૧. કસિભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. દક્ખિણાગિરિસ્મિન્તિ દક્ખિણાગિરિજનપદે, તસ્મિં દક્ખિણાગિરિજનપદે દક્ખિણાગિરિવિહારે. ખન્ધેસુ ઠપેત્વા યુગે યોત્તેહીતિ યોત્તરજ્જૂહિ યુત્તાનિ પયોજિતાનિ ઇચ્ચેવ અત્થો.

પઠમદિવસેતિ વપનદિવસેસુ પઠમદિવસે આરદ્ધદિવસે. પઞ્ચઙ્ગાનિપિ પરિપુણ્ણાનિ, પગેવ ઇતરઙ્ગાનીતિ દસ્સેતું ‘‘પરિપુણ્ણપઞ્ચઙ્ગા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. હરિતાલમનોસિલાઅઞ્જનેહિ ઉરત્થનાદીસુ ઠપિતત્તા આભાય ઉજ્જલગત્તા. અવસેસા બલીબદ્દા. કિલન્તગોણં મોચેત્વા અકિલન્તસ્સ યોજનં કિલન્તપરિવત્તનં.

સીહકુણ્ડલાનીતિ સીહમુખકુણ્ડલાનિ. બ્રહ્મવેઠનન્તિ બ્રહ્મુનો વેઠનસદિસં, અસ્સનખવેઠનસદિસન્તિ અત્થો.

બુદ્ધાનં કિચ્ચાનિ કાલવસેન વિભત્તાનિ પઞ્ચ કિચ્ચાનિ ભવન્તિ. પુરેભત્તકિચ્ચન્તિ ભત્તતો પુબ્બે બુદ્ધેન કાતબ્બકિચ્ચં. વીતિનામેત્વાતિ ફલસમાપત્તિયા કાલં વીતિનામેત્વા. કદાચિ એકોતિઆદિ તેસં તેસં વિનેય્યાનં વિનયનાનુરૂપપટિપત્તિદસ્સનં. પકતિયાતિ પકતિબુદ્ધવેસેન. બુદ્ધાનં હિ રૂપકાયસ્સ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિત-બાત્તિંસમહાપુરિસ- લક્ખણ-કાયપ્પભા-બ્યામપ્પભા-કેતુમાલાવિચિત્તતા બુદ્ધવેસો. કદાચિ અનેકેહિ પાટિહારિયેહિ વત્તમાનેહીતિ ઇમિના પારમીનં નિસ્સન્દભૂતાનિ પાટિહારિયાનિ રુચિવસેનેવ પકાસનકાનિ ભવન્તિ, ન સબ્બદાતિ દસ્સેતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ઇન્દખીલસ્સ અન્તો ઠપિતમત્તે દક્ખિણપાદે’’તિઆદિવચનં સમત્થિતં હોતિ. ભગવતો કાયે પીતરસ્મીનં યેભુય્યતાય ‘‘સુવણ્ણરસસિઞ્ચનાનિ વિયા’’તિ વત્વા કાયમ્હિ નીલાદિરસ્મીહિ તહં તહં પીતમિસ્સિતં સન્ધાય ‘‘વિચિત્રપટપરિક્ખિત્તાનિ વિય ચા’’તિ વુત્તં. મધુરેનાકારેન સદ્દં કરોન્તિ તુટ્ઠરવરવનતો.

તત્થાતિ વિહારે. ગન્ધમણ્ડલમાળેતિ હત્થેન કતપરિભણ્ડે સમોસરિતગન્ધપુપ્ફદામે મણ્ડલમાળે.

ઉપટ્ઠાનેતિ પમુખે. ‘‘ઓવદતી’’તિ વત્વા તત્થોવાદં સામઞ્ઞતો દસ્સેતું, ‘‘ભિક્ખવે’’તિઆદિ વુત્તં. સમ્પત્તીતિ ચક્ખાદિઇન્દ્રિયપારિપૂરિ ચેવ હત્થાદિસમ્પદા ચ. સમસ્સાસિતકાયો કિલમથવિનોદનેન. ‘‘તઞ્ચ ખો સમાપજ્જનેના’’તિ વદન્તિ. દુતિયભાગેતિ ઇમિના અપરભાગં તયો ભાગે કત્વા તત્થ પુરિમભાગં સેય્યનિસજ્જાવસેન સમાપત્તીહિ વીતિનામેતીતિ દસ્સેતિ. લોકન્તિ રાજગહાદીસુ યં તદા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, તત્થ અઞ્ઞત્થ વા બુજ્ઝનકં વિનેય્યસત્તલોકં બુદ્ધચક્ખુના વોલોકેતિ. કાલયુત્તન્તિ તેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકકાલાનુરૂપં. સમયયુત્તન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. સમયયુત્તન્તિ વા તેહિ આજાનિતબ્બવિસેસપટિલાભાનુરૂપં.

