૯. સુસિમસુત્તવણ્ણના

૧૧૦. તુય્હમ્પિ નોતિ તુય્હમ્પિ નુ, નુ-સદ્દો પુચ્છાયં, તસ્મા વણ્ણં કથેતુકામો પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. ન વટ્ટતીતિ ન યુજ્જતિ, કથિતોતિ કથેતું આરદ્ધો, તેનાહ ‘‘મત્થકં ન પાપુણાતી’’તિ. તમેવ મત્થકાપાપુણનં દસ્સેતું ‘‘સો હી’’તિઆદિ વુત્તં. સતિસમ્પજઞ્ઞાયોગતો ગોરૂપસીલો, મૂળ્હો ખલિતપઞ્ઞો, ગોરૂપસ્સ વિય સીલં એતસ્સાતિ હિ ગોરૂપસીલો. સભાગો એકરૂપચિત્તતાય. અરિયાનં સભાગતા નામ ગુણવન્તવસેનાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગુણેસુ પસીદિત્વા’’તિ. સોળસવિધં પઞ્ઞન્તિ મહાપઞ્ઞાદિકા છ, નવ અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિપઞ્ઞા, આસવક્ખયપઞ્ઞાતિ ઇમં સોળસવિધં પઞ્ઞં. તેસટ્ઠિ સાવકસાધારણઞાણાનિપિ એત્થેવ સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છન્તિ.

આનન્દાતિ થેરં આહ. આચારોતિ ચારિત્તસીલમાહ. ગોચરોતિ ગોચરસમ્પત્તિ. વિહારોતિ સમાપત્તિવિહારો. અભિક્કમોતિઆદિના ઇરિયાપથવિહારં. તુય્હમ્પીતિ પિ-સદ્દેન ભગવતા અત્તાનં આદિં કત્વા તદઞ્ઞેસં વિઞ્ઞૂનં સબ્બેસં થેરસ્સ રુચ્ચનસભાવો દીપિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મય્હં રુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સતિપિ આનન્દત્થેરસ્સપિ અસીતિયા મહાથેરાનં અન્તોગધભાવે ‘‘અસીતિયા મહાથેરાનં રુચ્ચતી’’તિ વત્વા ‘‘તુય્હમ્પિ રુચ્ચતી’’તિ વચનં તેન ધમ્મસેનાપતિનો વણ્ણં કથાપેતુકામતાયાતિ દટ્ઠબ્બં.

સાટકન્તરેતિ નિવત્થવત્થન્તરે. લદ્ધોકાસોતિ નિબ્બુદ્ધં કરોન્તો સાટકન્તરે લદ્ધં ગહેતું લદ્ધાવસરો. લભિસ્સામિનોતિ લભિસ્સામિ વત. દીપધજભૂતન્તિ સતયોજનવિત્થિણ્ણં જમ્બુદીપસ્સ ધજભૂતં. પુગ્ગલપલાપેતિ અન્તોસારાભાવતો પલાપભૂતે પુગ્ગલે હરન્તો. બાલતાયાતિ રુચિખન્તિઆદિઅભાવતાય. દોસતાયાતિ દુસ્સકભાવેન. મોહેનાતિ મહામૂળ્હતાય. કેચિ પન ‘‘બાલો બાલતાયાતિ મૂળ્હતાય પકતિબાલભાવેન ન જાનાતિ. મૂળ્હો મોહેનાતિ સયં અબાલો સમાનોપિ યદા મોહેન પરિયુટ્ઠિતો હોતિ, તદા મોહેન ન જાનાતિ, અયં પદદ્વયસ્સ વિસેસો’’તિ વદન્તિ. વિપલ્લત્થચિત્તોતિ યક્ખુમ્માદેન પિત્તુમ્માદેન વા વિપરીતચિત્તો.

