૮. વઙ્ગીસસંયુત્તં

૧. નિક્ખન્તસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. આળવિયન્તિ આળવિનગરસમીપે. અગ્ગચેતિયેતિ ગોતમકચેતિયાદીહિ ઉત્તમચેતિયે. તં કિર ભૂમિરામણેય્યકભાવેન મનુઞ્ઞતાય પધાનયુત્તતાદિસમ્પત્તિયા ચ ઇતરચેતિયેહિ સેટ્ઠસમ્મતં. કપ્પત્થેરેનાતિ ‘‘કપ્પો’’તિ ગોત્તતો આગતનામો થેરો, સહસ્સપુરાણજટિલાનં અબ્ભન્તરે અયં મહાથેરો. ઓહીનકોતિ થેરેસુ ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠેસુ વિહારે એવ અવહીનકો ઠિતો. તત્થ કારણમાહ ‘‘વિહારપાલો’’તિઆદિ. સમલઙ્કરિત્વાતિ સમં અલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા. કુસલચિત્તં વિદ્ધંસેતિ પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન. એતસ્મિન્તિ એતસ્મિં રાગે ઉપ્પન્ને. ‘‘એકસ્મિ’’ન્તિ વા પાઠો, એકસ્મિં વિસભાગવત્થુકે રાગે ઉપ્પન્ને. ધમ્મો વાતિ મમ ચિત્તે ઉપ્પજ્જનકતો અઞ્ઞો ધમ્મો વા. યેન કારણેન પરો અનભિરતિં વિનોદેત્વા ઇદાનેવ અભિરતિં ઉપ્પાદેય્ય, તં કારણં કુતો લબ્ભાતિ યોજના, તં કારણં નત્થીતિ અત્થો, તસ્સ અભાવકારણવચનં.

અનગારિયન્તિ અગારવિરહતો અનગારં પબ્બજ્જા. તત્થ નિયુત્તત્તા અનગારિયં ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા, પબ્બજિતન્તિ અત્થો. આધાવન્તીતિ હદયં અભિભવિત્વા ધાવન્તિ. ઉગ્ગતાનન્તિ ઉળારાનં પુત્તા. તેનાહ ‘‘મહેસક્ખા રાજઞ્ઞભૂતા’’તિ. ઉત્તમપ્પમાણન્તિ સહસ્સપલં સમન્તાતિ સમન્તતો. પરિકિરેય્યુન્તિ વિજ્ઝેય્યું. એતસ્મા સહસ્સાતિ યથાવુત્તા ધનુગ્ગહસહસ્સતો. અતિરેકતરા અનેકસહસ્સા. ઇત્થિયો ઓલોકનસિતલપિતરોદિતસરે ખિપન્તિયો. નેવ મં બ્યાધયિસ્સન્તિ નેવ મં નિજ્ઝાયિસ્સન્તિ. ‘‘બ્યાધયિસ્સતી’’તિ પાઠોતિ વુત્તં ‘‘ચાલેતું ન સક્ખિસ્સતીતિ અત્થો’’તિ. ધમ્મે સમ્હીતિ સકે સન્તિકે પતિટ્ઠિતે સાસનધમ્મે. તેનાહ ‘‘અનભિરતિંવિનોદેત્વા’’તિઆદિ.

મગ્ગન્તિ ‘‘મગ્ગો’’તિ વત્તબ્બે લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘સો હિ નિબ્બાનસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગ્ગો’’તિ.

નિક્ખન્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અરતિસુત્તવણ્ણના

૨૧૦. વિહારગરુકો કિરેસ થેરોતિ એતેન થેરો અત્તનો સદ્ધિવિહારિકં વઙ્ગીસં ઓવદિતું અનવસરો. તેન અન્તરન્તરા તસ્સ ચિત્તં રાગો અનુદ્ધંસેતીતિ દસ્સેતિ. સાસને અરતિન્તિ સીલપરિપૂરણે સમથવિપસ્સનાભાવનાય ચ અનભિરતિં. કામગુણેસુ ચ રતિન્તિ પઞ્ચસુ કામકોટ્ઠાસેસુ અસ્સાદં. પાપવિતક્કન્તિ કામસઙ્કપ્પં. સબ્બાકારેનાતિ સબ્બે તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છિન્દનાકારેન. યથા મહન્તં અરઞ્ઞં વનથન્તિ, એવં મહન્તં કિલેસવનં ‘‘વનથ’’ન્તિ વુત્તં.

પથવિઞ્ચ વેહાસન્તિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં, તસ્મા પથવિયં આકાસે ચાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પથવિટ્ઠિત’’ન્તિઆદિ. જગતીતિ ચ પથવિયા વેવચનં. તેનાહ ‘‘અન્તોપથવિય’’ન્તિ. પરિજીરતીતિ સબ્બ્બસો જરં પાપુણાતિ. સમાગન્ત્વાતિ ઞાણેન સમાગન્ત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મુતત્તાતિ વિઞ્ઞાતત્તભાવા’’તિ.

પટિઘપદેન ગન્ધરસા ગહિતા ઘાનજિવ્હાનં પટિહનનવસેન પવત્તનતો. મુતપદેન ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ગહિતં મુત્વા ગહેતબ્બતો. ન લિપ્પતીતિ ન મક્ખીયતિ.

સટ્ઠિ-સદ્દો છ-સદ્દેન સમાનત્થોતિ ‘‘સટ્ઠિનિસ્સિતા’’તિ પદસ્સ ‘‘છઆરમ્મણનિસ્સિતા’’તિ અત્થો વુત્તો. પુથૂ અધમ્મવિતક્કાતિ રૂપવિતક્કાદિવસેન બહૂ નાનાવિતક્કા મિચ્છાસઙ્કપ્પા. જનતાય નિવિટ્ઠાતિ મહાજને પતિટ્ઠિતા. તેસં વસેનાતિ તેસમ્પિ મિચ્છાવિતક્કાનં વસેન. ન કત્થચિ આરમ્મણે. કિલેસવગ્ગગતોતિ કિલેસસઙ્ગણિકં ઉપગતો ન ભવેય્ય, કિલેસવિતક્કા ન ઉપ્પાદેતબ્બાતિ અત્થો. દુટ્ઠુલ્લવચનં કામપટિસંયુત્તકથા.