પટિસલ્લીનોતિ કાલપરિચ્છેદં કત્વા સમાપત્તિં સમાપન્નો. અધિપ્પાયં સમ્પાદેન્તો તં અવિરાધેન્તો, અજ્ઝાસયાનુરૂપન્તિ અત્થો.

સકલ…પે… દેવતાયોતિ એત્થ લોકધાતુસાકલ્યં દટ્ઠબ્બં, ન દેવતાસાકલ્યં. ન હિ મહાસમયે વિય સબ્બદા મજ્ઝિમયામે દસસહસ્સચક્કવાળે સબ્બત્થ સબ્બા દેવતા સત્થુ સમીપં ઉપગચ્છન્તિ. કિલાસુભાવો કિલમથો.

વિહારચીવરપરિવત્તનવસેનાતિ વિહારે નિવત્થનિવાસનપરિવત્તનવસેન. આદિયિત્વાતિ પારુપનવસેન ગહેત્વા. તેનાહ ‘‘ધારેત્વા’’તિ. ભિક્ખાચારન્તિ ભિક્ખત્થં ચરિતબ્બટ્ઠાનં.

અતિરોચમાનન્તિ તં તં અતિક્કમિત્વા સમન્તતો સબ્બદિસાસુ વિરોચમાનં. સરીરપ્પભન્તિ અત્તનો સરીરપ્પભં. જઙ્ગમં વિય પદુમસરન્તિ રતનમયકિઞ્જક્ખં રજતમયકણ્ણિકં સમન્તતો સમ્ફુલ્લિતકઞ્ચનપદુમં સઞ્ચારિમસરં વિય. ગગનતલન્તિ અબ્ભમહિકાદિઉપક્કિલેસવિગમેન સુવિસુદ્ધઆકાસતલં વિય. તમ્પિ હિ તારાગણકિરણજાલસમુજ્જલતાય સમન્તતો વિરોચતિ. કનકસિખરન્તિ કનકગિરિસિખરં. સિરિયા જલમાનન્તિ સબ્બસો અનવજ્જાય સબ્બાકારેન પરિપુણ્ણકાયતાય અનઞ્ઞસાધારણાય રૂપકાયસિરિયા સમુજ્જલં, યસ્સા રુચિરભાવો વિદ્ધે વિગતવલાહકે પુણ્ણમાસિયં પરિપુણ્ણકલમનોમમણ્ડલં ચન્દમણ્ડલં અતિરોચતિ, પભસ્સરભાવો સહસ્સરંસિકિરણતેજોજાલસમુજ્જલં સૂરિયમણ્ડલં અભિભવતિ, હેમસમુજ્જલભાવો તદુભયે અભિભુય્ય પવત્તમાનં એકક્ખણે દસસહસ્સિલોકધાતુવિજ્જોતનસમત્થ-મહાબ્રહ્મુનો પભાસમુદયં અભિવિહચ્ચ ભાસતિ તપતિ વિરોચતિ.

સમન્તપાસાદિકેતિ સમન્તતો પસાદાવહે. તઞ્ચ ખો સબ્બસો સરિતબ્બતાયાતિ આહ ‘‘પસાદનીયે’’તિ. ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તેતિ કાયવાચાહિ અનુત્તરં દન્તભાવઞ્ચેવ અનુત્તરં ચિત્તવૂપસમઞ્ચ સમ્પત્તે. અપ્પસાદેનાતિ પસાદાભાવેન, પસાદપટિક્ખેપેન વા અસ્સદ્ધિયેન. ઉભયથાપિ નોતિ અપ્પસાદો મચ્છરિયન્તિ ઉભયથાપિ નો એવ, અથ ખો અનત્તમનતાય ઉપારમ્ભાધિપ્પાયેન અપસાદેન્તો, ભગવતો મુખતો કિઞ્ચિ દેસેતુકામો વા એવમાહ. તત્થ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘ભગવતો પના’’તિઆદિમાહ. અતિત્તન્તિ તિત્તિં અગચ્છન્તં. કમ્મભઙ્ગન્તિ કમ્મહાનિં.

