૩. નાનાતિત્થિયવગ્ગો

૧. સિવસુત્તવણ્ણના

૧૦૨. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમન્તિ તતિયવગ્ગે પઠમસુત્તં. વુત્તત્થમેવ હેટ્ઠા સતુલ્લપકાયિકવગ્ગે પઠમસુત્તે.

સિવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ખેમસુત્તવણ્ણના

૧૦૩. પઠમંયેવાતિ જરામરણાદિભાવતો પગેવ. બલવચિન્તનં ચિન્તેતીતિ યથા સાકટિકો અજાનિત્વા વિસમે મગ્ગે સકટં પાજેન્તો અક્ખે છિન્ને પતિકાતું અવિસહન્તો દુક્ખી દુમ્મનો બલવચિન્તનં ચિન્તેતિ, મહન્તં ચિત્તસન્તાપં પાપુણાતિ, એવં અધમ્મવાદી મચ્ચુમુખં પત્તો બલવચિત્તસન્તાપં પાપુણાતિ, તસ્મા ધમ્મચરિયાય નપ્પમજ્જિતબ્બન્તિ.

ખેમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સેરીસુત્તવણ્ણના

૧૦૪. યં દાનં દેમીતિ યં દેય્યધમ્મં પરસ્સ દેમિ. તસ્સ પતિ હુત્વાતિ તબ્બિસયં લોભં સુટ્ઠુ અભિભવન્તો તસ્સ અધિપતિ હુત્વા દેમિ તેન અનાકડ્ઢનીયત્તા. ‘‘ન દાસો ન સહાયો’’તિ વત્વા તદુભયં અન્વયતો બ્યતિરેકતો દસ્સેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. દાસો હુત્વા દેતિ તણ્હાય દાસબ્યસ્સ ઉપગતત્તા. સહાયો હુત્વા દેતિ તસ્સ પિયભાવાવિસ્સજ્જનતો. સામી હુત્વા દેતિ તણ્હાદાસબ્યતો અત્તાનં મોચેત્વા અભિભુય્ય પવત્તનતો. સામિપરિભોગસદિસા હેતસ્સાયં પવત્તતીતિ.

અથ વા યો દાનસીલતાય દાયકો પુગ્ગલો, સો દાને પવત્તિભેદેન દાનદાસો દાનસહાયો દાનપતીતિ તિપ્પકારો હોતીતિ દસ્સેતિ. તદસ્સ તિપ્પકારતં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. દાતબ્બટ્ઠેન દાનં, અન્નપાનાદિ. તત્થ યં અત્તના પરિભુઞ્જતિ તણ્હાધિપન્નતાય, તસ્સ વસે વત્તનતો દાસો વિય હોતિ. યં પરેસં દીયતિ, તત્થપિ અન્નપાનસામઞ્ઞેન ઇદં વુત્તં ‘‘દાનસઙ્ખાતસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાસો હુત્વા દેતી’’તિ. સહાયો હુત્વા દેતિ અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સ પરેસં દાતબ્બસ્સ ચ સમસમટ્ઠપનેન. પતિ હુત્વા દેતિ સયં દેય્યધમ્મસ્સ વસે અવત્તિત્વા તસ્સ અત્તનો વસે વત્તાપનતો.

અપરો નયો – યો અત્તના પણીતં પરિભુઞ્જિત્વા પરેસં નિહીનં દેતિ, સો દાનદાસો નામ તન્નિમિત્તનિહીનભાવાપત્તિતો. યો યાદિસં અત્તના પરિભુઞ્જતિ, તાદિસમેવ પરેસં દેતિ, સો દાનસહાયો નામ તન્નિમિત્તનિહીનાધિકભાવવિસ્સજ્જનેન સદિસભાવાપત્તિતો. યો અત્તના નિહીનં પરિભુઞ્જિત્વા પરેસં પણીતં દેતિ, સો દાનપતિ નામ તન્નિમિત્તસેટ્ઠભાવપ્પત્તિતો. કમ્મસરિક્ખકો હિ વિપાકો, તસ્મા દેવપુત્તો ‘‘દાનપતી’’તિ વદન્તો ‘‘અહં તાદિસો અહોસિ’’ન્તિ દસ્સેતિ.

‘‘ચતૂસુ દ્વારેસુ દાનં દીયિત્થા’’તિ પાળિયં સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. દાનન્તિ યિટ્ઠં, તઞ્ચ ખો સબ્બસાધારણવસેન કતન્તિ આહ ‘‘સમણ …પે… યાચકાન’’ન્તિ. પબ્બજ્જૂપગતાતિ યં કિઞ્ચિ પબ્બજ્જં ઉપગતા. ભોવાદિનોતિ જાતિમત્તબ્રાહ્મણે વદતિ. નાલત્થ બુદ્ધસુઞ્ઞત્તા તદા લોકસ્સ. દુગ્ગતાતિ દુક્ખજીવિકકપ્પકા કસિરવુત્તિકા. તેનાહ ‘‘દલિદ્દમનુસ્સા’’તિ. કસિવાણિજ્જાદિજીવિકં અનુટ્ઠાતું અસમત્થા ઇધ ‘‘કપણા’’તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘કાણકુણિઆદયો’’તિ. પથાવિનોતિ અદ્ધિકા. વનિબ્બકાતિ દાયકાનં ગુણકિત્તનકમ્મફલકિત્તનવસેન યાચકા સેય્યથાપિ નગ્ગાદયો. તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠં દિન્ન’’ન્તિઆદિ. પસતમત્તન્તિ વીહિતણ્ડુલાદિવસેન વુત્તં. સરાવમત્તન્તિ યાગુભત્તાદિવસેન. યથા ગામલાભો ગામે ઉપ્પજ્જનકો આયલાભો, એવં તત્થ દ્વારલાભોતિ આહ ‘‘તત્થ ઉપ્પજ્જનકસતસહસ્સે’’તિ. મહન્તતરં દાનં અદંસુ અઞ્ઞસ્સપિ ધનસ્સ વિનિયોગં ગતત્તા. તં સન્ધાયાતિ તં મહન્તતરં દાનં કતં સન્ધાય. રઞ્ઞો હિ તત્થ દાનં ઇત્થાગારસ્સ દાનેન મહતા અભિભૂતં વિય પટિનિવત્તં હોતીતિ આહ ‘‘પટિનિવત્તી’’તિ. કોચીતિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં. તેનાહ ‘‘કત્થચી’’તિ. અનેકવસ્સસહસ્સાયુકકાલે તસ્સ ઉપ્પન્નત્તા અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ સો રાજા દાનમદાસીતિ.

સેરીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ઘટીકારસુત્તવણ્ણના

૧૦૫. ચતુત્થં હેટ્ઠા દેવતાસંયુત્તવણ્ણનાયં વુત્તત્થમેવ.

ઘટીકારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. જન્તુસુત્તવણ્ણના

૧૦૬. યે વિનયે અપકતઞ્ઞુનો સંકિલેસિકેસુ વોદાનિયેસુ ધમ્મેસુ ન કુસલા યં કિઞ્ચિ ન કારિનો વિપ્પટિસારબહુલા. તેસં અનુપ્પન્નઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ ભિય્યોભાવં વેપુલ્લં આપજ્જતીતિ આહ ‘‘અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાય…પે… ઉદ્ધચ્ચપકતિકા’’તિ. સારાભાવેન તુચ્છત્તા ચ નળો વિયાતિ નળો, માનોતિ આહ ‘‘ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા’’તિ. તેનાહ ‘‘ઉટ્ઠિતતુચ્છમાના’’તિ. માનો હિ સેય્યસ્સ સેય્યોતિ સદિસોતિ ચ પવત્તિયા વિસેસતો તુચ્છો. ચાપલ્લેનાતિ ચપલભાવેન, તણ્હાલોલુપ્પેનાતિ અત્થો. મુખખરાતિ મુખેન ફરુસા, ફરુસવાદિનોતિ અત્થો. વિકિણ્ણવાચાતિ વિસટવચના, સમ્ફપ્પલાપતાય અપરિયન્તવચના. તેનાહ ‘‘અસંયતવચના’’તિઆદિ. ચણ્ડસોતે બદ્ધનાવાસદિસાતિ એતેન અનવટ્ઠિતકિરિયતં દસ્સેતિ. યેન સમન્નાગતા સત્તા એકસ્મિં ઠાને ઠાતું વા નિસીદિતું વા ન સક્કોન્તિ, ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તિ. અનવટ્ઠિતચિત્તાતિ એકસ્મિં આરમ્મણે ન અવટ્ઠિતચિત્તા. વિવટઇન્દ્રિયાતિ અસંવુતચક્ખાદિઇન્દ્રિયા.

ગુણકથાય સદ્ધિં કથિયમાનો નિગ્ગુણસ્સ અગુણો પાકટો હોતિ જાતિમણિસમીપે ઠિતસ્સ વિય કાચમણિનો દોસો. સુખજીવિનોતિ સુખે ઠિતા. યથા દાયકાનં સુભરં હોતિ, એવં સુખેન અકિચ્છેન પવત્તજીવિકા. તેનાહ ‘‘પુબ્બે ભિક્ખૂ’’તિઆદિ.

અત્તનો રુચિવસેન ગામકિચ્ચં નેતીતિ ગામણિ, તે પન હીળેન્તો વદતિ ‘‘ગામણિકા’’તિ. વિસ્સજ્જેત્વાતિ સતિવોસ્સગ્ગવસેન વિસ્સજ્જેત્વા કિલેસમુચ્છાયાતિ મહિચ્છાસઙ્ખાતાય તણ્હામુચ્છાય. સીલવન્તાનંયેવ હિ દુપ્પટિપત્તિં સન્ધાય દેવપુત્તો વદતિ. વત્તબ્બયુત્તકેયેવાતિ ઓવાદેન મયા અનુગ્ગહેતબ્બમેવ. છડ્ડિતકાતિ પરિચ્ચત્તા આચરિયુપજ્ઝાયાદીહિ. તતો એવ અનાથા અપ્પતિટ્ઠા. પેતાતિ વિગતજીવિતા મતા. યથા પેતા, તથેવ હોન્તિ અત્તહિતાસમત્થતાય વિઞ્ઞૂનં જિગુચ્છિતબ્બતાય ચ.

જન્તુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. રોહિતસ્સસુત્તવણ્ણના

૧૦૭. એકોકાસેતિ ચક્કવાળસ્સ પરિયન્તસઞ્ઞિતે એકસ્મિં ઓકાસે. ભુમ્મન્તિ ‘‘યત્થા’’તિ ઇદં ભુમ્મવચનં, સામઞ્ઞતો વુત્તમ્પિ ‘‘સો લોકસ્સ અન્તો’’તિ વચનતો વિસિટ્ઠવિસયમેવ હોતિ. ‘‘ન જાયતિ ન મીયતી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતી’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇદં અપરાપરં…પે… ગહિત’’ન્તિ. પદગમનેનાતિ પદસા ગમનેન. સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તં સન્ધાય વદતિ ઉપરિ સચ્ચાનિ પકાસેતુકામો. સઙ્ખારલોકસ્સ હિ અન્તો નિબ્બાનં.