દબ્બજાતિકોતિ દબ્બરૂપો. નેપક્કેનાતિ કોસલ્લેન. નિબ્બાનં પટિચ્ચાતિ અસઙ્ખતધાતું આરમ્મણવસેન પટિચ્ચ. પરિનિબ્બાનકાલન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનકાલં.

અરતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસલસુત્તવણ્ણના

૨૧૧. એતેસન્તિ એતેસં મહલ્લકાનં. ન પાળિ આગચ્છતિ અપ્પગુણભાવતો. ન ચ પાળિ ઉપટ્ઠાતિ, એકાય પાળિયા સતિ પાળિગતિયા તથા તથા ઉપટ્ઠાનમ્પિ નેસં નત્થીતિ વદતિ. ન અટ્ઠકથાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સિથિલધનિતાદિતંતંબ્યઞ્જનબુદ્ધિં અહાપેત્વા ઉચ્ચારણં પદબ્યઞ્જનમધુરતા. અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞતિ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ. હીળનવસેન અભિભવિત્વા પટિભાનસુતેન અત્તાનં પસંસતિ સમ્ભાવેતિ. માનસ્સ પવત્તિતાય સહજાતનિસ્સયાદિપચ્ચયધમ્મા તંસહભુધમ્મા. માનવસેન વિપ્પટિસારી અહુવા. મા અહોસીતિ યોજના. વણ્ણભણનન્તિ પરેહિ કિરિયમાનં ગુણાભિત્થવં. અખિલોતિ પઞ્ચચેતોખિલરહિતો. નિસ્સેસં નવવિધન્તિ નવવિધમ્પિ માનં કસ્સચિ એકદેસસ્સપિ અસેસતો. વિજ્જાયાતિ અગ્ગમગ્ગવિજ્જાય. અચ્ચન્તમેવ સમિતતાય વૂપસમિતતાય સમિતાવી.

પેસલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૨૧૨. રાગોતિ એત્થ આયસ્મતો વઙ્ગીસસ્સ રાગસ્સ ઉપ્પત્તિયા કારણં વિભાવેતું ‘‘આયસ્મા આનન્દો’’તિઆદિ વુત્તં. તન્તિ આનન્દત્થેરં. આરમ્મણં પરિગ્ગહેતુન્તિ કાયવેદનાદિભેદં આરમ્મણં સતિગોચરં. અસુભદુક્ખાદિતો, રૂપાદિએકેકમેવ વા છળારમ્મણં અનિચ્ચદુક્ખાદિતો પરિગ્ગણ્હિતું પરિચ્છિજ્જ જાનિતું. ઇત્થિરૂપારમ્મણેતિ ઇત્થિસન્તાને રૂપસભાવે આરમ્મણે.

નિબ્બાપનન્તિ નિબ્બાપયતિ એતેનાતિ નિબ્બાપનં. વિપલ્લાસેનાતિ અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસભાવહેતુ. રાગટ્ઠાનિયન્તિ રાગુપ્પત્તિહેતુ. ઇટ્ઠારમ્મણન્તિ સુભારમ્મણં. એત્થ ચ ઇટ્ઠારમ્મણસીસેન તત્થ ઇટ્ઠાકારગ્ગહણં વદતિ. તઞ્હિ વજ્જનીયં. પરતોતિ અવસવત્તનત્થેન અઞ્ઞતો. સઙ્ખારા હિ ‘‘મા ભિજ્જન્તૂ’’તિ ઇચ્છિતાપિ ભિજ્જન્તેવ, તસ્મા તે અવસવત્તિત્તા પરો નામ, સા ચ નેસં પરતા અનિચ્ચદસ્સનેન પાકટા હોતીતિ વુત્તં ‘‘પરતો પસ્સાતિ અનિચ્ચતો પસ્સા’’તિ. કામં વિપસ્સના સઙ્ખારનિમિત્તં ન પરિચ્ચજતિ સઙ્ખારે આરબ્ભ વત્તનતો, યેસં પન નિમિત્તાનં અગ્ગહણેન અનિમિત્તાતિ ગહિતું અરહતિ, તં દસ્સેતું ‘‘નિચ્ચાદીનં નિમિત્તાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સલક્ખણ-સામઞ્ઞલક્ખણ-દસ્સનવસેન માનસ્સ દસ્સનાભિસમયો, વિપસ્સનાય પહાનાભિસમયો. ‘‘મગ્ગેના’’તિ વદન્તિ, મગ્ગેનેવ પન અસમ્મોહતો પરિઞ્ઞાપટિવેધવસેન દસ્સનાભિસમયો, પહાનપટિવેધવસેન પહાનાભિસમયો. રાગાદિસન્તતાયાતિ રાગાદીનં સમુચ્છેદવસેન પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન વૂપસમેતબ્બતો સન્તભાવેન.

આનન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સુભાસિતસુત્તવણ્ણના

૨૧૩. અઙ્ગીયન્તિ હેતુભાવેન આગમભાવેન અવયવભાવેન વા ઞાયન્તીતિ અઙ્ગાનિ, કારણાનિ, અવયવા વાતિ આહ ‘‘અઙ્ગેહીતિ કારણેહિ, અવયવેહિ વા’’તિ. વિરતિયો સુભાસિતવાચાય પુબ્બં પતિટ્ઠિતા હોન્તીતિ મુસાવાદાવેરમણિઆદયો તસ્સા વિસેસહેતૂતિ આહ ‘‘મુસાવાદા…પે… કારણાની’’તિ. યસ્મા અરિયવોહારા વિસેસતો ચેતનાસભાવા, તસ્મા વચીસુચરિતસમુદાયસ્સ સચ્ચવાચાદયો અઙ્ગભૂતાતિ આહ ‘‘સચ્ચવચનાદયો ચત્તારો અવયવા’’તિ. નિસ્સક્કવચનન્તિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. તેનાહ ‘‘સમનુઆગતા પવત્તા’’તિ. વાચા હિ તાય વિરતિયા સમ્મા અનુરૂપતો આગતા પવત્તાતિ ‘‘સમન્નાગતા’’તિ વુચ્ચતિ. કરણવચનન્તિ સહયોગે કરણવચનં. તેનાહ ‘‘યુત્તા’’તિ. સહજાતાપિ હિ ચેતના યથાસમાદિન્નાય વિરતિયા સમ્મા અનુરૂપતો યુત્તાતિ વત્તું અરહતિ.

