૨. અનાથપિણ્ડિકવગ્ગો

૧. ચન્દિમસસુત્તવણ્ણના

૯૨. પબ્બતતટા સન્દમાનો તથારૂપો નદીનિવત્તનપદેસોપિ સમ્બાધટ્ઠાનતાય કચ્છો વિયાતિ આહ ‘‘પબ્બતકચ્છેપી’’તિ. પટિપક્ખદૂરીભાવેન સેટ્ઠટ્ઠેન ચ એકો ઉદેતીતિ એકોદિ, એકગ્ગતા. તસ્મિં યોગતો એકગ્ગચિત્તા ઇધ એકોદી. પટિપક્ખતો અત્તાનં નિપયન્તિ વિસોધેન્તીતિ નિપકા, પઞ્ઞવન્તો. તેનાહ ‘‘એકગ્ગચિત્તા ચેવા’’તિઆદિ. કાયાદિભેદં આરમ્મણં સાતિસયાય સતિયા સરન્તીતિ સતા. તેનાહ ‘‘સતિમન્તો’’તિ. સોત્થિં ગમિસ્સન્તીતિ યથાવુત્તપદેસે મગા સોત્થિમનુપદ્દવેન વત્તિસ્સન્તિ, એવં ઝાનલાભિનો સોત્થિં કિલેસેહિ અનુપદ્દુતા વત્તિસ્સન્તિ. અયં કિર દેવપુત્તો બ્રહ્મલોકે નિબ્બાનસઞ્ઞી, તસ્મા એવમાહ. ભગવા ‘‘અયં દેવપુત્તો અનિબ્બાનગામી સમાનો નિબ્બાનગામિસઞ્ઞી, હન્દસ્સ નિબ્બાનગામિનો દસ્સેમી’’તિ દુતિયં ગાથમાહ. ચતુન્નં ઓઘાનં, સંસારમહોઘસ્સેવ વા પરતીરભાવતો પરતીરન્તિ નિબ્બાનં. અમ્બુનિ જાતો અમ્બુજો, મચ્છો. સુત્તજાલં છિન્દિત્વા મચ્છા વિય કિલેસજાલં ભિન્દિત્વા ગમિસ્સન્તીતિ.

ચન્દિમસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વેણ્ડુસુત્તવણ્ણના

૯૩. પયિરુપાસિયાતિ પયિરુપાસહેતુ. સિક્ખન્તીતિ તિસ્સોપિ સિક્ખા સિક્ખન્તિ. સિટ્ઠિપદેતિ કિલેસાનં સાસનતો વટ્ટદુક્ખપરિત્તાસનતો ચ સિટ્ઠિસઞ્ઞિતે યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિતબ્બતો પદે, સદ્ધમ્મેતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અનુસિટ્ઠિપદે’’તિ. તત્થ અનુસિટ્ઠીતિ સદ્ધમ્મો. કાલેતિ યુત્તપત્તકાલે. અપ્પમાદોનામ સમથવિપસ્સનાભાવના.

વેણ્ડુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દીઘલટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૯૪. તથેવ પઞ્ઞાયીતિ દીઘલટ્ઠિત્વેવ પઞ્ઞાયિ, તથાસમઞ્ઞા એવ અહોસિ.

દીઘલટ્ઠિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. નન્દનસુત્તવણ્ણના

૯૫. નત્થિ એતસ્સ આવટ્ટં આવરણન્તિ અનાવટં. રુક્ખો વા પબ્બતો વાતિ સત્તાનં પકતિચક્ખુસ્સ આવરણભૂતો રુક્ખો વિય પબ્બતો વિય ચ અભિભવિતું સમત્થો ઞેય્યાવરણો નત્થિ. કથંવિધન્તિ કથંસણ્ઠિતં, કથંપકારં વા. દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખં.