દળ્હં થિરં ધનુ એતસ્સાતિ દળ્હધન્વા. સો એવ દળ્હધમ્મોતિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘દળ્હધનૂ’’તિ. ઉત્તમપ્પમાણેનાતિ સહસ્સથામપ્પમાણેન. ધનુસિપ્પસિક્ખિતતાય ધનુગ્ગહો, ન ધનુગ્ગહમત્તેનાતિ આહ ‘‘ધનુગ્ગહોતિ ધનુઆચરિયો’’તિ. ‘‘ધનુગ્ગહો’’તિ વત્વા ‘‘સિક્ખિતો’’તિ વુત્તે ધનુસિક્ખાય સિક્ખિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ, સિક્ખા ચ એત્તકે કાલે સમત્થસ્સ ઉક્કંસગતો હોતીતિ આહ ‘‘દસ દ્વાદસ વસ્સાનિ ધનુસિપ્પં સિક્ખિતો’’તિ. ઉસભપ્પમાણેપીતિ વીસતિયટ્ઠિયો ઉસભં, તસ્મિં ઉસભપ્પમાણે પદેસે. વાલગ્ગન્તિ વાળકોટિં. કતહત્થોતિ પરિચિતહત્થો. કતસરક્ખેપોતિ વિવટસરક્ખેપપદેસદસ્સનવસેન સરક્ખેપકતાવી. તેનાહ ‘‘દસ્સિતસિપ્પો’’તિ. ‘‘કતસિપ્પો’’તિ કેચિ. અસન્તિ એતેનાતિ અસનં, કણ્ડો. તાલચ્છાયન્તિ તાલચ્છાદિં, સા પન રતનમત્તા, વિદત્થિચતુરઙ્ગુલા વા.

પુરત્થિમસમુદ્દાતિ એકસ્મિં ચક્કવાળે પુરત્થિમસમુદ્દા. સમુદ્દસીસેન પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિં વદતિ. પચ્છિમસમુદ્દોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નિપ્પપઞ્ચતન્તિ અદન્ધકારિતં. સમ્પત્તેતિ તાદિસેન જવેન ગચ્છન્તેન સમ્પત્તે. અનોતત્તેતિ એત્થાપિ ‘‘સમ્પત્તે’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો, તથા ‘‘નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા’’તિ એત્થાપિ. તદાતિ યદા સો લોકન્તગવેસકો અહોસિ, તદા. દીઘાયુકકાલોતિ અનેકવસ્સસહસ્સાયુકકાલો. ચક્કવાળલોકસ્સાતિ સામઞ્ઞવસેન એકવચનં, ચક્કવાળલોકન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે નિબ્બત્તિ પુબ્બપરિચરિયસિદ્ધાય નિકન્તિયા. સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકેતિ ન રૂપધમ્મમત્તકે, અથ ખો પઞ્ચક્ખન્ધસમુદાયેતિ દસ્સેતિ. સમિતપાપોતિ સમુચ્છિન્નસંકિલેસધમ્મો.

રોહિતસ્સસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. નન્દસુત્તનન્દિવિસાલસુત્તવણ્ણના

૧૦૮-૧૦૯. નન્દસુત્તવિસાલસુત્તાનિ સત્તમઅટ્ઠમાનિ હેટ્ઠા સંવણ્ણિતરૂપત્તા વુત્તત્થાનેવ.

નન્દસુત્તનન્દિવિસાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સુસિમસુત્તવણ્ણના

૧૧૦. તુય્હમ્પિ નોતિ તુય્હમ્પિ નુ, નુ-સદ્દો પુચ્છાયં, તસ્મા વણ્ણં કથેતુકામો પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. ન વટ્ટતીતિ ન યુજ્જતિ, કથિતોતિ કથેતું આરદ્ધો, તેનાહ ‘‘મત્થકં ન પાપુણાતી’’તિ. તમેવ મત્થકાપાપુણનં દસ્સેતું ‘‘સો હી’’તિઆદિ વુત્તં. સતિસમ્પજઞ્ઞાયોગતો ગોરૂપસીલો, મૂળ્હો ખલિતપઞ્ઞો, ગોરૂપસ્સ વિય સીલં એતસ્સાતિ હિ ગોરૂપસીલો. સભાગો એકરૂપચિત્તતાય. અરિયાનં સભાગતા નામ ગુણવન્તવસેનાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગુણેસુ પસીદિત્વા’’તિ. સોળસવિધં પઞ્ઞન્તિ મહાપઞ્ઞાદિકા છ, નવ અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિપઞ્ઞા, આસવક્ખયપઞ્ઞાતિ ઇમં સોળસવિધં પઞ્ઞં. તેસટ્ઠિ સાવકસાધારણઞાણાનિપિ એત્થેવ સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છન્તિ.

આનન્દાતિ થેરં આહ. આચારોતિ ચારિત્તસીલમાહ. ગોચરોતિ ગોચરસમ્પત્તિ. વિહારોતિ સમાપત્તિવિહારો. અભિક્કમોતિઆદિના ઇરિયાપથવિહારં. તુય્હમ્પીતિ પિ-સદ્દેન ભગવતા અત્તાનં આદિં કત્વા તદઞ્ઞેસં વિઞ્ઞૂનં સબ્બેસં થેરસ્સ રુચ્ચનસભાવો દીપિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મય્હં રુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સતિપિ આનન્દત્થેરસ્સપિ અસીતિયા મહાથેરાનં અન્તોગધભાવે ‘‘અસીતિયા મહાથેરાનં રુચ્ચતી’’તિ વત્વા ‘‘તુય્હમ્પિ રુચ્ચતી’’તિ વચનં તેન ધમ્મસેનાપતિનો વણ્ણં કથાપેતુકામતાયાતિ દટ્ઠબ્બં.