સમુલ્લપનવાચાતિ સદ્દવાચા, સા વુચ્ચતીતિ વાચા નામ. વિઞ્ઞત્તિ પન વુચ્ચતિ એતાયાતિ વાચા નામ, તથા વિરતિ ચેતનાવાચા. ન સા ઇધ અધિપ્પેતાતિ સા ચેતનાવાચા વિઞ્ઞત્તિવાચા વિય ઇધ ઇમસ્મિં સુત્તે ન અધિપ્પેતા ‘‘સુભાસિતા હોતી’’તિ વચનતો. તેનાહ ‘‘અભાસિતબ્બતો’’તિ. સુટ્ઠુ ભાસિતાતિ સમ્મા ઞાયેન ભાસિતા વચીસુચરિતભાવતો. અત્થાવહતન્તિ હિતાવહકાલં પતિ આહ. કારણસુદ્ધિન્તિ યોનિસોમનસિકારેન કારણવિસુદ્ધિં. દોસાભાવન્તિ અગતિગમનાદિદોસાભાવં. રાગદોસાદિવિનિમુત્તઞ્હિ તં ભાસતો અનુરોધવિરોધવિવજ્જનતો અગતિગમનં દૂરસમુગ્ઘાટિતમેવાતિ. અનુવાદવિમુત્તાતિ અપવાદવિરહિતા. સબ્બાકારસમ્પત્તિં દીપેતિ, અસતિ હિ સબ્બાકારસમ્પતિયં અનુવજ્જતાપિ.

કિઞ્ચાપિ પુબ્બે ધમ્માધિટ્ઠાના દેસના આરદ્ધા, પુગ્ગલજ્ઝાસયતો પન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય…પે… વચનમેતં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘અઞ્ઞતરનિદ્દોસવચન’’ન્તિ અવિસેસતો વુત્તં, ‘‘ધમ્મંયેવ ભાસતી’’તિઆદિના પન અધમ્મદોસાદિરહિતાય વાચાય વુચ્ચમાનત્તા ઇધાપિ સુભાસિતા વાચા અધિપ્પેતાતિ. ‘‘સુભાસિતંયેવા’’તિ અવધારણેન નિવત્તિતં સરૂપતો દસ્સેતિ ‘‘નો દુબ્ભાસિત’’ન્તિ ઇમિના. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ વાચઙ્ગસ્સ પટિપક્ખભાસનનિવારણ’’ન્તિ. પટિયોગીનિવત્તનત્થો હિ એવ-સદ્દો, તેન પિસુણવાચાપટિક્ખેપો દસ્સિતો. ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ વા ઇમિના ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં ગહિતન્તિ ‘‘નો દુબ્ભાસિતન્તિ ઇમિના મિચ્છાવાચપ્પહાનં દીપેતી’’તિ વુત્તં. સબ્બવચીસુચરિતસાધારણવચનઞ્હિ સુભાસિતન્તિ. તેન પરભેદનાદિકં અસબ્ભાદિકઞ્ચ બોધિસત્તાનં વચનં અપિસુણાદિવિસયન્તિ દટ્ઠબ્બં. ભાસિતબ્બવચનલક્ખણન્તિ ભાસિતબ્બસ્સ વચનસ્સ સભાવલક્ખણં દીપેતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. યદિ એવં નનુ અભાસિતબ્બં પઠમં વત્વા ભાસિતબ્બં પચ્છા વત્તબ્બં યથા ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ આહ ‘‘અઙ્ગપરિદીપનત્થં પના’’તિઆદિ.

પઠમેનાતિ ‘‘સુભાસિત’’ન્તિ પદેન. ધમ્મતો અનપેતન્તિ અત્તનો પરેસઞ્ચ હિતસુખાવહધમ્મતો અનપેતં. મન્તાવચનન્તિ મન્તાય પવત્તેતબ્બવચનં. પઞ્ઞવા અવિકિણ્ણવાચો હિ ન ચ અનત્થાવહં વાચં ભાસતિ. ઇતરેહિ દ્વીહીતિ તતિયચતુત્થપદેહિ. ‘‘ઇમેહિ ખોતિઆદીનીતિ કરણે એતં ઉપયોગવચન’’ન્તિ કેચિ. તં વાચન્તિ યથાવુત્તં ચતુરઙ્ગિકં. યઞ્ચ વાચં મઞ્ઞન્તીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞેતિ ઇતો બાહિરકા ઞાયવાદિનો અક્ખરચિન્તકા ચ. ‘‘પટિઞ્ઞાહેતુઉદાહરણૂપનયનિગમનાનિ અવયવા વાક્યસ્સા’’તિ વદન્તિ. નામાદીહીતિ નામાખ્યાતપદેહિ. લિઙ્ગં ઇત્થિલિઙ્ગાદિ વચનં એકવચનાદિ. પઠમાદિ વિભત્તિ અતીતાદિ કાલં. કત્તા સમ્પદાનં અપાદાનં કરણં અધિકરણં કમ્મઞ્ચ કારકં. સમ્પત્તીહિ સમન્નાગતન્તિ એતે અવયવાદિકે સમ્પાદેત્વા વુત્તં. તં પટિસેધેતીતિ તં યથાવુત્તવિસેસમ્પિ વાચં ‘‘ઇમેહિ ખો’’તિ વદન્તો ભગવા પટિસેધેતિ. ખો-સદ્દો હેત્થ અવધારણત્થો. તેનાહ ‘‘અવયવાદી’’તિઆદિ. યા કાચિ અસભાવનિરુત્તિલક્ખણા. સા મિલક્ખુભાસા. સીહળકેનેવાતિ સીહળભાસાય પરિયાપન્નેન વચનેન. અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ સંસારે અતિવિય સઞ્જાતસંવેગા તન્નિસ્સરણે નિન્નપોણમાનસા હુત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

પાતોવ ફુલ્લિતકોકનદન્તિ પાતોવ સંફુલ્લપદુમં. ભિજ્જિયતેતિ નિબ્ભિજ્જિયતિ નિબ્ભિગ્ગો જાયતિ. મનુસ્સત્તં ગતાતિ મનુસ્સત્તભાવં ઉપગતા.