તિક્ખપઞ્ઞો એસ બ્રાહ્મણો, તથા હિ ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં સચ્છિકરિસ્સતિ. કથાપવત્તનત્થમ્પિ એવમાહ – ‘‘એવં અહં ઇમસ્સ કઞ્ચિ ધમ્મં સોતું લભિસ્સામી’’તિ. વેનેય્યવસેનાતિ અત્તનો કસનકારિભાવકિત્તનમુખેન વિનેતબ્બપુગ્ગલવસેન.

ઓળારિકાનીતિ પાકતિકાનિ. ‘‘એસ ઉત્તમદક્ખિણેય્યો’’તિ સઞ્જાતબહુમાનો. પાળિયં ‘‘યુગં વા નઙ્ગલં વા’’તિ વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો. તેન બીજાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, તસ્મા બીજં વા ઈસં વા પરિગ્ગહયોત્તાનિ વાતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. તથા હિ ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ પટિવચનં દેન્તો ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિઆદિમાહ. પુબ્બધમ્મસભાગતાયાતિ પઠમં ગહિતધમ્મસભાગતાય. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં અટ્ઠકથારુળ્હમેવ ગહેતબ્બઞ્ચ સદ્દતો અત્થાપત્તિતો વા ઇધ દટ્ઠબ્બં. બુદ્ધાનં આનુભાવો અયં, યદિદં પસઙ્ગાગતધમ્મમુખેન દેસનં આરભિત્વા વેનેય્યવિનયનં.

અનનુસન્ધિકાતિ પુચ્છાનુસન્ધિવસેન અનનુસન્ધિકા. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન. એત્થાતિ એતિસ્સા દેસનાય. સોતિ ભગવા. તસ્સાતિ બ્રાહ્મણસ્સ. અનુકમ્પાયાતિ અસબ્બઞ્ઞૂ હિ સતિપિ અનુકમ્પાય પુચ્છિતમત્તે તિટ્ઠેય્ય, તથા જાનન્તોપિ અનનુકમ્પકો, ભગવા પન ઉભયધમ્મપારિપૂરિયા ‘‘ઇદં અપુચ્છિત’’ન્તિ અપરિહાપેત્વા કથેતિ. સમૂલન્તિઆદિના સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ બીજસ્સ કસિયા મૂલભાવો નાનન્તરિયતો તપ્પમાણવિધાનતો ચાતિ આહ ‘‘તસ્મિં…પે… કત્તબ્બતો’’તિ. તેન અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ બીજસ્સ કસિયા મૂલભાવં વિભાવેતિ. કુસલાતિ ઇમિના અકુસલા તતો અઞ્ઞથાપિ કરોન્તિ, તં પન અપ્પમાણન્તિ દસ્સેતિ.

તસ્સાતિ બ્રાહ્મણસ્સ બીજટ્ઠાનિયસ્સ ધમ્મસ્સ ચ ઉપકારભાવતો. ધમ્મસમ્બન્ધસમત્થભાવતોતિ તથા વુત્તધમ્મસ્સ ફલેન સમ્બન્ધિતું યોજેતું સમત્થભાવતો. તપો વુટ્ઠીતિ વુત્તવચનં સન્ધાય વુત્તં. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં પાકટં કાતું ‘‘અયં હી’’તિઆદિ વુત્તં. કસ્સકસ્સ ઉપકારસ્સ બીજસ્સ અનન્તરં વુટ્ઠિ વુચ્ચમાના અટ્ઠાને વુત્તા નામ ન હોતિ. કસ્મા? બીજસ્સ વપ્પકાલે અનુરૂપાય વુટ્ઠિયા ઇચ્છિતબ્બતો, તસ્મા અવસાને મજ્ઝે વા વુચ્ચમાનાય ધમ્મસમ્બન્ધસમત્થતા તસ્સા વિભાવિતા ન સિયા. અત્તનો અવિસયેતિ ઝાનાદિઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે. પચ્છાપીતિ કસિસમ્ભારકથનતો પચ્છાપિ. વત્તબ્બોતિ એકન્તેન વત્તબ્બો. તદનન્તરંયેવાતિ બીજાનન્તરંયેવ. વુચ્ચમાના વુટ્ઠિ સમત્થા હોતિ, બીજસ્સ ફલેન સમ્બન્ધને સમત્થાતિ દીપિતા હોતિ અનન્તરવચનેનેવ તસ્સા આસન્નઉપકારત્તદીપનતો.