સાટકન્તરેતિ નિવત્થવત્થન્તરે. લદ્ધોકાસોતિ નિબ્બુદ્ધં કરોન્તો સાટકન્તરે લદ્ધં ગહેતું લદ્ધાવસરો. લભિસ્સામિનોતિ લભિસ્સામિ વત. દીપધજભૂતન્તિ સતયોજનવિત્થિણ્ણં જમ્બુદીપસ્સ ધજભૂતં. પુગ્ગલપલાપેતિ અન્તોસારાભાવતો પલાપભૂતે પુગ્ગલે હરન્તો. બાલતાયાતિ રુચિખન્તિઆદિઅભાવતાય. દોસતાયાતિ દુસ્સકભાવેન. મોહેનાતિ મહામૂળ્હતાય. કેચિ પન ‘‘બાલો બાલતાયાતિ મૂળ્હતાય પકતિબાલભાવેન ન જાનાતિ. મૂળ્હો મોહેનાતિ સયં અબાલો સમાનોપિ યદા મોહેન પરિયુટ્ઠિતો હોતિ, તદા મોહેન ન જાનાતિ, અયં પદદ્વયસ્સ વિસેસો’’તિ વદન્તિ. વિપલ્લત્થચિત્તોતિ યક્ખુમ્માદેન પિત્તુમ્માદેન વા વિપરીતચિત્તો.

‘‘ચતૂસુ કોસલ્લેસૂ’’તિ વુત્તં ચતુબ્બિધં કોસલ્લં પાળિયા એવ દસ્સેતું ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો અટ્ઠારસ ધાતુયો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો ચ યથાભૂતં પજાનાતિ, અયં ધાતુકુસલો. વુત્તનયેન આયતનેસુ કુસલો આયતનકુસલો. અવિજ્જાદીસુ દ્વાદસપટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ કુસલો પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો. ‘‘ઇદં ઇમસ્સ ફલસ્સ ઠાનં કારણં, ઇદં અટ્ઠાનં અકારણ’’ન્તિ એવં ઠાનઞ્ચ ઠાનતો, અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનતો ઠાનાટ્ઠાનકુસલો. યો પન ઇમેસુ ધાતુઆદીસુ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન નિસ્સઙ્ગગતિયા પણ્ડાતિ લદ્ધનામેન ઞાણેન ઇતો ગતો પવત્તો, અયં પણ્ડિતો નામ.

મહન્તાનં અત્થાનં પરિગ્ગણ્હનતો મહતી પઞ્ઞા એતસ્સાતિ મહાપઞ્ઞો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયોતિ આહ ‘‘મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ. નાનત્તન્તિ યાહિ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતત્તા થેરો ‘‘મહાપઞ્ઞો’’તિઆદિના કિત્તિતો, તાસં મહાપઞ્ઞાદીનં ઇદં નાનત્તં અયં વેમત્તતા. યસ્સ કસ્સચિ વિસેસતો અરૂપધમ્મસ્સ મહત્તં નામ કિચ્ચસિદ્ધિયા વેદિતબ્બન્તિ તદસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા દસ્સેન્તો ‘‘મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ હેતુમહન્તતાય પચ્ચયમહન્તતાય નિસ્સયમહન્તતાય પભેદમહન્તતાય કિચ્ચમહન્તતાય ફલમહન્તતાય આનિસંસમહન્તતાય ચ સીલક્ખન્ધસ્સ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. તત્થ હેતૂ અલોભાદયો. પચ્ચયા હિરોત્તપ્પસદ્ધાસતિવીરિયાદયો. નિસ્સયા સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિનિયતતા, તંસમઙ્ગિનો ચ પુરિસવિસેસા. પભેદો ચારિત્તાદિવિભાગો. કિચ્ચં તદઙ્ગાદિવસેન પટિપક્ખસ્સ વિધમનં. ફલં સગ્ગસમ્પદા નિબ્બાનસમ્પદા ચ. આનિસંસો પિયમનાપતાદિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૮-૯) આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) ચ આગતનયેન વેદિતબ્બો. ઇમિના નયેન સમાધિક્ખન્ધાદીનમ્પિ મહન્તતા યથારહં નિદ્ધારેત્વા વેદિતબ્બા. ઠાનાટ્ઠાનાદીનં પન મહન્તભાવો મહાવિસયતાય વેદિતબ્બો. તત્થ ઠાનાટ્ઠાનાનં મહાવિસયતા બહુધાતુકસુત્તાદીસુ આગતનયેન, વિહારસમાપત્તીનં સમાધિક્ખન્ધે નિદ્ધારિતનયેન વેદિતબ્બા. અરિયસચ્ચાનં સકલસાસનસઙ્ગણ્હનતો સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૮૯ આદયો) તંસંવણ્ણનાસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯ આદયો) આગતનયેન; સતિપટ્ઠાનાદીનં સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૩૫૫ આદયો) તંસંવણ્ણનાદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૫ આદયો) ચ આગતનયેન; સામઞ્ઞફલાનં મહતો હિતસ્સ મહતો સુખસ્સ મહતો અત્થસ્સ મહતો યોગક્ખેમસ્સ નિપ્ફત્તિભાવતો સન્તપણીતનિપુણઅતક્કાવચરપણ્ડિતવેદનીયભાવતો ચ; અભિઞ્ઞાનં મહાસમ્ભારતો મહાવિસયતો મહાકિચ્ચતો મહાનુભાવતો મહાનિપ્ફત્તિતો ચ; નિબ્બાનસ્સ મદનિમ્મદનાદિમહત્થસિદ્ધિતો મહન્તતા વેદિતબ્બા. પરિગ્ગણ્હાતીતિ સભાવાદિતો પરિચ્છિજ્જ ગણ્હાતિ જાનાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. સા પનાતિ મહાપઞ્ઞતા.