બુદ્ધન્તરેતિ બુદ્ધુપ્પાદન્તરે દ્વિન્નં બુદ્ધુપ્પાદાનં અન્તરા. તદા હિ પચ્ચેકબુદ્ધાનં સાસને, ન બુદ્ધસાસને દિપ્પમાને.

જરાય પરિમદ્દિતન્તિ યથા હત્થચરણાદિઅઙ્ગાનિ સિથિલાનિ હોન્તિ, ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ સવિસયગ્ગહણે અસમત્થાનિ હોન્તિ, યોબ્બનં સબ્બસો વિગતં, કાયબલં અપગતં, સતિમતિધિતિઆદયો વિપ્પયુત્તા, પુબ્બે અત્તનો ઓવાદપટિકરા પુત્તદારાદયોપિ અપસાદકા, પરેહિ વુટ્ઠાપનીયસંવેસનીયતા પુનદેવ બાલભાવપ્પત્તિ ચ હોન્તિ, એવં જરાય સબ્બસો વિમદ્દિતં. એતન્તિ સરીરં વદતિ. મિલાતછવિચમ્મનિસ્સિતન્તિ જિણ્ણભાવેન અપ્પમંસલોહિતત્તા મિલાતેહિ ગતયોબ્બનેહિ ધમ્મેહિ સન્નિસ્સિતં. ઘાસમામિસન્તિ ઘાસભૂતં આમિસં મચ્ચુના ગિલિત્વા વિય પતિટ્ઠપેતબ્બતો. કેસલોમાદિનાનાકુણપપૂરિતં. તતો એવ અસુચિભાજનં એતં. સબ્બથાપિ નિસ્સારતાય કદલિક્ખન્ધસમં.

અનુચ્છવિકાહીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અનુરૂપાહિ. ન તાપેય્યાતિ ચિત્તઞ્ચ કાયઞ્ચ ન તાપેય્ય. તાપના ચેત્થ સમ્પતિ આયતિ ચ વિસાદના. ન બાધેય્યાતિ ‘‘નાભિભવેય્યા’’તિ પદસ્સ અત્થદસ્સનં. અપિસુણવાચાવસેનાતિ સબ્બસો પહીનપિસુણવાચતાવસેન. પાપાનીતિ લામકાનિ નિકિટ્ઠકાનિ. તેનાહ ‘‘અપ્પિયાની’’તિઆદિ. અનાદાયાતિ અગ્ગહેત્વા.

સાધુભાવેનાતિ નિદ્દોસમધુરભાવેન. અમતસદિસાતિ સદિસે તબ્બોહારોતિ, કારણે વાયં કારિયવોહારોતિ આહ ‘‘નિબ્બાનામતપચ્ચયત્તા વા’’તિ. પચ્ચયવસેન હિ સા તદા દસ્સનપ્પવત્તિ. ચરિયાતિ ચારિત્તં. પોરાણા નામ પઠમકપ્પિકા, બુદ્ધાદયો વા અરિયા.

પતિટ્ઠિતાતિ નિચ્ચલભાવેન અટ્ઠિં કત્વા પચ્ચયાયત્તભાવતો અવિસંવાદનકા. ઉભયથા પટિપત્તિં આહ ‘‘અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અત્થે પતિટ્ઠિતા’’તિ. અત્થે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિહિતે પતિટ્ઠિતત્તા એવ ધમ્મે અવિહિંસાદિધમ્મે પતિટ્ઠિતા. અનુપરોધકરન્તિ એતેન હિતપરિયાયોયં અત્થ-સદ્દોતિ દસ્સેતિ. ધમ્મિકન્તિ ધમ્મતો અનપેતં, અત્થધમ્મૂપસંહિતં વા.

નિબ્બાનપ્પત્તિયાતિ નિબ્બાનપ્પત્તિયત્થં. દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાય અન્તકરણત્થં. યસ્મા બુદ્ધો ખેમાય ભાસતિ, તસ્મા ખેમુપ્પત્તિહેતુયા ખેમા, તસ્મા સા સબ્બવાચાનં ઉત્તમાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. મન્તાવચનવસેનાતિ સબ્બદોસરહિતવસેન.

સુભાસિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૨૧૪. વાક્કરણચાતુરિયતો વચનગુણહેતૂનં પૂરિયા પૂરે ભવાતિ પોરી, તાય પોરિયા. તેનાહ ‘‘અક્ખરાદિપરિપુણ્ણાયા’’તિ. અવિબદ્ધાયાતિ પિત્તાદીહિ ન વિબદ્ધાય અનુપદ્દુતાય. તેનાહ ‘‘અપલિબુદ્ધાયા’’તિઆદિ. નિદ્દોસાયાતિ અત્થતો બ્યઞ્જનતો વિગતદોસાય. અક્ખલિતપદબ્યઞ્જનાયાતિ અગલિતપદબ્યઞ્જનાય, અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થસ્સ બોધને પરિયત્તાય. ભિક્ખુનન્તિ ગાથાસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તં.

‘‘સંખિત્તેનપિ દેસેતિ, વિત્થારેનપિ ભાસતી’’તિ નયિદં પઠમં ઉદ્દિસિત્વા તસ્સ અત્થસ્સ કિત્તનવસેન પવત્તિતં વચનં સન્ધાય વુત્તં. સા હિ વિત્થારદેસના એવ હોતિ. યા પન દેસના કદાચિ ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં અજ્ઝાસયવસેન સંખિત્તેનેવ દસ્સેત્વા નિક્ખિપતિ, યા ચ કદાચિ વિત્થારેન, તદુભયં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘ચત્તારિમાની’’તિઆદિ. સભાવમધુરો પચ્ચયવસેન મધુરતરો હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. વિવિધાકારં કત્વા ધમ્મં કથેતું પટિભાતીતિ પટિભાનં, દેસનાપકારઞાણં. તેનાહ ‘‘સમુદ્દતો’’તિઆદિ. ઓદહન્તીતિ અવજાનનવસેન ગમેન્તિ.

સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પવારણાસુત્તવણ્ણના

૨૧૫. તસ્મિં અહૂતિ તસ્મિં અહનીતિ આહ ‘‘તસ્મિં દિવસે’’તિ. અનસનેનાતિ સબ્બસો આહારસ્સ અભુઞ્જનેન. સાસનિકસીલેન બાહિરકઅનસનેન વા ઉપેતા હુત્વાતિ યોજના. વા-સદ્દેન ખીરપાનમધુસાયનાદીનિપિ સઙ્ગણ્હાતિ. પકારેહિ દિટ્ઠાદીહિ વારેતિ કાયકમ્માદિકે સરાપેતિ ગારય્હે કરોતિ એતાયાતિ પવારણા, પટિપત્તિવિસોધનાય અત્તનો અત્તનો વજ્જસોધનાય ઓકાસદાનં. યસ્મા યેભુય્યેન વસ્સંવુટ્ઠેહિ કાતબ્બા એસા વિસુદ્ધિદેસના, તસ્મા વુત્તં ‘‘વસ્સંવુટ્ઠપવારણાય. વિસુદ્ધિપવારણાતિપિ એતિસ્સાવ નામ’’ન્તિ. તદા તસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ તુણ્હીભાવસ્સ અનવસેસતાયપિ વણ્ણં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘તુણ્હીભૂત’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યતો યતો…પે…નત્થી’’તિ. હત્થસ્સ કુક્કુચ્ચતા અસંયમો અસમ્પજઞ્ઞકિરિયા હત્થકુક્કુચ્ચં. તથા પાદકુક્કુચ્ચં વેદિતબ્બં, વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો, તેન તદઞ્ઞેસમભાવો વિભાવિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

પઞ્ચપસાદેહીતિ પઞ્ચવણ્ણેહિ પસાદેહિ. વોસ્સગ્ગત્થો યથારુચિ કિરિયાય વોસ્સજ્જનં. પુચ્છનત્થેતિ પટિક્ખેપમુખેનેવ પુચ્છનત્થે નકારો, મે કિઞ્ચિ કિરિયં વા વાચસિકં વા ન ગરહથ, કિં નુ ગરહથ કાયવાચાહીતિ અત્થો. કેચિ ‘‘દ્વારાનેવા’’તિ દ્વારસીસેન દ્વારપ્પવત્તચરિયં વદન્તિ. વિસુદ્ધિપવારણાય અધિપ્પેતત્તા યેન પવારિતં, તેનેવ વિસુદ્ધીતિ ઞાયતિ, યેન ન પવારિતં. કિં નુ તં અવિસુદ્ધન્તિ સિયા કસ્સચિ પુથુજ્જનસ્સ આસઙ્કા? તન્નિવારણત્થમાહ ‘‘નો અપરિસુદ્ધત્તા’’તિ. મનોદ્વારં પરિસુદ્ધં અસુચિકારકઉપક્કિલેસાનં દૂરીકતત્તા. ઇદાનિ એતરહિ બુદ્ધકાલે. એત્થાતિ મનોદ્વારપરિસુદ્ધિયં.

કાયવચીસમાચારપરિસુદ્ધિયા પવેદિતાય મનોસમાચારપરિસુદ્ધિ અત્થતો પવેદિતાવ હોતીતિ ‘‘કાયિકં વા વાચસિકં વા’’ઇચ્ચેવાહ. તથા હિ વુત્તં ‘‘કાયિકં વા વાચસિકં વાતિ ઇદં ચતુન્નં અરક્ખિયતં સન્ધાય થેરો આહા’’તિ. ‘‘ભિક્ખવે, પવારેમિ વો’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘવિસયત્તા પવારણાય તત્થ ભિક્ખુસઙ્ઘેન વત્તબ્બં પટિવચનં દેન્તો ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભારં વહન્તો’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘ન ખો મયં, ભન્તે’’તિઆદિ. અરક્ખિયાનીતિ પરાનુવાદતો ન ભાયિતબ્બાનિ સુપરિસુદ્ધભાવતો.

‘‘અનુપ્પન્નસ્સા’’તિ ઇદં અધિપ્પાયિકવચનન્તિ તદધિપ્પાયં વિવરન્તો ‘‘કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિમાહ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધતોતિ વિભત્તે નિસ્સક્કં, તસ્મા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધતો ઓરન્તિ અત્થોતિ. અઞ્ઞેનાતિ ઇતો ભગવતો અઞ્ઞેન. અનુપ્પાદિતપુબ્બસ્સાતિ પરસન્તાને ન ઉપ્પાદિતપુબ્બસ્સ. સસન્તાને પન પચ્ચેકબુદ્ધાનં વસેન ન ઉપ્પાદિતોતિ ન સક્કા વત્તું. સમનુઆગતાતિ સમ્મા અનુ ઉપગતા. ભગવતો સીલાદયો ગુણાતિ બુદ્ધભૂતસ્સ ગુણા અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગમેવ નિસ્સાય આગતા’’તિ. સબ્બગુણાતિ દસબલઞાણાદયો સબ્બે બુદ્ધગુણા. ભન્તેતિ એત્થ ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘ઇમેસં પન…પે… વાચસિકં વા’’તિ યાવાયં પાળિપદેસો, તં સબ્બં ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘ઇદં થેરો…પે… પવારેન્તો આહા’’તિ.

યં અત્તનો પુઞ્ઞાનુભાવસિદ્ધં ચક્કરતનં નિપ્પરિયાયતો તેન પવત્તિતં નામ, ન ઇતરન્તિ પઠમનયો વુત્તો. યસ્મા પવત્તિતસ્સેવ અનુપવત્તનં, પઠમનયો ચ તંસદિસે તબ્બોહારવસેન વુત્તોતિ તં અનાદિયિત્વા દુતિયનયો વુત્તો. દસવિધન્તિ અન્તોજનસ્મિં, બલકાયે રક્ખાવરણગુત્તિયા સંવિધાનં, ખત્તિયેસુ અનુયુત્તેસુ, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ, નેગમજાનપદેસુ, સમણબ્રાહ્મણેસુ, મિગપક્ખીસુ અધમ્મચારપટિક્ખેપો, અધનાનં ધનાનુપ્પદાનં, સમણબ્રાહ્મણે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હપુચ્છનન્તિ એવં દસવિધં. તત્થ ગહપતિકે પક્ખિજાતે ચ વિસું કત્વા ગહણવસેન દ્વાદસવિધં. ચક્કવત્તિવત્તન્તિ ચક્કવત્તિભાવાવહં વત્તં. યસ્મા યાથાવતો પવત્તિતં, તદનુરૂપકં પન ઞાયેન યુત્તકેન પવત્તિતં નામ હોતીતિ આહ ‘‘સમ્મા નયેન હેતુના કારણેના’’તિ. ઉભતોભાગવિમુત્તાતિ ઉભયભાગેહિ ઉભયભાગતો વિમુત્તાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ દસ્સેતિ ‘‘દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તા, અરૂપા…પે… નામકાયતો’’તિ ઇમિના. તેવિજ્જાદિભાવન્તિ તેવિજ્જછળભિઞ્ઞચતુપ્પટિસમ્ભિદભાવં. પઞ્ઞાવિમુત્તા હિ તં તિવિધં અપ્પત્તા કેવલં પઞ્ઞાય એવ વિમુત્તા.

