૫. સુભાસિતસુત્તવણ્ણના

૨૧૩. અઙ્ગીયન્તિ હેતુભાવેન આગમભાવેન અવયવભાવેન વા ઞાયન્તીતિ અઙ્ગાનિ, કારણાનિ, અવયવા વાતિ આહ ‘‘અઙ્ગેહીતિ કારણેહિ, અવયવેહિ વા’’તિ. વિરતિયો સુભાસિતવાચાય પુબ્બં પતિટ્ઠિતા હોન્તીતિ મુસાવાદાવેરમણિઆદયો તસ્સા વિસેસહેતૂતિ આહ ‘‘મુસાવાદા…પે… કારણાની’’તિ. યસ્મા અરિયવોહારા વિસેસતો ચેતનાસભાવા, તસ્મા વચીસુચરિતસમુદાયસ્સ સચ્ચવાચાદયો અઙ્ગભૂતાતિ આહ ‘‘સચ્ચવચનાદયો ચત્તારો અવયવા’’તિ. નિસ્સક્કવચનન્તિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. તેનાહ ‘‘સમનુઆગતા પવત્તા’’તિ. વાચા હિ તાય વિરતિયા સમ્મા અનુરૂપતો આગતા પવત્તાતિ ‘‘સમન્નાગતા’’તિ વુચ્ચતિ. કરણવચનન્તિ સહયોગે કરણવચનં. તેનાહ ‘‘યુત્તા’’તિ. સહજાતાપિ હિ ચેતના યથાસમાદિન્નાય વિરતિયા સમ્મા અનુરૂપતો યુત્તાતિ વત્તું અરહતિ.

સમુલ્લપનવાચાતિ સદ્દવાચા, સા વુચ્ચતીતિ વાચા નામ. વિઞ્ઞત્તિ પન વુચ્ચતિ એતાયાતિ વાચા નામ, તથા વિરતિ ચેતનાવાચા. ન સા ઇધ અધિપ્પેતાતિ સા ચેતનાવાચા વિઞ્ઞત્તિવાચા વિય ઇધ ઇમસ્મિં સુત્તે ન અધિપ્પેતા ‘‘સુભાસિતા હોતી’’તિ વચનતો. તેનાહ ‘‘અભાસિતબ્બતો’’તિ. સુટ્ઠુ ભાસિતાતિ સમ્મા ઞાયેન ભાસિતા વચીસુચરિતભાવતો. અત્થાવહતન્તિ હિતાવહકાલં પતિ આહ. કારણસુદ્ધિન્તિ યોનિસોમનસિકારેન કારણવિસુદ્ધિં. દોસાભાવન્તિ અગતિગમનાદિદોસાભાવં. રાગદોસાદિવિનિમુત્તઞ્હિ તં ભાસતો અનુરોધવિરોધવિવજ્જનતો અગતિગમનં દૂરસમુગ્ઘાટિતમેવાતિ. અનુવાદવિમુત્તાતિ અપવાદવિરહિતા. સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ, અસતિ હિ સબ્બાકારસમ્પતિયં અનુવજ્જતાપિ.