પુથુપઞ્ઞાતિ એત્થ નાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામાતિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તેસુ એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો, સઙ્ખારક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ એકવિધાદિવસેન અતીતાદિવસેનપિ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તથા ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામં. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકાતિ એવં આયતનાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. નાનાધાતૂસૂતિ અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકાતિ એવં ધાતુનાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ, તં ઉપાદિણ્ણધાતુવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્હિ દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનઞ્ચ ઉપાદિણ્ણધાતૂસુ એવ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તઞ્ચ ખો એકદેસમત્તતો, ન નિપ્પદેસતો, અનુપાદિણ્ણકધાતૂનં પન નાનાકરણં ન જાનન્તિ એવ. ઇતરસાવકેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનંયેવ પન ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તાવ ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો હોતિ, ઇમસ્સ કાળો, ઇમસ્સ મટ્ઠો, ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુત્તચો, ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં; ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં પીતકં લોહિતકં ઓદાતં, સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં; ફલં ખુદ્દકં મહન્તં દીઘં વટ્ટં સુસણ્ઠાનં મટ્ઠં ફરુસં સુગન્ધં મધુરં તિત્તકં અમ્બિલં કટુકં કસાવં; કણ્ટકો તિખિણો અતિખિણો ઉજુકો કુટિલો તમ્બો લોહિતો ઓદાતો હોતીતિ ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

અત્થેસૂતિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ. નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસૂતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો ચ સણ્ઠાનભેદતો ચ નાનપ્પભેદેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ. અવિજ્જાદિઅઙ્ગાનઞ્હિ પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતાતિ. તેનાહ સઙ્ખારપિટકે ‘‘દ્વાદસ પચ્ચયા દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ. નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસૂતિ નાનાસભાવેસુ નિચ્ચસારાદિવિરહતો સુઞ્ઞસભાવેસુ, તતો એવ ઇત્થિપુરિસઅત્તઅત્તનિયાદિવસેન અનુપલબ્ભેસુ સભાવેસુ. મ-કારો હેત્થ પદસન્ધિકરો. નાનાઅત્થેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયુપ્પન્નાદિભેદેસુ નાનાવિધેસુ અત્થેસુ. ધમ્મેસૂતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયાદિનાનાધમ્મેસુ. નિરુત્તીસૂતિ તેસંયેવ અત્થધમ્માનં નિદ્ધારણવચનસઙ્ખાતાસુ નિરુત્તીસુ. પટિભાનેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાદીસુ વિસયભૂતેસુ ‘‘ઇમાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિ તથા તથા પટિભાનતો પતિટ્ઠાનતો પટિભાનાનીતિ લદ્ધનામેસુ ઞાણેસુ. પુથુ નાનાસીલક્ખન્ધેસૂતિઆદીસુ સીલસ્સ પુથુત્તં નાનત્તઞ્ચ વુત્તમેવ. ઇતરેસં પન વુત્તનયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા પાકટમેવ. યં પન અભિન્નં એકમેવ નિબ્બાનં, તત્થ ઉપચારવસેન પુથુત્તં ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘પુથુ જનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મા’’તિ. તેનસ્સ ઇધ મદનિમ્મદનાદિપરિયાયેન પુથુત્તં દીપિતં હોતિ.

એવં વિસયવસેન પઞ્ઞાય મહત્તં પુથુત્તઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયુત્તધમ્મવસેન હાસભાવં, પવત્તિઆકારવસેન જવનભાવં, કિચ્ચવસેન તિક્ખાદિભાવઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘કતમા હાસપઞ્ઞા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હાસબહુલોતિ પીતિબહુલો. સેસપદાનિ તસ્સ વેવચનાનિ. સીલં પરિપૂરેતીતિ હટ્ઠપહટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો હુત્વા પીતિસહગતાય પઞ્ઞાય પાતિમોક્ખસીલં ઠપેત્વા હાસનીયતરસ્સેવ વિસું ગહિતત્તા ઇતરં તિવિધં સીલં પરિપૂરેતિ. પીતિસોમનસ્સસહગતા હિ પઞ્ઞા અભિરતિવસેન તદારમ્મણે ફુલ્લિતા વિકસિતા વિય વત્તતિ, ન ઉપેક્ખાસહગતા. સીલક્ખન્ધં સમાધિક્ખન્ધન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. થેરોતિઆદિના અભિનીહારસિદ્ધા થેરસ્સ હાસપઞ્ઞતાતિ દસ્સેતિ.