‘‘ચતૂસુ કોસલ્લેસૂ’’તિ વુત્તં ચતુબ્બિધં કોસલ્લં પાળિયા એવ દસ્સેતું ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો અટ્ઠારસ ધાતુયો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં ધાતુકુસલો. વુત્તનયેન આયતનેસુ કુસલો આયતનકુસલો. અવિજ્જાદીસુ દ્વાદસપટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ કુસલો પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો. ‘‘ઇદં ઇમસ્સ ફલસ્સ ઠાનં કારણં, ઇદં અટ્ઠાનં અકારણ’’ન્તિ એવં ઠાનઞ્ચ ઠાનતો, અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનતો ઠાનાટ્ઠાનકુસલો. યો પન ઇમેસુ ધાતુઆદીસુ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન નિસ્સઙ્ગગતિયા પણ્ડાતિ લદ્ધનામેન ઞાણેન ઇતો ગતો પવત્તો, અયં પણ્ડિતો નામ.

મહન્તાનં અત્થાનં પરિગ્ગણ્હનતો મહતી પઞ્ઞા એતસ્સાતિ મહાપઞ્ઞો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયોતિ આહ ‘‘મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ. નાનત્તન્તિ યાહિ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતત્તા થેરો ‘‘મહાપઞ્ઞો’’તિઆદિના કિત્તિતો, તાસં મહાપઞ્ઞાદીનં ઇદં નાનત્તં અયં વેમત્તતા. યસ્સ કસ્સચિ વિસેસતો અરૂપધમ્મસ્સ મહત્તં નામ કિચ્ચસિદ્ધિયા વેદિતબ્બન્તિ તદસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા દસ્સેન્તો ‘‘મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ હેતુમહન્તતાય પચ્ચયમહન્તતાય નિસ્સયમહન્તતાય પભેદમહન્તતાય કિચ્ચમહન્તતાય ફલમહન્તતાય આનિસંસમહન્તતાય ચ સીલક્ખન્ધસ્સ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. તત્થ હેતૂ અલોભાદયો. પચ્ચયા હિરોત્તપ્પસદ્ધાસતિવીરિયાદયો. નિસ્સયા સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિનિયતતા, તંસમઙ્ગિનો ચ પુરિસવિસેસા. પભેદો ચારિત્તાદિવિભાગો. કિચ્ચં તદઙ્ગાદિવસેન પટિપક્ખસ્સ વિધમનં. ફલં સગ્ગસમ્પદા નિબ્બાનસમ્પદા ચ. આનિસંસો પિયમનાપતાદિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૮-૯) આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) ચ આગતનયેન વેદિતબ્બો. ઇમિના નયેન સમાધિક્ખન્ધાદીનમ્પિ મહન્તતા યથારહં નિદ્ધારેત્વા વેદિતબ્બા. ઠાનાટ્ઠાનાદીનં પન મહન્તભાવો મહાવિસયતાય વેદિતબ્બો. તત્થ ઠાનાટ્ઠાનાનં મહાવિસયતા બહુધાતુકસુત્તાદીસુ આગતનયેન, વિહારસમાપત્તીનં સમાધિક્ખન્ધે નિદ્ધારિતનયેન વેદિતબ્બા. અરિયસચ્ચાનં સકલસાસનસઙ્ગણ્હનતો સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૮૯ આદયો) તંસંવણ્ણનાસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯ આદયો) આગતનયેન; સતિપટ્ઠાનાદીનં સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૩૫૫ આદયો) તંસંવણ્ણનાદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૫ આદયો) ચ આગતનયેન; સામઞ્ઞફલાનં મહતો હિતસ્સ મહતો સુખસ્સ મહતો અત્થસ્સ મહતો યોગક્ખેમસ્સ નિપ્ફત્તિભાવતો સન્તપણીતનિપુણઅતક્કાવચરપણ્ડિતવેદનીયભાવતો ચ; અભિઞ્ઞાનં મહાસમ્ભારતો મહાવિસયતો મહાકિચ્ચતો મહાનુભાવતો મહાનિપ્ફત્તિતો ચ; નિબ્બાનસ્સ મદનિમ્મદનાદિમહત્થસિદ્ધિતો મહન્તતા વેદિતબ્બા. પરિગ્ગણ્હાતીતિ સભાવાદિતો પરિચ્છિજ્જ ગણ્હાતિ જાનાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. સા પનાતિ મહાપઞ્ઞતા.