સમ્પસાદલક્ખણાતિ પસીદિતબ્બે વત્થુસ્મિં સમ્મદેવ પસીદનલક્ખણા. ઓકપ્પનલક્ખણાતિ સદ્ધેય્યવત્થુનો એવમેતન્તિ પક્ખન્દનલક્ખણા. મૂલબીજન્તિઆદીસુ મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં. એસ નયો સેસેસુપિ બીજગામસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ભૂતગામો પન મૂલં બીજં એતસ્સાતિ મૂલબીજન્તિઆદિના વેદિતબ્બો. બીજબીજન્તિ પઞ્ચમં પન પચ્ચયન્તરસમવાયે સદિસફલુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો વિરૂહનસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજસદ્દો તદત્થસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ તતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજબીજ’’ન્તિ ‘‘દુક્ખદુક્ખં રૂપરૂપ’’ન્તિ ચ યથા. એવમ્પિ ઇમિના અત્થેન ઇમસ્સપિ નિપ્પરિયાયોવ બીજભાવોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તં સબ્બમ્પિ…પે… ગચ્છતી’’તિ.

ઇદાનિ કથઞ્ચિ વત્તબ્બે સદ્ધાય ઓપમ્મત્તે બીજે સદ્ધાય બીજભાવં વિભાવેતું ‘‘તત્થ યથા’’તિઆદિ આરદ્ધં. કામં સદ્ધૂપનિસં સીલં, તથાપિ સમાધિસ્સ વિય સબ્બેસમ્પિ અનવજ્જધમ્માનં આદિમૂલભાવતો સદ્ધાયપિ પતિટ્ઠા હોતીતિ આહ ‘‘હેટ્ઠા સીલમૂલેન પતિટ્ઠાતી’’તિ. યસ્મા સબ્બસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ સદ્ધાવસેન સમથવિપસ્સનારમ્ભો, તસ્મા સા ‘‘ઉપરિ સમથવિપસ્સનઙ્કુરં ઉટ્ઠાપેતી’’તિ વુત્તા. તન્તિ ધઞ્ઞબીજં. પથવિરસં આપોરસન્તિ સસમ્ભારપથવીઆપેસુ લબ્ભમાનં રસં. ગહેત્વાતિ પચ્ચયપરમ્પરાય ગહેત્વા. ધઞ્ઞપરિપાકગહણત્થન્તિ ધઞ્ઞપરિપાકનિબ્બત્તિઅત્થં. રસન્તિ સદ્ધાસીલમૂલહેતુસમથવિપસ્સનાભાવનારસં આદિયિત્વા. અરિયમગ્ગનાળેનાતિ અરિયમગ્ગસોતેન અરિયફલધઞ્ઞપરિપાકગહણત્થન્તિ અરિયફલમેવ ધનાયિતબ્બતો ધઞ્ઞં તસ્સ નિબ્બત્તિઅત્થં. ધઞ્ઞનાળં નામ કણ્ડસ્સ નિસ્સયભૂતો પચ્છિમદેસો, કણ્ડો તબ્ભન્તરો તંનિસ્સયોયેવ દણ્ડો. પસવો નામ પુપ્ફં. વુદ્ધિન્તિ અવયવપારિપૂરિવસેન વુદ્ધિં. વિરૂળ્હિન્તિ મૂલસન્તાનદળ્હતાય વિરુળ્હતં. વેપુલ્લન્તિ પત્તનાળાદીહિ વિપુલભાવં. ખીરં જનેત્વાતિ તરુણસલાટુકભાવપ્પત્તિયા તણ્ડુલસ્સ બીજસ્સ બીજભૂતં ખીરં ઉપ્પાદેત્વા. એસાતિ સદ્ધા. પતિટ્ઠહિત્વાતિ કમ્મપથાકમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિસહિતેન આદિતો પવત્તસીલમત્તેન પતિટ્ઠહિત્વા. વુદ્ધિન્તિઆદીસુ સુપરિસુદ્ધાહિ સીલચિત્તવિસુદ્ધીહિ વુદ્ધિં, દિટ્ઠિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધીહિ વિરૂળ્હિં. મગ્ગામગ્ગપટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીહિ વેપુલ્લં પત્વા. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિખીરન્તિ સાદુરસસુવિસુદ્ધિભાવતો ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસઙ્ખાતં ખીરં જનેત્વા. અનેક…પે… ફલન્તિ અનેકપટિસમ્ભિદા-અનેકાભિઞ્ઞાણપરિપુણ્ણં અરહત્તફલસીસં નિપ્ફાદેતિ.

