ‘‘અદ્વયદસ્સન’’ન્તિ વુત્તં. ઉપમાયો ચ અનઞ્ઞત્તાદિગહણનિદસ્સનવસેનેવ વુત્તા, ન વણ્ણાદીનં વિય અત્તનો વિજ્જમાનદસ્સનત્થં. ન હિ અત્તનિ સામિભાવેન રૂપઞ્ચ સકિઞ્ચનભાવેન સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અત્તાનં રૂપસ્સ સભાવતો આધારણભાવેન. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ રૂપસ્સ અત્તનો આધારણભાવેન દિટ્ઠિપસ્સનાય પસ્સતિ. પરિયુટ્ઠટ્ઠાયીતિ પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તાહિ દિટ્ઠિતણ્હાહિ ‘‘રૂપં અત્તા, રૂપવા અત્તા’’તિઆદિના ખન્ધપઞ્ચકં મિચ્છા ગહેત્વા તિટ્ઠનતો. તેનાહ ‘‘પરિયુટ્ઠાનાકારેના’’તિઆદિ. એસેવ નયોતિ યો ‘‘ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના રૂપક્ખન્ધે વુત્તો સંવણ્ણનાનયો, વેદનાક્ખન્ધાદીસુપિ એસો એવ નયો વેદિતબ્બો.

સુદ્ધરૂપમેવાતિ અરૂપેન અમિસ્સિતં કેવલં રૂપમેવ. અરૂપન્તિ સુદ્ધઅરૂપં રૂપસ્સ અગ્ગહિતત્તા. ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેનાતિ ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં ગહણવસેન રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો તસ્મિં તસ્મિં ગહણે વેદનાદિવિનિમુત્તઅરૂપધમ્મે કસિણરૂપેન સદ્ધિં સબ્બરૂપધમ્મે ચ એકજ્ઝં ગહણસિદ્ધિતો. પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા, તે તે એવ ધમ્મે ‘‘અત્તા’’તિ ગહણતો તેસઞ્ચ ઉચ્છેદભાવતો. અવસેસેસુ પન પન્નરસસુ ઠાનેસુ રૂપં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વાપિ દિટ્ઠિગતિકો તત્થ નિચ્ચસઞ્ઞં ન વિસ્સજ્જેતિ કસિણરૂપેન તં મિસ્સેત્વા તસ્સ ચ ઉપ્પાદાદીનં અદસ્સનતો, તસ્માસ્સ તત્થપિ હોતિયેવ સસ્સતદિટ્ઠિ એકચ્ચસસ્સતગાહવસેનપિ. મગ્ગાવરણા વિપરીતદસ્સનતો. ન સગ્ગાવરણા અકમ્મપથપ્પત્તતાય. અકિરિયાહેતુકનત્થિકદિટ્ઠિયો એવ હિ કમ્મપથદિટ્ઠિયો.

કાયોતિ રૂપકાયો. સો આતુરોયેવ અસવસભાવતો. રાગદોસમોહાનુગતન્તિ અપ્પહીનરાગદોસમોહસન્તાને પવત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. દસ્સિતં આતુરભાવેન. નિક્કિલેસતાયાતિ સયં પહીનકિલેસસન્તાનગતતાય. સેખા નેવ આતુરચિત્તા પહીનકિલેસે ઉપાદાય, અપ્પહીને પન ઉપાદાય આતુરચિત્તા. અનાતુરચિત્તતંયેવ ભજન્તિ વટ્ટાનુસારિમહાજનસ્સ વિય તેસં ચિત્તસ્સ કિલેસવસેન આતુરત્તાભાવતો.

નકુલપિતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દેવદહસુત્તવણ્ણના

૨. દેવા વુચ્ચન્તિ રાજાનો ‘‘દિબ્બન્તિ કામગુણેહિ કીળન્તિ લળન્તિ, અત્તનો વા પુઞ્ઞાનુભાવેન જોતન્તી’’તિ કત્વા. તેસં દહોતિ દેવદહો. સયંજાતો વા સો હોતિ, તસ્માપિ ‘‘દેવદહો’’તિ વુત્તો. તસ્સ અવિદૂરે નિગમો ‘‘દેવદહ’’ન્ત્વેવ સઙ્ખં ગતો યથા ‘‘વરણાનગરં, ગોધાગામો’’તિ. પચ્છાભૂમિયં અપરદિસાયં નિવિટ્ઠજનપદો પચ્છાભૂમં, તં ગન્તુકામા પચ્છાભૂમગમિકા. તે સભારેતિ તે ભિક્ખૂ થેરસ્સ વસેન સભારે કાતુકામતાય. યદિ થેરો તેસં ભારો, થેરસ્સપિ તે ભારા એવાતિ ‘‘તે સભારે કાતુકામતાયા’’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ થેરો તે ઓવદિતબ્બે અનુસાસિતબ્બે મઞ્ઞતીતિ. ઇદાનિ તમત્થં વિવરન્તો ‘‘યો હી’’તિઆદિમાહ. અયં નિબ્ભારો નામ કઞ્ચિ પુગ્ગલં અત્તનો ભારં કત્વા અવત્તનતો.

ચતુબ્બિધેનાતિ ધાતુકોસલ્લં આયતનકોસલ્લં પટિચ્ચસમુપ્પાદકોસલ્લં ઠાનાટ્ઠાનકોસલ્લન્તિ એવં ચતુબ્બિધેન.

તે મહલ્લકાબાધિકાતિદહરપુગ્ગલે ગણ્હિત્વાવ ગચ્છતિ. તે હિ દિવસદ્વયેન વૂપસન્તપરિસ્સમા એવ. હત્થિવાનરતિત્તિરપટિબદ્ધં વત્થું કથેત્વા. ‘‘એળકાળગુમ્બેતિ કાળતિણગચ્છમણ્ડપે’’તિપિ વદન્તિ.

વિવિધં નાનાભૂતં રજ્જં વિરજ્જં, વિરજ્જમેવ વેરજ્જં, તત્થ ગતં, પરદેસગતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એકસ્સા’’તિઆદિ. ચિત્તસુદત્તાદયોતિ ચિત્તગહપતિઅનાથપિણ્ડિકાદયો. વીમંસકાતિ ધમ્મવિચારકા. કિન્તિ કીદિસં. દસ્સનન્તિ સિદ્ધન્તં. આચિક્ખતિ કીદિસન્તિ અધિપ્પાયો. ધમ્મસ્સાતિ ભગવતા વુત્તધમ્મસ્સ. અનુધમ્મન્તિ અનુકૂલં અવિરુજ્ઝનધમ્મં. સો પન વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપદેસનાવિત્થારોતિ આહ – ‘‘વુત્તબ્યાકરણસ્સ અનુબ્યાકરણ’’ન્તિ. ધારેતિ અત્તનો ફલન્તિ ધમ્મો, કારણન્તિ આહ – ‘‘સહધમ્મિકોતિ સકારણો’’તિ. ઇમિનાપિ પાઠન્તરેન વાદો એવ દીપિતો, ન તેન પકાસિતા કિરિયા.

તણ્હાવસેનેવ છન્નમ્પિ પદાનં અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્મા રાગાદયો તણ્હાય એવ અવત્થાવિસેસાતિ. તેનાહ ‘‘તણ્હા હી’’તિઆદિ. વિહનન્તિ કાયં ચિત્તઞ્ચાતિ વિઘાતો, દુક્ખન્તિ આહ – ‘‘અવિઘાતોતિ નિદુક્ખો’’તિ. ઉપાયાસેતિ ઉપતાપેતીતિ ઉપાયાસો, ઉપતાપો. તપ્પટિપક્ખો પન અનુપાયાસો નિરૂપતાપો દટ્ઠબ્બો. સબ્બત્થાતિ સબ્બવારેસુ.

દેવદહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. હાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૩. ‘‘અવન્તિદક્ખિણાપથે’’તિ અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ આગતત્તા આહ ‘‘અવન્તિદક્ખિણાપથસઙ્ખાતે’’તિ. મજ્ઝિમદેસતો હિ દક્ખિણદિસાય અવન્તિરટ્ઠં. પવત્તયિત્થ એત્થ લદ્ધીતિ પવત્તં, પવત્તિતબ્બટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘લદ્ધિપવત્તટ્ઠાને’’તિ. રુપ્પનસભાવો ધમ્મોતિ કત્વા રૂપધાતૂતિ રૂપક્ખન્ધો વુત્તો. રૂપધાતુમ્હિ આરમ્મણપચ્ચયભૂતેન રાગેન સહજાતેનપિ અસહજાતેનપિ ઉપનિસ્સયભૂતેન અપ્પહીનભાવેનેવ વિનિબદ્ધં પટિબદ્ધં કમ્મવિઞ્ઞાણં. ઓકસારીતિ વુચ્ચતિ – ‘‘તસ્મિં રૂપધાતુસઞ્ઞિતે ઓકે સરતિ પવત્તતી’’તિ કત્વા. અવતિ એત્થ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ ઓકં, પવત્તિટ્ઠાનં. તેનાહ – ‘‘ગેહસારી આલયસારી’’તિ.

ઉગચ્છતિ વા એત્થ વેદનાદીહિ સદ્ધિં સમવેતીતિ ઓકો, ચક્ખુરૂપાદિ. પચ્ચયોતિ આરમ્મણાદિવસેન પચ્ચયો. પચ્ચયો હોતીતિ અનન્તરસમનન્તરાદિના ચેવ કમ્મૂપનિસ્સયઆરમ્મણાદિના ચ. ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ ખો, ગહપતી’’તિ એવં વુત્તે ‘‘કમ્મવિઞ્ઞાણવિપાકવિઞ્ઞાણેસુ કતરં નુ ખો’’તિ સમ્મોહો ભવેય્ય. તસ્સ સમ્મોહસ્સ વિઘાતત્થં અપગમનત્થં. અસમ્ભિન્નાવાતિ અસંકિણ્ણાવ દેસના કતા. આરમ્મણવસેન ચતસ્સો અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો વુત્તા – ‘‘રૂપુપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, રૂપારમ્મણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૫૩). તા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો દસ્સેતુમ્પિ.

દળ્હં અભિનિવેસવસેન આરમ્મણં ઉપેન્તીતિ ઉપયા, તણ્હાદિટ્ઠિયો. અધિટ્ઠાનભૂતાતિ પતિટ્ઠાનભૂતા. અભિનિવેસભૂતાતિ તં તં આરમ્મણં અભિનિવિસ્સ અજ્ઝોસાય પવત્તિયા કારણભૂતા. અનુસયભૂતાતિ રાગાનુસયદિટ્ઠાનુસયભૂતા. ઉપરિમકોટિયાતિ પહાનસ્સ ઉપરિમકોટિયા. બુદ્ધાનઞ્ઞેવ હિ તે સવાસના પહીના. પુબ્બે અગ્ગહિતં વિઞ્ઞાણં અગ્ગહિતમેવાતિ કત્વા કસ્મા ઇધ દેસના કતાતિ ચોદેતિ – ‘‘ઇધ વિઞ્ઞાણં કસ્મા ગહિત’’ન્તિ. પુબ્બે ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુરાગવિનિબન્ધઞ્ચ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચમાને યથા યથા સમ્મોહો સિયા પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવિભાગસ્સ દુક્કરત્તા, ઇધ પન સમ્મોહસ્સ ઓકાસોવ નત્થિ અવિસેસેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ કિલેસપ્પહાનવસેનાતિ. તેનાહ ‘‘કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થ’’ન્તિઆદિ. કમ્મવિઞ્ઞાણેન ઓકં અસરન્તેના’’તિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. અસરન્તેનાતિ અનુપગચ્છન્તેન.

પચ્ચયટ્ઠેનાતિ આરમ્મણાદિપચ્ચયભાવેન. નિમિત્તં ઉપ્પત્તિકં. આરમ્મણ…પે… નિકેતન્તિ આરમ્મણકરણસઙ્ખાતેન નિવાસટ્ઠાનભૂતેન રૂપમેવ નિકેતન્તિ રૂપનિમિત્તનિકેતં.

છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાયાતિ અજ્ઝત્તખન્ધપઞ્ચકે છન્દરાગસ્સ બલવભાવેન તં ‘‘ઓકો’’તિ, બહિદ્ધા છસુ આરમ્મણેસુ તસ્સ દુબ્બલતાય તાનિ ‘‘નિકેત’’ન્તિ વુત્તાનિ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘સમાનેપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઓકોતિ વુચ્ચતિ ગેહમેવ રત્તિટ્ઠાનભાવતો. નિકેતન્તિ વુચ્ચતિ ઉય્યાનાદિ દિવાટ્ઠાનભાવતો. તતો દુબ્બલતરો હોતિ છન્દરાગો.