પુથુપઞ્ઞાતિ એત્થ નાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામાતિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તેસુ એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ એકવિધાદિવસેન અતીતાદિવસેનપિ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તથા ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામં. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકાતિ એવં આયતનાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. નાનાધાતૂસૂતિ અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકાતિ એવં ધાતુનાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ, તં ઉપાદિણ્ણધાતુવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્હિ દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનઞ્ચ ઉપાદિણ્ણધાતૂસુ એવ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તઞ્ચ ખો એકદેસમત્તતો, ન નિપ્પદેસતો, અનુપાદિણ્ણકધાતૂનં પન નાનાકરણં ન જાનન્તિ એવ. ઇતરસાવકેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનંયેવ પન ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તાવ ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો હોતિ, ઇમસ્સ કાળો, ઇમસ્સ મટ્ઠો, ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુત્તચો, ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં; ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં પીતકં લોહિતકં ઓદાતં, સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં; ફલં ખુદ્દકં મહન્તં દીઘં વટ્ટં સુસણ્ઠાનં મટ્ઠં ફરુસં સુગન્ધં મધુરં તિત્તકં અમ્બિલં કટુકં કસાવં; કણ્ટકો તિખિણો અતિખિણો ઉજુકો કુટિલો તમ્બો લોહિતો ઓદાતો હોતીતિ ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

અત્થેસૂતિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ. નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસૂતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો ચ સણ્ઠાનભેદતો ચ નાનપ્પભેદેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ. અવિજ્જાદિઅઙ્ગાનઞ્હિ પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતાતિ. તેનાહ સઙ્ખારપિટકે ‘‘દ્વાદસ પચ્ચયા દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ. નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસૂતિ નાનાસભાવેસુ નિચ્ચસારાદિવિરહતો સુઞ્ઞસભાવેસુ, તતો એવ ઇત્થિપુરિસઅત્તઅત્તનિયાદિવસેન અનુપલબ્ભેસુ સભાવેસુ. મ-કારો હેત્થ પદસન્ધિકરો. નાનાઅત્થેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયુપ્પન્નાદિભેદેસુ નાનાવિધેસુ અત્થેસુ. ધમ્મેસૂતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયાદિનાનાધમ્મેસુ. નિરુત્તીસૂતિ તેસંયેવ અત્થધમ્માનં નિદ્ધારણવચનસઙ્ખાતાસુ નિરુત્તીસુ. પટિભાનેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાદીસુ વિસયભૂતેસુ ‘‘ઇમાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિ તથા તથા પટિભાનતો પતિટ્ઠાનતો પટિભાનાનીતિ લદ્ધનામેસુ ઞાણેસુ. પુથુ નાનાસીલક્ખન્ધેસૂતિઆદીસુ સીલસ્સ પુથુત્તં નાનત્તઞ્ચ વુત્તમેવ. ઇતરેસં પન વુત્તનયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા પાકટમેવ. યં પન અભિન્નં એકમેવ નિબ્બાનં, તત્થ ઉપચારવસેન પુથુત્તં ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘પુથુ જનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મા’’તિ. તેનસ્સ ઇધ મદનિમ્મદનાદિપરિયાયેન પુથુત્તં દીપિતં હોતિ.