સબ્બં રૂપં અનિચ્ચલક્ખણતો ખિપ્પં જવતીતિ રૂપક્ખન્ધં અનિચ્ચન્તિ સીઘવેગેન પવત્તિયા પટિપક્ખદૂરીભાવેન પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ સાતિસયત્તા ઇન્દેન વિસટ્ઠવજિરં વિય લક્ખણં પટિવિજ્ઝન્તી અદન્ધાયન્તી રૂપક્ખન્ધે અનિચ્ચલક્ખણં વેગેન પટિવિજ્ઝતિ, તસ્મા સા જવનપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એવં લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેત્વા બલવવિપસ્સનાવસેન દસ્સેતું ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખયટ્ઠેનાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થેવ ખણેનેવ ભિજ્જનતો ખયસભાવતો. ભયટ્ઠેનાતિ ભયાનકતો. અસારકટ્ઠેનાતિ અત્તસારવિરહતો નિચ્ચસારાદિવિરહતો ચ. તુલયિત્વાતિ તુલાભૂતાય વિપસ્સનાય તુલયિત્વા. તીરયિત્વાતિ તાય એવ તીરણભૂતાય તીરેત્વા. વિભાવયિત્વાતિ યાથાવતો પકાસેત્વા પઞ્ચક્ખન્ધં વિભૂતં કત્વા પાકટં કત્વા. રૂપનિરોધેતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ નિરોધભૂતે નિબ્બાને નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન. ઇદાનિ સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેતું પુન ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેના’’તિ કેચિ.

ઞાણતિક્ખભાવો નામ સવિસેસં પટિપક્ખસમુચ્છિન્દને વેદિતબ્બોતિ ‘‘ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞો’’તિ વત્વા તે પન કિલેસે વિભાગેન દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિઆદિમાહ. તિક્ખપઞ્ઞો ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, પટિપદા ચસ્સ ન ચલતીતિ આહ ‘‘એકસ્મિં આસને ચત્તારો ચ અરિયમગ્ગા અધિગતા હોન્તી’’તિઆદિ. થેરો ચાતિઆદિના ધમ્મસેનાપતિનો તિક્ખપઞ્ઞતા સિખાપ્પત્તાતિ દસ્સેતિ.

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ યાથાવતો દસ્સનેન સચ્ચસમ્પટિવેધો ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથાતિ કારણમુખેન નિબ્બેધિકપઞ્ઞં દસ્સેતું ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્બેગબહુલોતિ વુત્તનયેન સબ્બસઙ્ખારેસુ અભિણ્હપ્પવત્તસંવેગો. ઉત્તાસબહુલોતિ ઞાણુત્તાસવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ બહુસો ઉત્રસ્તમાનસો. તેન આદીનવાનુપસ્સનમાહ. ઉક્કણ્ઠનબહુલોતિ ઇમિના પન નિબ્બિદાનુપસ્સનમાહ, અરતિબહુલોતિઆદિના તસ્સા એવ અપરાપરુપ્પત્તિં. બહિમુખો સબ્બસઙ્ખારતો બહિભૂતં નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તઞાણમુખો, તથા વા પવત્તિતવિમોક્ખમુખો. નિબ્બિજ્ઝનં નિબ્બેધો, સો એતિસ્સા અત્થિ, નિબ્બિજ્ઝતીતિ વા નિબ્બેધા, સા એવ પઞ્ઞા નિબ્બેધિકા. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અપ્પિચ્છોતિ સન્તગુણનિગુહનતાતિ અત્તનિ વિજ્જમાનાનં બાહુસચ્ચધુતધમ્મસીલાદિગુણાનઞ્ચેવ પટિવેધગુણસ્સ ચ નિગુહનં, પટિગ્ગહણે ચ મત્તઞ્ઞુતાતિ એતેનેવ પરિયેસનપરિભોગમત્તઞ્ઞુતાપિ વુત્તા હોતિ. તીહિ સન્તોસેહીતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ પચ્ચેકં તીહિ સન્તોસેહિ, સબ્બે પન દ્વાદસ. પટિસલ્લીનેન વિવેકટ્ઠકાયાનં ન સઙ્ગણિકારામાનં. નેક્ખમ્માભિરતાનન્તિ પબ્બજ્જં ઉપગતાનં. પરિસુદ્ધચિત્તાનં વિગતચિત્તસંકિલેસાનં. પરમવોદાનપ્પત્તાનં અટ્ઠસમાપત્તિસમધિગમેન અતિવિય વોદાનં વિસુદ્ધિં પત્તાનં. કિલેસુપધિઆદીનં અભાવતો નિરુપધીનં. ફલસમાપત્તિવસેન સબ્બસઙ્ખારવિનિસ્સટત્તા વિસઙ્ખારં નિબ્બાનં. ઉપગતાનં, ઇમેસં તિણ્ણં વિવેકાનં લાભી પવિવિત્તો ‘‘પકારેહિ વિવિત્તો’’તિ કત્વા. સમાસજ્જનં પરિસિનેહુપ્પાદો સંસગ્ગો, સવનવસેન ઉપ્પજ્જનકસંસગ્ગો સવનસંસગ્ગો. એસ નયો સેસેસુપિ. સમુલ્લપનં આલાપસલ્લપનં. સંસગ્ગવત્થુના ઇમિના તસ્સ પરિભોગો પરિભોગસંસગ્ગો.