ગેહસ્સિતસુખેનાતિ ગેહનિસ્સિતેન ચિત્તસ્સ સુખેન સુખિતો સુખપ્પત્તો હોતિ. કિચ્ચકરણીયેસૂતિ ખુદ્દકેસુ ચેવ મહન્તેસુ ચ કત્તબ્બત્થેસુ. સયન્તિ અત્તના. અન્તોતિ ચિત્તજ્ઝાસયે.

એવંરૂપોતિ ઈદિસરૂપો. વણ્ણસદ્દો વિય રૂપસદ્દો રૂપાયતનસ્સ વિય સણ્ઠાનસ્સપિ વાચકોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દીઘરસ્સ કાળોદાતાદીસુ રૂપેસૂ’’તિ વુત્તં. સુખાદીસૂતિ સોમનસ્સાદીસુ. તત્થ હિ ‘‘અભિણ્હં સોમનસ્સિતો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થના સિયા. એવંસઞ્ઞો નામાતિ વિસયવસેન સઞ્ઞાવિસેસપત્થનમાહ. એવંવિઞ્ઞાણોતિ પન ઇધ વિસયમુખેન વિઞ્ઞાણવિસેસપત્થનં વદતિ – ‘‘એવંનિપુણરૂપદસ્સનસમત્થં, એવંપઞ્ચપસાદપટિમણ્ડિતનિસ્સયઞ્ચ મે વિઞ્ઞાણં ભવેય્યા’’તિ.

વટ્ટં પુરતો અકુરૂમાનોતિ લોકે ચિત્તં અપત્થેન્તો. અસિલિટ્ઠં પુબ્બેનાપરં અસમ્બદ્ધં. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, દોસોતિ આહ – ‘‘તુય્હં દોસો’’તિઆદિ. ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ સમાગમે. નિબ્બેઠેહિ દોસતો અત્તાનં મોચેહિ.

હાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયહાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૪. ચૂળછક્કપઞ્હેતિ મૂલપણ્ણાસે ચૂળતણ્હાસઙ્ખયસુત્તે (મ. નિ. ૧.૩૯૦ આદયો). મહાસક્કપઞ્હેપીતિ મહાતણ્હાસઙ્ખયસુત્તેપિ (મ. નિ. ૧.૩૯૬ આદયો). એતન્તિ ‘‘યે તે સમણબ્રાહ્મણા’’તિઆદિસુત્તપદં. તણ્હા સમ્મદેવ ખીયતિ એત્થાતિ તણ્હાસઙ્ખયો, અસઙ્ખતા ધાતૂતિ આહ ‘‘તણ્હાસઙ્ખયે નિબ્બાને’’તિ. અન્તં અતિક્કન્તનિટ્ઠાતિ અન્તરહિતનિટ્ઠા. તેનાહ ‘‘સતતનિટ્ઠા’’તિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘અચ્ચન્તયોગક્ખેમિનો’’તિઆદીસુ.

દુતિયહાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૫. સમાધીતિ અપ્પનાસમાધિ, ઉપચારસમાધિ વા. કમ્મટ્ઠાનન્તિ સમાધિપાદકં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. ‘‘ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ પાઠો. પત્થેતીતિ ‘‘અહો વત મે ઈદિસં રૂપં ભવેય્યા’’તિ. અભિવદતીતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનિવેસં વદતિ. તેનાહ ‘‘તાય અભિનન્દનાયા’’તિઆદિ. ‘‘અહો પિયં ઇટ્ઠ’’ન્તિ વચીભેદે અસતિપિ તથા લોભુપ્પાદે સતિ અભિવદતિયેવ નામ. તેનાહ ‘‘વાચં અભિન્દન્તો’’તિ. ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ અત્તનો પરિણામેત્વા અનઞ્ઞગોચરં વિય કત્વા ગણ્હન્તો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગિલિત્વાતિ પરિનિટ્ઠપેત્વા ગણ્હાતી’’તિ. ‘‘અભિનન્દતી’’તિઆદયો પુબ્બભાગવસેન વુત્તા, ‘‘ઉપ્પજ્જતિ નન્દી’’તિ દ્વારપ્પત્તવસેન. પઠમેહિ પદેહિ અનુસયો, પચ્છિમેન પરિયુટ્ઠાનન્તિ કેચિ ‘‘ગહણટ્ઠેન ઉપાદાન’’ન્તિ કત્વા. નાભિનન્દતિ નાભિવદતીતિ એત્થ હેટ્ઠા વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ન ‘‘ઇટ્ઠં કન્ત’’ન્તિ વદતીતિ ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ ન વદતિ, ‘‘કન્ત’’ન્તિ ન વદતિ. નાભિવદતિયેવ તણ્હાય અનુપાદિયત્તા.

સમાધિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પટિસલ્લાણસુત્તવણ્ણના

૬. ઞત્વા આહાતિ ‘‘સતિ કાયવિવેકે ચિત્તવિવેકો, તસ્મિં સતિ ઉપધિવિવેકો ચ ઇમેસં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ ઞત્વા આહ.

પટિસલ્લાણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૭. ગહણેન ઉપ્પન્નં પરિતસ્સનન્તિ ખન્ધપઞ્ચકે ‘‘અહં મમા’’તિ ગહણેન ઉપ્પન્નં તણ્હાપરિતસ્સનં દિટ્ઠિપરિતસ્સનઞ્ચ. અપરિતસ્સનન્તિ પરિતસ્સનાભાવં, પરિતસ્સનપટિપક્ખં વા. અહુ વત મેતં બલયોબ્બનાદિ. કમ્મવિઞ્ઞાણન્તિ વિપરિણામારમ્મણં તણ્હાદિટ્ઠિસહગતં વિઞ્ઞાણં તદનુવત્તિ ચ. અનુપરિવત્તિ નામ તં આરમ્મણં કત્વા પવત્તિ. તેનાહ ‘‘વિપરિણામારમ્મણચિત્તતો’’તિ. અકુસલધમ્મસમુપ્પાદાતિ તણ્હાય અઞ્ઞાકુસલધમ્મસમુપ્પાદા. પરિયાદિયિત્વાતિ ખેપેત્વા, તસ્સ પવત્તિતું ઓકાસં અદત્વા. સઉત્તાસોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન સઉત્તાસો. ગણ્હિત્વાતિ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહેહિ ગહેત્વા તેસઞ્ચેવ વસેન પરિતસ્સકો. રૂપભેદાનુપરિવત્તિ ચિત્તં ન હોતિ. વટ્ટતીતિ સબ્બાકારેન વત્તું યુત્તન્તિ અત્થો.

ઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દુતિયઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૮. તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન દેસના કતા ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ દેસનાય આગતત્તા. ચતૂસુ સુત્તેસૂતિ પઞ્ચમાદીસુ ચતૂસુ સુત્તેસુ. ચતુત્થે પન વિવટ્ટમેવ કથિતં.

દુતિયઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કાલત્તયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૯. યદિ અતીતાનાગતં એતરહિ નત્થિભાવતો અનિચ્ચં, પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ તદા નત્થીતિ કો પન વાદો તસ્સ અનિચ્ચતાય, પચ્ચુપ્પન્નમ્હિ કથાવ કા ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નત્તા તસ્સ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘નિબ્બત્તા યે ચ તિટ્ઠન્તિ, આરગ્ગે સાસપૂપમા’’તિ (મહાનિ. ૧૦).

કાલત્તયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦-૧૧. કાલત્તયદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦-૧૧. તથારૂપેનેવાતિ યથારૂપેનેવ પુગ્ગલજ્ઝાસયેન નવમં સુત્તં કથિતં, તથારૂપેનેવાતિ. તે કિર ભિક્ખૂ અતીતાનાગતં ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા, તથા ‘‘અનત્તા’’તિ સલ્લક્ખેત્વા પચ્ચુપ્પન્ને કિલમિંસુ. ‘‘અથ નેસ’’ન્તિઆદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેન વત્તબ્બં.

કાલત્તયદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નકુલપિતુવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.