નન્દનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચન્દનસુત્તવણ્ણના

૯૬. હેટ્ઠાતિ કામભવે. તત્થ હિ પરિબ્ભમન્તસ્સ પતિટ્ઠા દુલ્લભા યેભુય્યેન તત્થ સત્તા નિમુગ્ગા એવ હોન્તિ, તસ્મા હેટ્ઠા અપ્પતિટ્ઠો સંસારો. ઉપરીતિ મહગ્ગતભવે. તત્થ હિ નિબ્બત્તસ્સ નિબ્બાનં આરુહિતું આલમ્બના દુલ્લભા, ઝાનાભિરતિયા તત્થેવ નિકન્તિ તેસં બલવતી હોતિ, તસ્મા ઉપરિ અનાલમ્બનો સંસારો. પેસિતત્તોતિ નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તો. તયો કમ્માભિસઙ્ખારાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદયો તયો અભિસઙ્ખારા. તેન ‘‘નન્દીપુબ્બકો કમ્મભવો’’તિ વત્વા ‘‘નન્દિં જનેત્વા’’તિ વુત્તો. કામસઞ્ઞાસીસેન કામચ્છન્દસ્સ ગહણં, કામચ્છન્દપમુખાનિ ચ ઓરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ગહિતાનીતિ આહ ‘‘કામસઞ્ઞાગહણેન પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાની’’તિ. રૂપભવો રૂપં ભવપદલોપેન. રૂપભવગ્ગહણેન ચેત્થ સેસભવસ્સપિ ગહણં. તસ્સ સંયોજનગ્ગહણેન પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ગહિતાનિ. મહોઘેતિ સંસારમહોઘે. તેસન્તિ કામભવાદીનં ગહણેન ભવભાવેન તદેકલક્ખણતાય. અરૂપભવો ગહિતો લક્ખણહારનયેન. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચન્દનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. વાસુદત્તસુત્તવણ્ણના

૯૭. છટ્ઠં હેટ્ઠા દેવતાસંયુત્તવણ્ણનાયં વુત્તત્થમેવ.

વાસુદત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સુબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૯૮. સુબ્રહ્માતિ તસ્સ દેવપુત્તસ્સ નામં. તસ્સ સત્થુ સન્તિકૂપસઙ્કમનસ્સ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સો કિરા’’તિઆદિમાહ. તદેવ સોકં તસ્સ દેવપુત્તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિ. અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતોતિ સહસ્સમત્તેન અચ્છરાસઙ્ઘેન પરિવુતો. નન્દનકીળિકન્તિ નન્દનવનકીળિકં. હત્થં આગચ્છતીતિ હત્થગય્હુપગો હોતિ. ગન્થેન્તીતિ એત્થ માલાવેઠનમ્પિ ખિડ્ડાપસુતતાયાતિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞથા પુપ્ફાનિયેવ તાય તાય ચિત્તસ્સ વસેન માલાભાવેન હત્થં ઉપગચ્છન્તીતિ. ઉપચ્છેદકકમ્મવસેનાતિ તસ્મિં દેવલોકે આયુસેસે સતિ એવ તસ્સ પન ઉપઘાતકસ્સ લદ્ધોકાસસ્સ પાપકમ્મસ્સ વસેન. ‘‘પહારો’’તિ દિવસસ્સ તતિયો ભાગો વુચ્ચતિ, તસ્મા એકપ્પહારેનેવાતિ એકવેલાયમેવાતિ અત્થો.

પિયવત્થુકસોકેનાતિ પિયવત્થુનિમિત્તકેન સોકેન. રુપ્પમાનોતિ પીળિયમાનો. સત્તમે દિવસેતિ મનુસ્સગણનાય સત્તમે દિવસે. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ નિરયે નિબ્બત્તિતબ્બં ઇમિના તાહિ ચ સહેવ પુબ્બે તસ્સ પાપકમ્મસ્સ કતત્તા. રુપ્પીતિ ચિત્તસન્તાસં આપજ્જિ. નિદ્ધમિતુન્તિ નીહરિતું અપનેતું. સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વાતિ તાહિ પઞ્ચસતાહિ અચ્છરાહિ સદ્ધિં ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા.