બીજકિચ્ચકરણતોતિ બીજકિચ્ચસ્સ કરણતો. યઞ્હિ તંસદિસસ્સ વિસદિસસ્સ ચ અત્તનો ફલસ્સ પતિટ્ઠાપનસમ્બન્ધનનિપ્ફાદનસઙ્ખાતં બીજસ્સ કિચ્ચં, તસ્સ કરણતો નિબ્બત્તનતો ‘‘એવં સદ્ધા બીજકિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમિના અનઞ્ઞસાધારણં સદ્ધાય કુસલધમ્માનં બીજભાવં દસ્સેતિ. સા ચાતિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ. ઇદાનિ તત્થ આગમં દસ્સેન્તો ‘‘સદ્ધાજાતો’’તિઆદિમાહ. તેન યથા સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ ચ, એવં અનવસેસાય સમ્માપટિપત્તિયા સદ્ધા મૂલકારણન્તિ દસ્સેતિ.

ઇન્દ્રિયસંવરો વીરિયઞ્ચ અકુસલધમ્મે, દુક્કરકારિકા ધુતઙ્ગઞ્ચ અકુસલધમ્મે ચેવ કાયઞ્ચ તપતિ વિબાધતીતિ તપોતિ વુચ્ચતિ. ઇન્દ્રિયસંવરો અધિપ્પેતો વીરિયસ્સ ધોરય્હભાવેન ગય્હમાનત્તા, ઇતરેસં વુટ્ઠિભાવસ્સ અનુયુઞ્જમાનત્તા. આદિ-સદ્દેન કલલઙ્ગારવુટ્ઠિઆદીનં સઙ્ગહો. સમનુગ્ગહિતન્તિ ઉપગતં. વિરુહનામિલાયનનિપ્ફત્તિવચનેહિ ધઞ્ઞબીજસન્તાનસ્સ વિય તેસં વુદ્ધિયા સદ્ધાબીજસન્તાનસ્સ તપોવુટ્ઠિયા આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ ઉપકારતં દસ્સેતિ.

પુરિમપદેસુપીતિ અપિ-સદ્દેન પરપદેસુપીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો ‘‘હિરી મે ઈસા, મનો મે યોત્ત’’ન્તિ ઇચ્છિતત્તા, ‘‘સતિ મે’’તિ એત્થ મે-સદ્દો આનેત્વા યોજેતબ્બો. ઉદકમ્પિ તાવ દાતબ્બં હોતિ નદીતળાકાદિતો આનેત્વા. વીરિયબલીબદ્દે ચતુબ્બિધે યોજેત્વા. નિચ્ચકાલં અત્થીતિ વચનસેસો.

સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞા અધિપ્પેતા અમતપ્ફલાય કસિયા અધિપ્પેતત્તા. વિપસ્સના પઞ્ઞા ચાતિ દુવિધાપિ પઞ્ઞા ઉપનિસ્સયા હોતિ વિસિટ્ઠભાવતો. તેનાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. પઞ્ઞાતિ પકારેહિ જાનાતીતિ પઞ્ઞા. પઞ્ઞવતં પઞ્ઞા પુરતો હોતિ યોનિસોમનસિકારસ્સ વિસેસપચ્ચયભાવતો, સહજાતાધિપતીસુ ચ ઉક્કટ્ઠભાવતો. સિરીતિ સોભગ્ગં. સતં ધમ્મા સદ્ધાદયો, અન્વાયિકાતિ અનુગામિનો. ઈસાબદ્ધા હોતીતિ હિરિસઙ્ખાતઈસાય બદ્ધા હોતિ, પઞ્ઞાય કદાચિ અપ્પયોગતો મનોસીસેન સમાધિ ઇધ વુત્તોતિ આહ ‘‘મનોસઙ્ખાતસ્સ સમાધિયોત્તસ્સા’’તિ. સમં ઉપનેત્વા બન્ધિત્વા બદ્ધરજ્જુકત્તા સમાધિયોત્તં. એકતો ગમનન્તિ લીનચ્ચારદ્ધસઙ્ખાતં એકપસ્સતો ગમનં વારેતિ. મજ્ઝિમાય વિપસ્સનાવીથિયા પટિપાદનતો કાયાદીસુ સુભસુખનિચ્ચત્તભાવવિગમને પઞ્ઞાય વિસેસપચ્ચયા સતીતિ વુત્તં – ‘‘સતિયુત્તા પઞ્ઞા’’તિ તસ્સા સતિવિપ્પયોગાસબ્ભાવતો. સન્તતિઘનાદીનં અયં વિસેસો – પુરિમપચ્છિમાનં ધમ્માનં નિરન્તરતાય એકીભૂતાનં વિય પવત્તિ સન્તતિઘનતા, એકસમૂહવસેન એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ સમૂહઘનતા, દુબ્બિઞ્ઞેય્યકિચ્ચભેદવસેન એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ. કિચ્ચઘનતા, એકારમ્મણવસેન એકીભૂતાનમિવ પવત્તિ આરમ્મણઘનતા. સબ્બેસં, સબ્બાનિ વા કિલેસાનં મૂલસન્તાનકાનિ સબ્બ…પે… સન્તાનકાનિ. અનુપ્પયોગો હિ અત્થો. પદાલેતીતિ ભિન્દતિ સમુચ્છિન્દતિ. સા ચ ખો ‘‘પદાલેતી’’તિ વુત્તા લોકુત્તરાવ પઞ્ઞા અનુસયપ્પહાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. સન્તતિઘનાદિભેદના પન લોકિયાપિ હોતિ વિપસ્સનાવસેન ઘનવિનિબ્ભોગસ્સ નિપ્ફાદનતો. તેનાહ ‘‘ઇતરા પન લોકિકાપિ સિયા’’તિ.