કિઞ્ચાપિ પુબ્બે ધમ્માધિટ્ઠાના દેસના આરદ્ધા, પુગ્ગલજ્ઝાસયતો પન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય…પે… વચનમેતં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘અઞ્ઞતરનિદ્દોસવચન’’ન્તિ અવિસેસતો વુત્તં, ‘‘ધમ્મંયેવ ભાસતી’’તિઆદિના પન અધમ્મદોસાદિરહિતાય વાચાય વુચ્ચમાનત્તા ઇધાપિ સુભાસિતા વાચા અધિપ્પેતાતિ. ‘‘સુભાસિતંયેવા’’તિ અવધારણેન નિવત્તિતં સરૂપતો દસ્સેતિ ‘‘નો દુબ્ભાસિત’’ન્તિ ઇમિના. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ વાચઙ્ગસ્સ પટિપક્ખભાસનનિવારણ’’ન્તિ. પટિયોગીનિવત્તનત્થો હિ એવ-સદ્દો, તેન પિસુણવાચાપટિક્ખેપો દસ્સિતો. ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ વા ઇમિના ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં ગહિતન્તિ ‘‘નો દુબ્ભાસિતન્તિ ઇમિના મિચ્છાવાચપ્પહાનં દીપેતી’’તિ વુત્તં. સબ્બવચીસુચરિતસાધારણવચનઞ્હિ સુભાસિતન્તિ. તેન પરભેદનાદિકં અસબ્ભાદિકઞ્ચ બોધિસત્તાનં વચનં અપિસુણાદિવિસયન્તિ દટ્ઠબ્બં. ભાસિતબ્બવચનલક્ખણન્તિ ભાસિતબ્બસ્સ વચનસ્સ સભાવલક્ખણં દીપેતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. યદિ એવં નનુ અભાસિતબ્બં પઠમં વત્વા ભાસિતબ્બં પચ્છા વત્તબ્બં યથા ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ આહ ‘‘અઙ્ગપરિદીપનત્થં પના’’તિઆદિ.

પઠમેનાતિ ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ પદેન. ધમ્મતો અનપેતન્તિ અત્તનો પરેસઞ્ચ હિતસુખાવહધમ્મતો અનપેતં. મન્તાવચનન્તિ મન્તાય પવત્તેતબ્બવચનં. પઞ્ઞવા અવિકિણ્ણવાચો હિ ન ચ અનત્થાવહં વાચં ભાસતિ. ઇતરેહિ દ્વીહીતિ તતિયચતુત્થપદેહિ. ‘‘ઇમેહિ ખોતિઆદીનીતિ કરણે એતં ઉપયોગવચન’’ન્તિ કેચિ. તં વાચન્તિ યથાવુત્તં ચતુરઙ્ગિકં. યઞ્ચ વાચં મઞ્ઞન્તીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞેતિ ઇતો બાહિરકા ઞાયવાદિનો અક્ખરચિન્તકા ચ. ‘‘પટિઞ્ઞાહેતુઉદાહરણૂપનયનિગમનાનિ અવયવા વાક્યસ્સા’’તિ વદન્તિ. નામાદીહીતિ નામાખ્યાતપદેહિ. લિઙ્ગં ઇત્થિલિઙ્ગાદિ વચનં એકવચનાદિ. પઠમાદિ વિભત્તિ અતીતાદિ કાલં. કત્તા સમ્પદાનં અપાદાનં કરણં અધિકરણં કમ્મઞ્ચ કારકં. સમ્પત્તીહિ સમન્નાગતન્તિ એતે અવયવાદિકે સમ્પાદેત્વા વુત્તં. તં પટિસેધેતીતિ તં યથાવુત્તવિસેસમ્પિ વાચં ‘‘ઇમેહિ ખો’’તિ વદન્તો ભગવા પટિસેધેતિ. ખો-સદ્દો હેત્થ અવધારણત્થો. તેનાહ ‘‘અવયવાદી’’તિઆદિ. યા કાચિ અસભાવનિરુત્તિલક્ખણા. સા મિલક્ખુભાસા. સીહળકેનેવાતિ સીહળભાસાય પરિયાપન્નેન વચનેન. અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ સંસારે અતિવિય સઞ્જાતસંવેગા તન્નિસ્સરણે નિન્નપોણમાનસા હુત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

પાતોવ ફુલ્લિતકોકનદન્તિ પાતોવ સંફુલ્લપદુમં. ભિજ્જિયતેતિ નિબ્ભિજ્જિયતિ નિબ્ભિગ્ગો જાયતિ. મનુસ્સત્તં ગતાતિ મનુસ્સત્તભાવં ઉપગતા.

બુદ્ધન્તરેતિ બુદ્ધુપ્પાદન્તરે દ્વિન્નં બુદ્ધુપ્પાદાનં અન્તરા. તદા હિ પચ્ચેકબુદ્ધાનં સાસને, ન બુદ્ધસાસને દિપ્પમાને.