ઇદન્તિ અત્તનો ચિત્તં દસ્સેતિ આસન્નપચ્ચક્ખભાવતો. નિચ્ચન્તિ સદા. સ્વાયં નિચ્ચત્થો અધિપ્પાયવસેન ગહેતબ્બોતિ તત્થ પહાતબ્બં ગહેતબ્બઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘દેવલોકે’’તિઆદિમાહ. ન ગહેતબ્બો હેતુપવત્તિતો પુબ્બે તસ્સ ઉત્રાસસ્સ અભાવતો. તેસૂતિ દુક્ખેસુ. તાનિ હિ હેતુપચ્ચયેહિ કત્તબ્બતો ગાથાયં ‘‘કિચ્છેસૂ’’તિ વુત્તાનિ. કિચ્છેસૂતિ વા કિચ્છનિમિત્તં. યાસઞ્હિ પયોગવિપત્તીનં વસેનસ્સ તાનિ દુક્ખાનિ ઉપ્પજ્જેય્યું, તંનિમિત્તન્તિ અત્થો. તા હિ અસ્સ પયોગવિપત્તિયો ગતિવિપત્તિયો સત્થુ સન્તિકં ઉપગમનેન હાયેય્યું. નિબ્બત્તાનં દિટ્ઠાનીતિ નિબ્બત્તાનં વસેન દિટ્ઠાનિ દુક્ખાનિ. તેસુ ચ દુક્ખેસુ. સબ્બત્થ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં. ડય્હમાનો વિય ચિત્તસન્તાપેન.

ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતીતિ બોધિ, સતિઆદિધમ્મસામગ્ગી, તસ્મા બોજ્ઝા બોધિતો. સા પન બોધિ ભાવનાકારેનેવ પવત્તતિ, અઞ્ઞત્રસદ્દયોગેન ચ ‘‘બોજ્ઝા’’તિ નિસ્સક્કવચનન્તિ તદત્થં દસ્સેન્તો મુઞ્ચિત્વાપદં અપેક્ખિત્વા ‘‘બોજ્ઝઙ્ગભાવન’’ન્તિ આહ. તપોગુણન્તિ ધુતધમ્મમાહ. સો હિ તણ્હાલોલુપ્પસ્સ તપનતો તપો, સયં ગુણસભાવત્તા ગુણસન્નિસ્સયતો ચ ગુણન્તિ. તેનાહ ‘‘ધુતઙ્ગસઙ્ખાતં તપોગુણ’’ન્તિ. સબ્બે સઙ્ખારગતા નિસ્સજ્જીયન્તિ એત્થાતિ સબ્બનિસ્સગ્ગો, અસઙ્ખતધાતૂતિ આહ ‘‘સબ્બનિસ્સગ્ગાતિ નિબ્બાનતો’’તિ.

ઇન્દ્રિયસંવરોવ પઠમં વેદિતબ્બો પટિપત્તિક્કમવસેન તસ્સેવ પઠમત્તા. તં પન પટિપત્તિક્કમં દસ્સેતું ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરે હી’’તિઆદિમાહ. નિપ્પરિયાયતો મગ્ગપરિયાપન્ના એવ બોજ્ઝઙ્ગાતિ આહ ‘‘સહવિપસ્સનાય બોજ્ઝઙ્ગે’’તિ. તસ્સાતિ તથાભાવેન તસ્સ યોગિનો. યસ્મા દેવપુત્તસ્સ સત્થા તં ગાથં વત્વા ઉપરિ ચ સચ્ચાનિ પકાસેસિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવા ચતુસચ્ચવસેન દેસનં વિનિવત્તેસી’’તિ. દેવપુત્તો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ કામં તસ્સેવ વિસેસાધિગમો ઇધાગતો, પઞ્ચસતમત્તાહિ પન અચ્છરાહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ વેદિતબ્બં. તેનાહ મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬) ‘‘સો દેસનાપરિયોસાને પઞ્ચહિ અચ્છરાસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય તં સમ્પત્તિં થાવરં કત્વા દેવલોકમેવ અગમાસી’’તિ.

સુબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કકુધસુત્તવણ્ણના

૯૯. ‘‘નન્દામી’’તિ વુત્તે નન્દી નામ પબ્બજિતસ્સ મલન્તિ ચોદેતુકામો દેવપુત્તો ‘‘નન્દસી’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા તં પટિક્ખિપન્તો ‘‘કિં લદ્ધા’’તિ? આહ. તેન ‘‘તયા મમ અધિપ્પેતનન્દિયા ઇધ પચ્ચયો એવ નત્થિ, કુતો સા નન્દી’’તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘તુટ્ઠિ નામા’’તિઆદિ. અથ દેવપુત્તો નન્દિયા અસતિ સોકેન ભવિતબ્બં, સોકો ચ પબ્બજિતસ્સ મલન્તિ ચોદેન્તો આહ ‘‘તેન હિ, સમણ, સોચસી’’તિ. ભગવા તમ્પિ પટિક્ખિપન્તો ‘‘કિં જીયિત્થા’’તિઆદિમાહ. કિં મં જિનાતીતિ અત્થો?

યદિ તે નન્દિસોકા ન સન્તિ હાસવત્થુનો લાભસ્સ જાનિયા ચ અભાવતો, એકવિહારિનો પન અરતિયા ભવિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘કચ્ચિ તં એકમાસીનં, અરતી નાભિકીરતી’’તિ. તસ્મિમ્પિ ભગવતા પટિક્ખિત્તે અથ નેસમ્પિ નન્દિસોકારતીનં અભાવે કારણં પુચ્છન્તો ‘‘કથં ત્વ’’ન્તિ ગાથમાહ? અથસ્સ ભગવા તં કારણં પવેદેન્તો ‘‘અઘજાતસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ અઘજાતસ્સાતિ અઘે જાતસ્સ. તેનાહ ‘‘વટ્ટદુક્ખે ઠિતસ્સા’’તિ. જાતતણ્હસ્સ અપ્પહીનતણ્હસ્સ વટ્ટદુક્ખં આગતમેવ કારણસ્સ અપ્પહીનત્તા. તસ્સેવ હિ કારણસ્સ અપ્પહીનતં દસ્સેન્તો ‘‘દુક્ખી સુખં પત્થયતીતિ હિ વુત્ત’’ન્તિ આહ. દુક્ખપ્પવત્તિયા સાપિ તણ્હાપ્પવત્તિ તેન દસ્સિતા. ઇતીતિઆદિના વુત્તમેવત્થં નિગમનવસેન દસ્સેતિ.

કકુધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉત્તરસુત્તવણ્ણના

૧૦૦. નવમન્તિ ઉત્તરસુત્તં હેટ્ઠા દેવતાસંયુત્તવણ્ણનાયં વુત્તત્થમેવ.

ઉત્તરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અનાથપિણ્ડિકસુત્તવણ્ણના

૧૦૧. દસમે કામં દેવતાસંયુત્તેપિ ‘‘ઇદં હિ તં જેતવન’’ન્તિઆદિના ઇમા એવ ગાથા આગતા. તત્થ ‘‘અઞ્ઞતરા દેવતા’’તિ નિદાનં આરોપિતં. હેટ્ઠા આગતનયત્તા એવ હિ પોત્થકેસુ ન લિખિતં, ઇધ પન દેવપુત્તસંયુત્તે ‘‘અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો’’તિ નિદાને નિગમે ચ આગતં, તત્થ દેવપુત્તેન સત્થુ વુત્તપ્પકારગુણપવેદનવસેન વુત્તં. સત્થા પન ભિક્ખૂનં તમત્થં પવેદેન્તો ‘‘અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો’’તિ આહ. તથા પવેદને પન કારણં દસ્સેન્તો ‘‘આનન્દત્થેરસ્સા’’તિઆદિમાહ. અનુમાનબુદ્ધિયાતિ અનુમાનઞાણસ્સ. આનુભાવપ્પકાસનત્થન્તિ બલદીપનત્થં.

અનાથપિણ્ડિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.