એવં વિસયવસેન પઞ્ઞાય મહત્તં પુથુત્તઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયુત્તધમ્મવસેન હાસભાવં, પવત્તિઆકારવસેન જવનભાવં, કિચ્ચવસેન તિક્ખાદિભાવઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘કતમા હાસપઞ્ઞા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હાસબહુલોતિ પીતિબહુલો. સેસપદાનિ તસ્સ વેવચનાનિ. સીલં પરિપૂરેતીતિ હટ્ઠપહટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો હુત્વા પીતિસહગતાય પઞ્ઞાય પાતિમોક્ખસીલં ઠપેત્વા હાસનીયતરસ્સેવ વિસું ગહિતત્તા ઇતરં તિવિધં સીલં પરિપૂરેતિ. પીતિસોમનસ્સસહગતા હિ પઞ્ઞા અભિરતિવસેન તદારમ્મણે ફુલ્લિતા વિકસિતા વિય વત્તતિ, ન ઉપેક્ખાસહગતા. સીલક્ખન્ધં સમાધિક્ખન્ધન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. થેરોતિઆદિના અભિનીહારસિદ્ધા થેરસ્સ હાસપઞ્ઞતાતિ દસ્સેતિ.

સબ્બં રૂપં અનિચ્ચલક્ખણતો ખિપ્પં જવતીતિ રૂપક્ખન્ધં અનિચ્ચન્તિ સીઘવેગેન પવત્તિયા પટિપક્ખદૂરીભાવેન પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ સાતિસયત્તા ઇન્દેન વિસટ્ઠવજિરં વિય લક્ખણં પટિવિજ્ઝન્તી અદન્ધાયન્તી રૂપક્ખન્ધે અનિચ્ચલક્ખણં વેગેન પટિવિજ્ઝતિ, તસ્મા સા જવનપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એવં લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેત્વા બલવવિપસ્સનાવસેન દસ્સેતું ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખયટ્ઠેનાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થેવ ખણેનેવ ભિજ્જનતો ખયસભાવતો. ભયટ્ઠેનાતિ ભયાનકતો. અસારકટ્ઠેનાતિ અત્તસારવિરહતો નિચ્ચસારાદિવિરહતો ચ. તુલયિત્વાતિ તુલાભૂતાય વિપસ્સનાય તુલયિત્વા. તીરયિત્વાતિ તાય એવ તીરણભૂતાય તીરેત્વા. વિભાવયિત્વાતિ યાથાવતો પકાસેત્વા પઞ્ચક્ખન્ધં વિભૂતં કત્વા પાકટં કત્વા. રૂપનિરોધેતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ નિરોધભૂતે નિબ્બાને નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન. ઇદાનિ સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેતું પુન ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેના’’તિ કેચિ.

ઞાણતિક્ખભાવો નામ સવિસેસં પટિપક્ખસમુચ્છિન્દને વેદિતબ્બોતિ ‘‘ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞો’’તિ વત્વા તે પન કિલેસે વિભાગેન દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિઆદિમાહ. તિક્ખપઞ્ઞો ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, પટિપદા ચસ્સ ન ચલતીતિ આહ ‘‘એકસ્મિં આસને ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા અધિગતા હોન્તી’’તિઆદિ. થેરો ચાતિઆદિના ધમ્મસેનાપતિનો તિક્ખપઞ્ઞતા સિખાપ્પત્તાતિ દસ્સેતિ.