જરાય પરિમદ્દિતન્તિ યથા હત્થચરણાદિઅઙ્ગાનિ સિથિલાનિ હોન્તિ, ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ સવિસયગ્ગહણે અસમત્થાનિ હોન્તિ, યોબ્બનં સબ્બસો વિગતં, કાયબલં અપગતં, સતિમતિધિતિઆદયો વિપ્પયુત્તા, પુબ્બે અત્તનો ઓવાદપટિકરા પુત્તદારાદયોપિ અપસાદકા, પરેહિ વુટ્ઠાપનીયસંવેસનીયતા પુનદેવ બાલભાવપ્પત્તિ ચ હોન્તિ, એવં જરાય સબ્બસો વિમદ્દિતં. એતન્તિ સરીરં વદતિ. મિલાતછવિચમ્મનિસ્સિતન્તિ જિણ્ણભાવેન અપ્પમંસલોહિતત્તા મિલાતેહિ ગતયોબ્બનેહિ ધમ્મેહિ સન્નિસ્સિતં. ઘાસમામિસન્તિ ઘાસભૂતં આમિસં મચ્ચુના ગિલિત્વા વિય પતિટ્ઠપેતબ્બતો. કેસલોમાદિનાનાકુણપપૂરિતં. તતો એવ અસુચિભાજનં એતં. સબ્બથાપિ નિસ્સારતાય કદલિક્ખન્ધસમં.

અનુચ્છવિકાહીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અનુરૂપાહિ. ન તાપેય્યાતિ ચિત્તઞ્ચ કાયઞ્ચ ન તાપેય્ય. તાપના ચેત્થ સમ્પતિ આયતિ ચ વિસાદના. ન બાધેય્યાતિ ‘‘નાભિભવેય્યા’’તિ પદસ્સ અત્થદસ્સનં. અપિસુણવાચાવસેનાતિ સબ્બસો પહીનપિસુણવાચતાવસેન. પાપાનીતિ લામકાનિ નિકિટ્ઠકાનિ. તેનાહ ‘‘અપ્પિયાની’’તિઆદિ. અનાદાયાતિ અગ્ગહેત્વા.

સાધુભાવેનાતિ નિદ્દોસમધુરભાવેન. અમતસદિસાતિ સદિસે તબ્બોહારોતિ, કારણે વાયં કારિયવોહારોતિ આહ ‘‘નિબ્બાનામતપચ્ચયત્તા વા’’તિ. પચ્ચયવસેન હિ સા તદા દસ્સનપ્પવત્તિ. ચરિયાતિ ચારિત્તં. પોરાણા નામ પઠમકપ્પિકા, બુદ્ધાદયો વા અરિયા.

પતિટ્ઠિતાતિ નિચ્ચલભાવેન અટ્ઠિં કત્વા પચ્ચયાયત્તભાવતો અવિસંવાદનકા. ઉભયથા પટિપત્તિં આહ ‘‘અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અત્થે પતિટ્ઠિતા’’તિ. અત્થે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિહિતે પતિટ્ઠિતત્તા એવ ધમ્મે અવિહિંસાદિધમ્મે પતિટ્ઠિતા. અનુપરોધકરન્તિ એતેન હિતપરિયાયોયં અત્થ-સદ્દોતિ દસ્સેતિ. ધમ્મિકન્તિ ધમ્મતો અનપેતં, અત્થધમ્મૂપસંહિતં વા.

નિબ્બાનપ્પત્તિયાતિ નિબ્બાનપ્પત્તિયત્થં. દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાય અન્તકરણત્થં. યસ્મા બુદ્ધો ખેમાય ભાસતિ, તસ્મા ખેમુપ્પત્તિહેતુયા ખેમા, તસ્મા સા સબ્બવાચાનં ઉત્તમાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. મન્તાવચનવસેનાતિ સબ્બદોસરહિતવસેન.

સુભાસિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.