આરદ્ધવીરિયોતિ એત્થ વીરિયારમ્ભો નામ વીરિયસ્સ પગ્ગણ્હનં પરિપુણ્ણકરણં. તં પન સબ્બસો કિલેસાનં નિગ્ગણ્હનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. ઓધુનનવત્તાતિ કિલેસાનં યસ્સ કસ્સચિ સાવજ્જસ્સ ઓધુનનવસેન વત્તા. તેનાહ ‘‘ભિક્ખૂન’’ન્તિઆદિ. ઓતિણ્ણં નામ વજ્જં અજ્ઝાચરિતન્તિ આરોચિતં. અનોતિણ્ણં અનારોચિતં. તન્તિવસેનાતિ પાળિધમ્મવસેન, યુત્તસદ્દસ્સ વસેનાતિ અત્થો. પાપે લામકે પુગ્ગલે ધમ્મે ચ ગરહતિ જિગુચ્છતીતિ પાપગરહી. તેનાહ ‘‘પાપપુગ્ગલે’’તિઆદિ. એકદસ્સીતિ એકભવદસ્સી, ઇધલોકમત્તદસ્સી દિટ્ઠધમ્મિકસુખમત્તાપેક્ખી. સમન્તાતિ સમન્તતો, પરિતો મે કત્થચિ મા અહૂતિ યોજના.

સોળસહિ પદેહીતિ સોળસહિ કોટ્ઠાસેહિ. અકુપ્પન્તિ કેનચિ અકોપનીયં. અયં ધમ્મસેનાપતિનો ગુણકથા સત્થુ વચનાનુસારેન દસસહસ્સચક્કવાળબ્યાપિની અહોસિ, તં દસ્સેતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ચતુબ્બિધા વણ્ણનિભા પાતુભવિ ઉળારપીતિસોમનસ્સસમુટ્ઠાનત્તા. સુટ્ઠુ ઓભાસતીતિ સુભો. ઓભાસસમ્પત્તિયા મણિનો ભદ્દકતાતિ આહ ‘‘સુભોતિ સુન્દરો’’તિ. જાતિમા પરિસુદ્ધઆકરસમુટ્ઠિતત્તા. કુરુવિન્દજાતિઆદિજાતિવિસેસોપિ મણિ આકરપરિસુદ્ધમૂલકો એવાતિ આહ ‘‘જાતિસમ્પન્નો’’તિ. ધોવનાદિપરિકમ્મેનાતિ ચતૂસુ પાસાણેસુ ધોવનદોસનીહરણતાપનસણ્હકરણાદિપરિકમ્મેન. રત્તકમ્બલસ્સ વસેન સભાવવણ્ણસિદ્ધિયા વેળુરિયમણિ અતિવિય સોભતીતિ આહ ‘‘પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તો’’તિ. નિક્ખન્તિ ભણ્ડમાહ. તઞ્ચ અપ્પકેન સુવણ્ણેન કતં ભણ્ડં ન સોભતિ સોભાવિપુલેનાતિ આહ ‘‘અતિરેકપઞ્ચસુવણ્ણેન કતપિળન્ધન’’ન્તિ. સુવણ્ણન્તિ પઞ્ચધરણસ્સ સમઞ્ઞા, તસ્મા પઞ્ચવીસતિસુવણ્ણસારિયા વિચિત્તઆભરણં ઇધ ‘‘નિક્ખ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તઞ્હિ વિપુલં ન પરિત્તકં. મહાજમ્બુસાખાય પવત્તનદિયન્તિ મહાજમ્બુસાખાય હેટ્ઠા સઞ્જાતનદિયં. તં કિર રતનં રત્તં. સુકુસલેન…પે… સમ્પહટ્ઠન્તિ સુટ્ઠુ કુસલેન સુવણ્ણકારેન ઉક્કાય તાપેત્વા સમ્મા પહટ્ઠં મજ્જનાદિવસેન સુકતપરિકમ્મં. ધાતુવિભઙ્ગેતિ ધાતુવિભઙ્ગસુત્તે. કતભણ્ડન્તિ આભરણભાવેન કતં ભણ્ડં.

નાતિઉચ્ચો નાતિનીચો તરુણસૂરિયો નામ. સત્થારા આભતવણ્ણો ઉબ્ભતગુણોતિ અત્થો. નેવ મરણં અભિનન્દતીતિ અત્તનોપિ મરણં નેવ અભિનન્દતિ અત્તવિનિપાતસ્સ સાવજ્જભાવતો. બોધિસત્તો પન પરેસં અત્થાય અત્તનો અત્તભાવં પરિચ્ચજતિ કરુણાવસેન, એવં વોસજ્જનં પરમત્થપારમીપારિપૂરિં ગચ્છતીતિ સાવકા ન તથા કાતું સક્કા સિક્ખાપદતો. ન જીવિતં પત્થેતિ જીવિતાસાય સમુચ્છિન્નત્તા. દિવસસઙ્ખેપન્તિ અજ્જ ત્વં ઇદં નામ કમ્મં કરોહિ, ઇદં તે વેતનન્તિ દિવસભાગેન પરિચ્છિન્નં વેતનં. તાદિસો હિ ભતકો દિવસક્ખયમેવ ઉદિક્ખતિ, ન કમ્મનિટ્ઠાનં. નિબ્બિસં ભતકો યથાતિ વેતનં ભતિં ઇચ્છન્તો કાલક્ખયં ઉદિક્ખન્તો ભતકપુરિસો વિય.

સુસિમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નાનાતિત્થિયસાવકસુત્તવણ્ણના

૧૧૧. નાનાતિત્થિયસાવકાતિ પુથુતિત્થિયાનં સાવકા. છિન્દિતેતિ હત્થચ્છેદાદિવસેન છેદે. મારિતેતિ મારણે. ન પાપં સમનુપસ્સતીતિ કિઞ્ચિ પાપં અત્થીતિ ન પસ્સતિ, પરેસઞ્ચ તથા પવેદેતિ. વિસ્સાસન્તિ વિસ્સત્થભાવં. ‘‘કતકમ્માનમ્પિ વિપાકો નત્થી’’તિ વદન્તો કતપાપાનં અકતપુઞ્ઞાનઞ્ચ વિસ્સત્થતં નિરાસઙ્કતં જનેતિ.