વિસુદ્ધત્થાયાતિ વિસુદ્ધિપવારણત્થાય. સંયોજનટ્ઠેન સંયોજનસઙ્ખાતે ચેવ બન્ધનટ્ઠેન બન્ધનસઙ્ખાતે ચ. વિજિતસઙ્ગામન્તિ યથા રાગાદયો પુન ન સીસં ઉક્ખિપન્તિ, એવં અરિયમગ્ગસેનાય વસેન વિજિતસઙ્ગામં. તેનાહ ‘‘વિજિતરાગદોસમોહસઙ્ગામ’’ન્તિ. મારબલસ્સાતિ મારસેનાય, મારસ્સ વા સામત્થિયસ્સ. વેનેય્યસત્થન્તિ વિનેતબ્બજનસમૂહં. સકટાદિસત્થસભાગતો વિનેય્યોવ સત્થોતિ તં વેનેય્યસત્થં. સીલસારાદિઅભાવતો અન્તોતુચ્છો.

પવારણાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પરોસહસ્સસુત્તવણ્ણના

૨૧૬. સહસ્સતો પરં અડ્ઢતેય્યભિક્ખુસતં તદા ભગવન્તં પયિરુપાસતીતિ આહ ‘‘પરોસહસ્સન્તિ અતિરેકસહસ્સ’’ન્તિ. નિબ્બાને કુતોચિ ભયં નત્થીતિ કુતોચિપિ કારણતો નિબ્બાને ભયં નત્થિ અસઙ્ખતભાવેન સબ્બસો ખેમત્તા. તેનાહ ભગવા – ‘‘ખેમઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ ખેમગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૩૭૯-૪૦૮). ન કુતોચિ ભયં એતસ્મિં અધિગતેતિ અકુતોભયં, નિબ્બાનં. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનપ્પત્તસ્સા’’તિઆદિ. વિપસ્સિતો પટ્ઠાયાતિ અમ્હાકં ભગવતો નામવસેન ઇસીનં સત્તમભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. તે હિ તત્થ તત્થ સુત્તે બહુસો કિત્તિતા. ઇસીનન્તિ વા પચ્ચેકબુદ્ધસાવકબાહિરકઇસીનં સત્તમો ઉત્તરો સેટ્ઠોતિ અત્થો.

અટ્ઠુપ્પત્તિવસેનાતિ કારણસમુટ્ઠાનવસેન. તદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિં વિભાવેતું ‘‘સઙ્ઘમજ્ઝે’’તિઆદિ વુત્તં. પટિભાનસમ્પન્નવાચાય અઞ્ઞે ઈસતિ અભિભવતીતિ વઙ્ગીસો. તેનાહ ‘‘પટિભાનસમ્પત્તિ’’ન્તિઆદિ.

કિલેસુમ્મુજ્જનસતાનીતિ રાગાદિકિલેસાનં રજ્જનદુસ્સનાદિનયેહિ સવિસયે અયોનિસો ઉટ્ઠાનાનિ. યદિ અનેકાનિ સતાનિ, અથ કસ્મા ‘‘ઉમ્મગ્ગપથ’’ન્તિ? વુત્તન્તિ આહ ‘‘વટ્ટપથત્તા પન પથ’’ન્તિ. રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિવસેન રાગખિલાદીનિ પઞ્ચખિલાનિ. વિભજન્તન્તિ વિભજનવસેન કથેન્તં. વિભજિત્વાતિ ઞાણેન વિવેચેત્વા.

અમતે અક્ખાતેતિ અમતાવહે ધમ્મે દેસિતે. ધમ્મસ્સ પસ્સિતારો સચ્ચસમ્પટિવેધેન. અસંહીરા દિટ્ઠિવાતેહિ.

અતિવિજ્ઝિત્વાતિ પટિવિજ્ઝિત્વા. અતિક્કમભૂતન્તિ અતિક્કમનટ્ઠેન ભૂતં. દસદ્ધાનન્તિ દસન્નં ઉપડ્ઢાનં. તેનાહ ‘‘પઞ્ચન્ન’’ન્તિ. જાનન્તેનાતિ ધમ્મસ્સ સુદુલ્લભતં જાનન્તેન.

પરોસહસ્સસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કોણ્ડઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૧૭. એવંગહિતનામોતિ ‘‘અઞ્ઞાસિ વત, ભો, કોણ્ડઞ્ઞો’’તિ સત્થુ વચનં નિસ્સાય ભિક્ખૂહિ અઞ્ઞેહિ કોણ્ડઞ્ઞનામકેહિ વિસેસનત્થં એવંગહિતનામો. દ્વાદસન્નં સંવચ્છરાનં વસેન ચિરસ્સં. છદ્દન્તભવનેતિ છદ્દન્તનાગરાજભવનટ્ઠાને. પઞ્ઞવા મહાસાવકો રત્તઞ્ઞુતાય. ‘‘દસસહસ્સચક્કવાળે દેવમનુસ્સાનન્તિ દસસહસ્સચક્કવાળે દેવાનં, ઇમસ્મિં ચક્કવાળે દેવમનુસ્સાનઞ્ચાતિ એવં દસસહસ્સચક્કવાળે દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ વદન્તિ. અગ્ગન્તિઆદિતો. તત્થાતિ મન્દાકિનિતીરે.