હિરીયતીતિ લજ્જતિ, જિગુચ્છતીતિ અત્થો. તસ્મા ‘‘પાપકેહિ ધમ્મેહી’’તિ નિસ્સક્કવચનં દટ્ઠબ્બં, હેતુમ્હિ વા કરણવચનં. ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતમેવ, ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં પાપભયં વા અલજ્જનં અત્થીતિ. રુક્ખલટ્ઠીતિ રુક્ખદણ્ડો. તેન પદેસેન કસનતો વિસેસતો નઙ્ગલન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ઈસા યુગનઙ્ગલં ધારેતી’’તિ. કામં પઞ્ઞારહિતા હિરી અત્થિ, હિરિરહિતા પન પઞ્ઞા નત્થેવાતિ આહ ‘‘હિરિ…પે… અભાવતો’’તિ. સન્ધિટ્ઠાને કમ્પનાભાવતો અચલં. થિરભાવેન અસિથિલં. હિરિપટિબદ્ધપઞ્ઞા પટિપક્ખવસેન ચ અસિથિલભાવેન ચ અચલા અસિથિલાતિ આહ ‘‘અબ્બોકિણ્ણા અહિરિકેના’’તિ. નાળિયા મિનમાનપુરિસો વિય આરમ્મણં મુનાતિ પરિચ્છેદતો જાનાતીતિ મનો. મનોસીસેનાતિ મનસો અપદેસેન. તંસમ્પયુત્તોતિ ઇમિના કુન્તસહચરણતો પુરિસો કુન્તો વિય મનસહચરણસમાધિ ‘‘મનો’’તિ વુત્તોતિ દસ્સેતિ. સારથિનાતિ કસ્સકેન. સો હિ ઇધ બલીબદ્દાનં સારણતો પાચનતો ‘‘સારથી’’તિ અધિપ્પેતો. એકાબન્ધનન્તિ એકાબદ્ધકરણં. સકકિચ્ચેતિ સકકિચ્ચેન યુત્તે. તેન હિ ઈસાદીસુ યથારહં બન્ધિત્વા એકાબદ્ધેસુ કતેસુ નઙ્ગલેસુ કિચ્ચં ઇજ્ઝતિ, નો અઞ્ઞથાતિ તં ‘‘સકકિચ્ચે પટિપાદેતી’’તિ વુત્તં. અવિક્ખેપસભાવેનાતિ અત્તનો અવિક્ખેપસભાવેન. બન્ધિત્વાતિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન અત્તના સમ્બન્ધિત્વા. સકકિચ્ચેતિ હિરીઆદીહિ યથાસકં કત્તબ્બે કિચ્ચે.