તપોજિગુચ્છાયાતિ તપસા અચેલવતાદિના પાપતો જિગુચ્છનેન, ‘‘પાપં વિરાજયામા’’તિ અચેલવતાદિસમાદાનેનાતિ અત્થો. તસ્મિઞ્હિ સમાદાને ઠિતેન સંવરેન સંવુતચિત્તો સમન્નાગતો પિહિતો ચ નામ હોતીતિ ‘‘સુસંવુતત્તો’’તિઆદિ વુત્તં. ચત્તારો યામા ભાગા ચતુયામા, ચતુયામા એવ ચાતુયામા. ભાગત્થો હિ ઇધ યામ-સદ્દો યથા ‘‘રત્તિયં પઠમો યામો’’તિ. સો પનેત્થ ભાગો સંવરલક્ખણોતિ આહ ‘‘ચાતુયામેન સુસંવુતો’’તિ, ચતુકોટ્ઠાસેન સંવરેન સુટ્ઠુ સંવુતોતિ અત્થો. પટિક્ખિત્તસબ્બસીતોદકોતિ પટિક્ખિત્તસબ્બસીતુદકપરિભોગો. સબ્બેન પાપવારણેન યુત્તોતિ સબ્બપ્પકારેન સંવરલક્ખણેન પાપવારણેન સમન્નાગતો. ધુતપાપોતિ સબ્બેન નિજ્જરલક્ખણેન પાપવારણેનપિ ધુતપાપો. ફુટ્ઠોતિ અટ્ઠન્નમ્પિ કમ્માનં ખેપનેન વિક્ખેપપ્પત્તિયા કમ્મક્ખયલક્ખણેન સબ્બેન પાપવારણેન ફુટ્ઠો, તં ફુસિત્વા ઠિતો. ન નિગુહન્તોતિ ન નિગુહનહેતુ દિટ્ઠસુતે તથેવ કથેન્તો.

નાનાતિત્થિયાનંયેવ ઉપટ્ઠાકોતિ પરવાદીનં સબ્બેસંયેવ તિત્થિયાનં ઉપટ્ઠાકો, તેસુ સાધારણવસેન અભિપ્પસન્નો. કોટિપ્પત્તાતિ મોક્ખાધિગમેન સમણધમ્મે પત્તબ્બમરિયાદપ્પત્તા.

સહચરિતમત્તેનાતિ સીહનાદેન સહ વસ્સકરણમત્તેન. સીહેન સીહનાદં નદન્તેન સહેવ સિઙ્ગાલેન અત્તનો સિઙ્ગાલરવકરણમત્તેન. કોત્થુકોતિ ખુદ્દકકોત્થુ. આસઙ્કિતસમાચારોતિ અત્તના ચ પરેહિ ચ આસઙ્કિતબ્બસમાચારો. સપ્પુરિસાનન્તિ બુદ્ધાદીનં.

તસ્સાતિ વેગબ્ભરિસ્સ દેવપુત્તસ્સ. સરીરે અનુઆવિસીતિ સરીરે અનુપવિસિત્વા વિય આવિસિ. અધિમુચ્ચીતિ યથા ગહિતસ્સ વસેન ચિત્તં ન વત્તતિ, અત્તનો એવ વસે વત્તતિ, એવં અધિટ્ઠહિ. આયુત્તાતિ દસ્સનેન સંયુત્તા. પવિવેકિયન્તિ કપ્પકવત્થભુઞ્જનસેનાસનેહિ પવિવિત્તભાવં. તેનાહ ‘‘તે કિરા’’તિઆદિ. રૂપે નિવિટ્ઠાતિ ચક્ખુરૂપધમ્મે અભિનિવિટ્ઠા. તેનાહ ‘‘તણ્હાદિટ્ઠીહિ પતિટ્ઠિતા’’તિ. દેવલોકપત્થનકામાતિ દેવલોકસ્સેવ અભિપત્થનકામા. મરણધમ્મતાય માતિયા. તેનાહ ‘‘માતિયાતિ મચ્ચા’’તિ. પરલોકત્થાયાતિ પરસમ્પત્તિભાવાય લોકસ્સ અત્થાય.

પભાસવણ્ણાતિ પભાય સમાનવણ્ણા. કેસં પભાયાતિ આહ ‘‘ચન્દોભાસા’’તિઆદિ. સજ્ઝારાગપભાસવણ્ણા ઇન્દધનુપભાસવણ્ણાતિ પચ્ચેકં યોજના. આમો આમગન્ધો એતસ્સ અત્થીતિ આમિસં. વધાયાતિ વિદ્ધંસિતું. રૂપાતિ રૂપાયતનાદિરૂપિધમ્મા.

રાજગહસમીપપ્પવત્તીનં રાજગહિયાનં. ‘‘સેતો’’તિ કેલાસકૂટો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સેતોતિ કેલાસો’’તિ. કેનચિ ન ઘટ્ટેતીતિ અઘં, અન્તલિક્ખન્તિ આહ ‘‘અઘગામીનન્તિ આકાસગામીન’’ન્તિ. ઉદકં ધીયતિ એત્થાતિ ઉદધિ, મહોદધિ. વિપુલોતિ વેપુલ્લપબ્બતો. હિમવન્તપબ્બતાનન્તિ હિમવન્તપબ્બતભાગાનં. બુદ્ધો સેટ્ઠો સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનાદીહિ સબ્બગુણેહિ.

નાનાતિત્થિયસાવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

દેવપુત્તસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.