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ યાથાવતો દસ્સનેન સચ્ચસમ્પટિવેધો ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથાતિ કારણમુખેન નિબ્બેધિકપઞ્ઞં દસ્સેતું ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્બેગબહુલોતિ વુત્તનયેન સબ્બસઙ્ખારેસુ અભિણ્હપ્પવત્તસંવેગો. ઉત્તાસબહુલોતિ ઞાણુત્તાસવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ બહુસો ઉત્રસ્તમાનસો. તેન આદીનવાનુપસ્સનમાહ. ઉક્કણ્ઠનબહુલોતિ ઇમિના પન નિબ્બિદાનુપસ્સનમાહ, અરતિબહુલોતિઆદિના તસ્સા એવ અપરાપરુપ્પત્તિં. બહિમુખો સબ્બસઙ્ખારતો બહિભૂતં નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તઞાણમુખો, તથા વા પવત્તિતવિમોક્ખમુખો. નિબ્બિજ્ઝનં નિબ્બેધો, સો એતિસ્સા અત્થિ, નિબ્બિજ્ઝતીતિ વા નિબ્બેધા, સા એવ પઞ્ઞા નિબ્બેધિકા. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અપ્પિચ્છોતિ સન્તગુણનિગુહનતાતિ અત્તનિ વિજ્જમાનાનં બાહુસચ્ચધુતધમ્મસીલાદિગુણાનઞ્ચેવ પટિવેધગુણસ્સ ચ નિગુહનં, પટિગ્ગહણે ચ મત્તઞ્ઞુતાતિ એતેનેવ પરિયેસનપરિભોગમત્તઞ્ઞુતાપિ વુત્તા હોતિ. તીહિ સન્તોસેહીતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ પચ્ચેકં તીહિ સન્તોસેહિ, સબ્બે પન દ્વાદસ. પટિસલ્લીનેન વિવેકટ્ઠકાયાનં ન સઙ્ગણિકારામાનં. નેક્ખમ્માભિરતાનન્તિ પબ્બજ્જં ઉપગતાનં. પરિસુદ્ધચિત્તાનં વિગતચિત્તસંકિલેસાનં. પરમવોદાનપ્પત્તાનં અટ્ઠસમાપત્તિસમધિગમેન અતિવિય વોદાનં વિસુદ્ધિં પત્તાનં. કિલેસુપધિઆદીનં અભાવતો નિરુપધીનં. ફલસમાપત્તિવસેન સબ્બસઙ્ખારવિનિસ્સટત્તા વિસઙ્ખારં નિબ્બાનં. ઉપગતાનં, ઇમેસં તિણ્ણં વિવેકાનં લાભી પવિવિત્તો ‘‘પકારેહિ વિવિત્તો’’તિ કત્વા. સમાસજ્જનં પરિસિનેહુપ્પાદો સંસગ્ગો, સવનવસેન ઉપ્પજ્જનકસંસગ્ગો સવનસંસગ્ગો. એસ નયો સેસેસુપિ. સમુલ્લપનં આલાપસલ્લપનં. સંસગ્ગવત્થુના ઇમિના તસ્સ પરિભોગો પરિભોગસંસગ્ગો.

આરદ્ધવીરિયોતિ એત્થ વીરિયારમ્ભો નામ વીરિયસ્સ પગ્ગણ્હનં પરિપુણ્ણકરણં. તં પન સબ્બસો કિલેસાનં નિગ્ગણ્હનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. ઓધુનનવત્તાતિ કિલેસાનં યસ્સ કસ્સચિ સાવજ્જસ્સ ઓધુનનવસેન વત્તા. તેનાહ ‘‘ભિક્ખૂન’’ન્તિઆદિ. ઓતિણ્ણં નામ વજ્જં અજ્ઝાચરિતન્તિ આરોચિતં. અનોતિણ્ણં અનારોચિતં. તન્તિવસેનાતિ પાળિધમ્મવસેન, યુત્તસદ્દસ્સ વસેનાતિ અત્થો. પાપે લામકે પુગ્ગલે ધમ્મે ચ ગરહતિ જિગુચ્છતીતિ પાપગરહી. તેનાહ ‘‘પાપપુગ્ગલે’’તિઆદિ. એકદસ્સીતિ એકભવદસ્સી, ઇધલોકમત્તદસ્સી દિટ્ઠધમ્મિકસુખમત્તાપેક્ખી. સમન્તાતિ સમન્તતો, પરિતો મે કત્થચિ મા અહૂતિ યોજના.