ચિરકતાદિમત્થન્તિ ચિરભાસિતમ્પિ અત્થં. સરતિ અનુસ્સરતિ કાયાદિં અસુભાદિતો નિજ્ઝાયતિ. ફાલેતીતિ પદાલેતિ. પાજેન્તિ ગમેન્તીતિ તં પાજનં. ઇધ ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘પાચન’’ન્તિ વુત્તં જ-કારસ્સ ચ-કારં કત્વા. ફાલપાચનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘યથા હિ બ્રાહ્મણ…પે… સતી’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યથા’’તિઆદિમાહ. નઙ્ગલં અનુરક્ખતિ ભિજ્જનફાલનતો. પુરતો ચસ્સ ગચ્છતીતિ અસ્સ નઙ્ગલસ્સ કસ્સને ભૂમિયા વિલિખને પુરતો ગચ્છતિ પુબ્બઙ્ગમા હોતિ. ગતિયોતિ પવત્તિયો. સમન્વેસમાનાતિ સરણવસેન ગવેસમાના. આરમ્મણે વા કાયાદિકે ઉપટ્ઠાપયમાના અસુભાદિવસેન પઞ્ઞાનઙ્ગલં રક્ખતિ. સભાવાસભાવૂપગમે ફાલો વિય નઙ્ગલસ્સ ‘‘આરક્ખા’’તિ વુત્તા ‘‘સબ્બાનત્થતો સતિ રક્ખતી’’તિ કત્વા. તથા હેસા આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના. ચિરકતચિરભાસિતાનં અસમ્મુસ્સનવસેન સતિ પઞ્ઞાનઙ્ગલસ્સ પુરતો હોતીતિ વત્વા તસ્સ પુરતોભાવં દસ્સેતું ‘‘સતિ…પે… નો પમુટ્ઠે’’તિ આહ. સતિપરિચિતેતિ સતિયા પટ્ઠાપિતે. ‘‘ઉપટ્ઠાપિતે’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. સંસીદિતું ન દેતીતિ સકિચ્ચકિરિયાય સંસીદનં કાતું ન દેતિ. કોસજ્જસઙ્ખાતં સંસીદનં કોસજ્જસંસીદનં.

પાતિમોક્ખસંવરસીલં વુત્તં કાયિકવાચસિકસંયમસ્સ કથિતત્તા. આહારે ઉદરે યતોતિ પરિભુઞ્જિતબ્બઆહારે સંયતભાવદસ્સનેન પરિભુઞ્જિતબ્બતાય ચતૂસુપિ પચ્ચયેસુ સંયતભાવો દીપિતોતિ આહ ‘‘આહારમુખેના’’તિઆદિ. સંયતભાવો ચેત્થ પચ્ચયહેતુ અનેસનાભાવોતિ વુત્તં ‘‘નિરુપક્કિલેસોતિ અત્થો’’તિ. ભોજનસદ્દો આહારપરિભોગે નિરુળ્હોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞુતામુખેના’’તિ. પરિભુઞ્જનટ્ઠેન પન ભોજનસદ્દમુખેનાતિ વુત્તે અધિપ્પેતત્થો લબ્ભતેવ. તેનાતિ કાયગુત્તાતિઆદિવચનેન. ન વિલુમ્પન્તીતિ ‘‘દીપેતી’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો.

દ્વીહાકારેહીતિ અદિટ્ઠાદીનં અદિટ્ઠાદિવસેન દિટ્ઠાદીનઞ્ચ દિટ્ઠાદિવસેનાતિ એવં દ્વિપ્પકારેહિ. અવિસંવાદનં અવિતથકથનં. છેદનં મૂલપ્પદેસે નિકન્તનં. લુનનં યત્થ કત્થચિ છેદનં. ઉપ્પાટનં ઉમ્મૂલનં. અસિતેનાતિ દત્તેન, લાયિતેનાતિ અત્થો. વિસંવાદનસઙ્ખાતાનં તિણાનં, અટ્ઠન્નં અનરિયવોહારાનન્તિ અત્થો. યથાભૂતઞાણન્તિ નામ રૂપપરિચ્છેદકઞાણં. સચ્ચન્તિ વેદિતબ્બં અવિપરીતવુત્તિકત્તા ‘‘છેદકં’’ છિન્દનકં. નિદ્દાનન્તિ નિદ્દાયકં. ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ દિટ્ઠિ ‘‘દિટ્ઠિસચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. દ્વીસુ વિકપ્પેસૂતિ ભાવકત્તુસાધનવસેન દ્વીસુ વિકપ્પેસુ. ‘‘નિદ્દાન’’ન્તિ ઉપયોગવસેનેવ અત્થો.