વસ્સગ્ગેનાતિ વસ્સપટિપાટિયા. તન્તિ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરં. મહાબ્રહ્માનં વિય લોકિયમનુસ્સા હરાયન્તિ. પામોક્ખભૂતો આયસ્મા થેરો અન્તરન્તરા તત્થ તત્થ જનપદે વસિત્વા તદનુક્કમેન મન્દાકિનિતીરં ઉપગતો, તસ્મા વુત્તં – ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, જનપદે વસિતુ’’ન્તિ.

આનુભાવસમ્પન્ના દિબ્બાયુકા તે હત્થિનાગાતિ વુત્તં ‘‘પુબ્બે પચ્ચેકબુદ્ધાનં પારિચરિયાય કતપરિચયા’’તિ. થેરસ્સ સઞ્ચરણટ્ઠાને આવરણસાખા હરિત્વા અપનેત્વા. મુખોદકઞ્ચેવ દન્તકટ્ઠઞ્ચ ઠપેતીતિ સળલદેવદારુકટ્ઠાદીનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘંસિત્વા અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વા જાલેત્વા તત્થ પાસાણખણ્ડાનિ તાપેત્વા તાનિ દણ્ડકેહિ વટ્ટેત્વા તળાકાસુ ઉદકસોણ્ડીસુ ખિપિત્વા ઉદકસ્સ તત્તભાવં ઞત્વા નાગલતાદન્તકટ્ઠં ઉપનેન્તો મુખોદકઞ્ચ ઠપેતિ. વત્તં કરોતીતિ અન્તોકુટિયા બહિ ચ પમુખેપિ અઙ્ગણેપિ સાખાભઙ્ગેહિ સમ્મજ્જન્તો વક્ખમાનનયેન આહારં ઉપનેન્તો વત્તં કરોતિ.

પતિટ્ઠપ્પમાણેતિ કટિપ્પમાણે, અયમેવ વા પાઠો તાવ મહન્તમેવાતિ યાવ મહન્તં સેતપદુમવનં, તાવ મહન્તમેવ. એસેવ નયો રત્તકુમુદવનાદીસુ. ખાદન્તા મનુસ્સા. પક્કપયોઘનિકા વિયાતિ સુપક્કપયોઘનં વિય. ઘનભાવેન પન પક્ખિત્તખુદ્દમધુ વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘એતં પોક્ખરમધુ નામા’’તિ. મુળાલન્તિ સેતપદુમાનં મૂલં. ભિસન્તિ તેસંયેવ કન્દં. એકસ્મિં પબ્બેતિ એકેકસ્મિં પબ્બન્તરે. પાદઘટકન્તિ દોણસ્સ ચતુભાગો સણ્ઠાનતો ખુદ્દકો, તસ્મા પાદઘટકપ્પમાણન્તિ તુમ્બમત્તં. સોણ્ડિઆવાટેતિ ખુદ્દકસોણ્ડિયો ચેવ ખુદ્દકઆવાટે ચ.

એતં ભોજનન્તિ યથાવુત્તં નિરુદકપાયસભોજનં. કેચિ સઞ્જાનન્તિ યે થેરા વુડ્ઢતરા. કેચિ ન સઞ્જાનન્તિ યે નવા અચિરપબ્બજિતા.

બુદ્ધાનુબુદ્ધોતિ બુદ્ધસ્સ અનુબુદ્ધો. બાળ્હવીરિયોતિ ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં વસેન ચિરનિચિતવીરિયો. તિણ્ણં વિવેકાનન્તિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકાનં લાભીતિ યોજના. ચતસ્સો વદતિ વઙ્ગીસત્થેરો સયંપટિભાનં, ન સેસાભિઞ્ઞાનં અભાવતોતિ આહ ‘‘ઇતરા’’તિઆદિ. પરિસા સન્નિસીદિ નિસ્સદ્દભાવેન તુણ્હી અહોસીતિ અત્થો. અનુજાનાપેસીતિ પઠમં અત્તના ઞાતં ઉપટ્ઠિતં અત્તનો પરિનિબ્બાનકાલં અનુ પચ્છા સત્થારં જાનાપેસીતિ એવં એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તન્તિ આસાળ્હિપુણ્ણમાય ઇસિપતને યં દસ્સનં, યં વા દુક્કરચરિયાયં તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાનં આદિતો દસ્સનં, તં, ભન્તે, પઠમદસ્સનં. ઓનતવિનતાતિ હેટ્ઠા ઉપરિ ચ ઓનતા વિનતા. કમ્પેત્વાતિ થોકં ચાલેત્વા દસ્સનત્થં એકનિન્નાદો તેસં હત્થિનાગાનઞ્ચેવ નાગયક્ખકુમ્ભણ્ડાનં દેવતાનઞ્ચ સદ્દેન. બ્રહ્માનો દેવાનં અદંસૂતિ સમ્બન્ધો.

સજ્ઝાયમકંસુ પસાદનીયેસુ પસાદવસેન સન્નિપતિતપરિસાય પસાદજનનત્થં ભગવતિ નિક્ખમિત્વાતિ ભગવતિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા. ધરતિયેવાતિ અદુટ્ઠતં પત્વા તિટ્ઠતેવ.

કોણ્ડઞ્ઞસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. મોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૨૧૮. પચ્ચવેક્ખતીતિ તેસં અરિયાનં ચિત્તં અત્તનો ઞાણચક્ખુના પતિ અવેક્ખતિ પચ્ચવેક્ખતિ. પબ્બતસ્સાતિ ઇસિગિલિપબ્બતસ્સ. દુક્ખપારં ગતન્તિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પારં પરિયન્તં ગતં. સબ્બગુણસમ્પન્નન્તિ સબ્બેહિ બુદ્ધગુણેહિ ચ સાવકગુણેહિ ચ પરિપુણ્ણં. અનેકાકારસમ્પન્નન્તિ રૂપઘોસલૂખધમ્મપ્પમાણિકાનં સત્તાનં તેહિ તેહિ આકારેહિ સબ્બેસઞ્ચ અનેકેહિ અનન્તાપરિમેય્યેહિ પસીદિતબ્બાકારેહિ સમન્નાગતં. તે પન આકારા યસ્મા અનઞ્ઞસાધારણા બુદ્ધગુણા એવ, તસ્મા આહ ‘‘અનેકેહિ ગુણેહિ સમન્નાગત’’ન્તિ.

મોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. ગગ્ગરાસુત્તવણ્ણના

૨૧૯. તેતિ તે દેવમનુસ્સે. ‘‘સરીરવણ્ણેનાતિ સરીરે છવિવણ્ણેના’’તિ વદન્તિ. સરીરવણ્ણેનાતિ વા ધમ્મરૂપકાયગુણેન. ‘‘યસસા’’તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. વિગતમલોતિ અબ્ભામહિકાદીહિ વિગતૂપક્કિલેસો. ભાણુ વુચ્ચતિ પભા, સાતિસયો ભાણુ એતસ્સ અત્થીતિ ભાણુમા. સૂરિયોતિ આહ ‘‘આદિચ્ચો વિયા’’તિ.

ગગ્ગરાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. વઙ્ગીસસુત્તવણ્ણના

૨૨૦. સો કિર વિચરતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યથાયં દીપો જમ્બુદીપોતિ જમ્બુના પઞ્ઞાતો, એવાહમ્પિ તેન જમ્બુના પઞ્ઞાયિસ્સ’’ન્તિ જમ્બુસાખં પરિહરિત્વા. વાદં કત્વાતિ ‘‘ઇમસ્મિં વાદે સચે તે પરાજયો હોતિ, ત્વં મે દાસો હોહિ. સચે મે પરાજયો, અહં તે ભરિયા’’તિ એવં કતિકં કત્વા. વાદે જયપરાજયાનુભાવેનાતિ તથાપવત્તિતે વાદે પરિબ્બાજકસ્સ જયાનુભાવેન ચેવ અત્તનો પરાજયેન ચ. વયં આગમ્માતિ સિપ્પુગ્ગહણવયં આગમ્મ. વિજ્જન્તિ મન્તં.

નિબ્બત્તગતિવિભાવનવસેન છવસીસભાવં દૂસેતિ વિનાસેતીતિ છવદૂસકં સિપ્પં, તથાપવત્તં મન્તપદં. અત્તનો આનુભાવેનાતિ નિરયે નિબ્બત્તસત્તસ્સ સીસં યત્થ કત્થચિ ઠિતં બુદ્ધાનુભાવેન આનેત્વા દસ્સેત્વા. ખીણાસવસ્સ સીસન્તિ પરમપ્પિચ્છતાય કઞ્ચિપિ અજાનાપેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા પરિનિબ્બુતસ્સ ખીણાસવસ્સ છડ્ડિતં સીસકટાહં. દસ્સેસીતિ અત્તનો આનુભાવેન આનેત્વા દસ્સેસિ.

‘‘તુમ્હે, ભો ગોતમ, જાનાથા’’તિ કામં વઙ્ગીસો નિબ્બત્તટ્ઠાનં સન્ધાય પુચ્છતિ, ભગવા પન અનુપાદિસેસનિબ્બાનં સન્ધાય ‘‘આમ, વઙ્ગીસ…પે… ગતિં જાનામી’’તિ આહ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ. વઙ્ગીસો સયં મન્તબલેન ગતિપરિયાપન્નસ્સ ગતિં જાનન્તો ભગવન્તમ્પિ ‘‘અયમ્પિ તથા’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘મન્તેન જાનાસિ, ભો ગોતમા’’તિ આહ. ભગવા અત્તનો બુદ્ધઞાણમેવ મન્તં કત્વા દીપેન્તો ‘‘આમ, વઙ્ગીસ, એકેન મન્તેનેવ જાનામી’’તિ આહ. મુધા એવ દાતબ્બન્તિ અમૂલિકો. અનન્તરહિતાય ભૂમિયા સયનં થણ્ડિલસેય્યા. આદિ-સદ્દેન સાયતતિયં ઉદકોરોહણભૂમિહરણાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સો તં…પે… અરહત્તં પાપુણીતિ ઇમિના વઙ્ગીસત્થેરો પબ્બજિત્વા ન ચિરસ્સેવ સુખાય પટિપદાય અરહત્તં પત્તો વિય દિસ્સતિ, ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, આયતિં થેરો પબ્બજિત્વા સમથવિપસ્સનાસુ કમ્મં આરભિત્વાપિ દુક્ખાય પટિપદાય તાદિસં કાલં વીતિનામેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેનાહ –

‘‘નિક્ખન્તં વત મં સન્તં, અગારસ્માનગારિયં;

વિતક્કા ઉપધાવન્તિ, પગબ્ભા કણ્હતો ઇમે’’. (સં. નિ. ૧.૨૦૯; થેરગા. ૧૨૧૮);

આયસ્મતો વઙ્ગીસસ્સ અનભિરતિ ઉપ્પન્ના હોતિ, રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ, ‘‘કામરાગેન ડય્હામિ, ચિત્તં મે પરિડય્હતી’’તિઆદિ (થેરગા. ૧૨૩૨).

વિમુત્તિસુખન્તિ સબ્બસો કિલેસવિમુત્તિયં નિબ્બાને ચ ઉપ્પન્નં સમ્પતિઅરહત્તફલસુખં પટિસંવેદેન્તોતિ યથાપરિચ્છિન્નં કાલં પતિ સમ્મદેવ વેદેન્તો અનુભવન્તો. કવિના કતં, તતો વા આગતં, તસ્સ વા ઇદન્તિ કાવેયં, તદેવેત્થ ‘‘કાવેય્ય’’ન્તિ વુત્તં. યે નિયામગતદ્દસાતિ યે ભિક્ખૂ અરિયા બુદ્ધાનં સાવકા ફલટ્ઠભાવેન નિયામગતા ચેવ મગ્ગટ્ઠભાવેન નિયામદસા ચ. નિયામોતિ હિ સમ્મત્તનિયામો અધિપ્પેતો. સુઆગમનન્તિ મમ ઇમસ્સ સત્થુનો સન્તિકે આગમનં ઉપગમનં, ઇમસ્મિઞ્ચ ધમ્મવિનયે આગમનં પબ્બજનં ઉપસમ્પદા સુન્દરં આગમનં. તત્થ કારણમાહ ‘‘તિસ્સો વિજ્જા’’તિઆદિ. અવુત્તમ્પિ ગાથાય અત્થતો ગહિતમેવ થેરસ્સ છળભિઞ્ઞભાવતો.

વઙ્ગીસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

વઙ્ગીસસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.