સોળસહિ પદેહીતિ સોળસહિ કોટ્ઠાસેહિ. અકુપ્પન્તિ કેનચિ અકોપનીયં. અયં ધમ્મસેનાપતિનો ગુણકથા સત્થુ વચનાનુસારેન દસસહસ્સચક્કવાળબ્યાપિની અહોસિ, તં દસ્સેતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ચતુબ્બિધા વણ્ણનિભા પાતુભવિ ઉળારપીતિસોમનસ્સસમુટ્ઠાનત્તા. સુટ્ઠુ ઓભાસતીતિ સુભો. ઓભાસસમ્પત્તિયા મણિનો ભદ્દકતાતિ આહ ‘‘સુભોતિ સુન્દરો’’તિ. જાતિમા પરિસુદ્ધઆકરસમુટ્ઠિતત્તા. કુરુવિન્દજાતિઆદિજાતિવિસેસોપિ મણિ આકરપરિસુદ્ધમૂલકો એવાતિ આહ ‘‘જાતિસમ્પન્નો’’તિ. ધોવનાદિપરિકમ્મેનાતિ ચતૂસુ પાસાણેસુ ધોવનદોસનીહરણતાપનસણ્હકરણાદિપરિકમ્મેન. રત્તકમ્બલસ્સ વસેન સભાવવણ્ણસિદ્ધિયા વેળુરિયમણિ અતિવિય સોભતીતિ આહ ‘‘પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તો’’તિ. નિક્ખન્તિ ભણ્ડમાહ. તઞ્ચ અપ્પકેન સુવણ્ણેન કતં ભણ્ડં ન સોભતિ સોભાવિપુલેનાતિ આહ ‘‘અતિરેકપઞ્ચસુવણ્ણેન કતપિળન્ધન’’ન્તિ. સુવણ્ણન્તિ પઞ્ચધરણસ્સ સમઞ્ઞા, તસ્મા પઞ્ચવીસતિસુવણ્ણસારિયા વિચિત્તઆભરણં ઇધ ‘‘નિક્ખ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તઞ્હિ વિપુલં ન પરિત્તકં. મહાજમ્બુસાખાય પવત્તનદિયન્તિ મહાજમ્બુસાખાય હેટ્ઠા સઞ્જાતનદિયં. તં કિર રતનં રત્તં. સુકુસલેન…પે… સમ્પહટ્ઠન્તિ સુટ્ઠુ કુસલેન સુવણ્ણકારેન ઉક્કાય તાપેત્વા સમ્મા પહટ્ઠં મજ્જનાદિવસેન સુકતપરિકમ્મં. ધાતુવિભઙ્ગેતિ ધાતુવિભઙ્ગસુત્તે. કતભણ્ડન્તિ આભરણભાવેન કતં ભણ્ડં.

નાતિઉચ્ચો નાતિનીચો તરુણસૂરિયો નામ. સત્થારા આભતવણ્ણો ઉબ્ભતગુણોતિ અત્થો. નેવ મરણં અભિનન્દતીતિ અત્તનોપિ મરણં નેવ અભિનન્દતિ અત્તવિનિપાતસ્સ સાવજ્જભાવતો. બોધિસત્તો પન પરેસં અત્થાય અત્તનો અત્તભાવં પરિચ્ચજતિ કરુણાવસેન, એવં વોસજ્જનં પરમત્થપારમીપારિપૂરિં ગચ્છતીતિ સાવકા ન તથા કાતું સક્કા સિક્ખાપદતો. ન જીવિતં પત્થેતિ જીવિતાસાય સમુચ્છિન્નત્તા. દિવસસઙ્ખેપન્તિ અજ્જ ત્વં ઇદં નામ કમ્મં કરોહિ, ઇદં તે વેતનન્તિ દિવસભાગેન પરિચ્છિન્નં વેતનં. તાદિસો હિ ભતકો દિવસક્ખયમેવ ઉદિક્ખતિ, ન કમ્મનિટ્ઠાનં. નિબ્બિસં ભતકો યથાતિ વેતનં ભતિં ઇચ્છન્તો કાલક્ખયં ઉદિક્ખન્તો ભતકપુરિસો વિય.

સુસિમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.