સીલમેવ ‘‘સોરચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં ‘‘પાણાતિપાતાદીહિ સુટ્ઠુ ઓરતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ કત્વા. સઙ્ખારદુક્ખાદીનં અભાવતો સુન્દરભાવતો સુન્દરે નિબ્બાને આરમ્મણકરણવસેન રતત્તા સુરતો, અરહા. તસ્સ ભાવો સોરચ્ચં, અરહત્તં. અપ્પમોચનમેવ અચ્ચન્તાય પમોચનં ન હોતિ.

યદગ્ગેન વિપસ્સનાય પઞ્ઞાય તંસહગતવીરિયસ્સ ચ નઙ્ગલધોરય્હતા, તથાપવત્તકુસલભાવનાય ચ કસિભાવો ચ, તદગ્ગેન તતો પુરેતરં પવત્તપઞ્ઞાવીરિયપારમીનં નઙ્ગલધોરય્હતા, તથાપવત્તકુસલભાવનાય ચ કસિભાવો વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. ધુરં વહતીતિ ધોરય્હં. યથાવુત્તં ઘનન્તિ અસ્મિમાનાદિભેદં ઘનં. વહિતબ્બા આદિભૂતા ધુરા એતેસં અત્થીતિ ધુરા, પુરિમધુરવાહકા. તંમૂલકા અપરં ધુરં વહન્તા ધોરય્હા. ધુરા ચ ધોરય્હા ચ ધુરધોરય્હં એકત્તવસેન. વહન્તન્તિ કસનેન પવત્તન્તં.

કામયોગાદીહિ યોગેહિ ખેમત્તા અનુપદ્દવત્તા. તં નિબ્બાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ. વાહીયતિ વિપસ્સનાય સહગતં. અભિમુખં વાહીયતિ મગ્ગપરિયાપન્નં. ખેત્તકોટિન્તિ ખેત્તમરિયાદં. દિટ્ઠેકટ્ઠેતિ દિટ્ઠિયા સહજાતેકટ્ઠે પહાનેકટ્ઠે ચ. ઓળારિકેતિ ઉપરિમગ્ગવજ્ઝે ઉપાદાય વુત્તં, અઞ્ઞથા દસ્સનપહાતબ્બાપિ દુતિયમગ્ગવજ્ઝેહિ ઓળારિકાતિ. અણુસહગતેતિ અણુભૂતે. ઇદં હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝે ઉપાદાય વુત્તં. સબ્બકિલેસે અવસિટ્ઠસબ્બકિલેસે પજહન્તં અનિવત્તન્તં ગચ્છતિ પુન પહાતબ્બતાય અભાવતો. અનિવત્તન્તન્તિ ન નિવત્તન્તં, યથા નિવત્તનં ન હોતિ, એવં ગચ્છતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નિવત્તનરહિત’’ન્તિઆદિ. એતં પન તવ ધુરધોરય્હં.

એવમેસા કસીતિ યથાવુત્તસ્સ પચ્ચામસનં. તેનાહ ‘‘નિગમનં કરોન્તો’’તિ. વુત્તસ્સેવ હિ અત્થસ્સ પુન વચનં. પઞ્ઞાનઙ્ગલેન સતિફાલં આકોટેત્વાતિ પઞ્ઞાસઙ્ખાતેન નઙ્ગલેન સદ્ધિં સતિફાલસ્સ એકાબદ્ધભાવકરણેન આકોટેત્વા. કટ્ઠાતિ એત્થ ‘‘કસી’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘કટ્ઠા કસી’’તિ. કમ્મપરિયોસાનન્તિ યથાવુત્તકસિકમ્મસ્સ પરિયોસાનભૂતં. યદિપિ પુબ્બે ‘‘પઞ્ઞા મે યુગનઙ્ગલ’’ન્તિઆદિના અત્તુદ્દેસિકવસેનાયં અમતપ્ફલા કસિ દસ્સિતા, મહાકારુણિકસ્સ પન ભગવતો દેસના સબ્બસ્સપિ સત્તનિકાયસ્સ સાધારણા એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સા ખો પનેસા’’તિઆદિમાહ.

દિવસેયેવાતિ તંદિવસે એવ. આદિમાહાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન કથાપરિયોસાને પાઠપદેસો ગહિતોતિ તદઞ્ઞં ‘‘એવં વુત્તે’’તિઆદિપાઠં સન્ધાય ‘‘તતો પરઞ્ચા’’તિ આહ.

કસિભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.