૧૨. આળવકસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. આળવિયન્તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન તં રટ્ઠમ્પિ નગરમ્પિ વુચ્ચતિ. રટ્ઠે અધિપ્પેતેપિ ન એત્થ બહુવચનં તથારુળ્હિયા અભાવતો. તઞ્ચ ભવનન્તિ તઞ્ચ આળવકસ્સ યક્ખસ્સ ભવનં. તત્થાતિ આળવકસ્સ ભવને. ‘‘અથ ખો આળવકો યક્ખો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિ એત્થ તસ્મિં પાઠપદેસે. અયમનુપુબ્બિકથાતિ અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાના અનુપુબ્બતો આગતા કથા. આળવિયા ઇસ્સરોતિ આળવો, આળવકોતિ ચ રાજા વુત્તો. કદાચિ ચોરપટિબાહનત્થં, કદાચિ ઉસ્સાહસત્તિવિભાવનવસેન પટિરાજનિસેધનત્થં, કદાચિ લક્ખયોગ્યવિનિયોગવસેન બ્યાયામકરણત્થઞ્ચ. મિગાનં વનનતો વસનતો વાનતો વા ‘‘મિગવા’’તિ લદ્ધસમઞ્ઞં મિગવં. તસ્સેવાતિ રઞ્ઞો એવ. મિગોતિ એકો એણિમિગો. તિયોજનન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. ઉદકં વિય પવિસિત્વા ઠિતન્તિ યથા પરિસ્સમપ્પત્તો ઉદકં પવિસિત્વા ઠિતો નિરસ્સાસો હોતિ, એવં વિય ઠિતં. મૂલન્તિ સમીપં. યક્ખં દિસ્વાવ રઞ્ઞો ભયં છમ્ભિતત્તં ઊરુત્થમ્ભં અહોસિ, તસ્મા રાજા પલાયિતું નાસક્ખિ. તેન વુત્તં ‘‘ખાદિતું ઉપગતો’’તિ. અથ રાજા દ્વિધા છિન્નં મિગં દત્વા અત્તાનં મોચેતુકામો અહોસિ. યક્ખો ‘‘નનુ મમ હત્થગતકાલતો પટ્ઠાય મિગોપિ મમ સન્તકો, તત્થ કિન્નામ તે કેરાટિયમિદં દત્વા અત્તનો મોચન’’ન્તિ રાજાનં ન મુઞ્ચિ. અથ રાજા તસ્સ તાદિસં પટિઞ્ઞાતં અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘રાજા તેન સદ્ધિ’’ન્તિઆદિ. ભવનં અનુપગતન્તિ ઇદં મમ ભવનં અનુપગતં. અનનુઞ્ઞાતન્તિ ઉપગતેન સામિભૂતેન અનનુઞ્ઞાતઞ્ચ. એતેન ઉપગતં તં, ઇદાનિ તાદિસેન અનુઞ્ઞાતઞ્ચ ખાદિતું લભામીતિ દસ્સેતિ.

મચ્ચુપથેતિ મચ્ચુગોચરે. આસન્નમરણતાય એવમાહંસુ.

તં આળવકકુમારં આદાય પક્કમિંસૂતિ યોજના. તસ્સ રઞ્ઞો મહેસી આળવકકુમારસ્સ માતાતિ વુત્તા. દેવિસહસ્સાનં વિપ્પલપન્તીનન્તિ વચનં પરિણામેતબ્બં.

દેસનાપરિયોસાનેતિ યક્ખં દમેત્વા પચ્ચાગન્ત્વા નગરદ્વારસમીપે રુક્ખમૂલે નિસિન્નેન ભગવતા સરાજિકાય મહતિયા પરિસાય દેસિતદેસનાય પરિયોસાને. સોતિ ભગવા. ભવને એવાતિ વિમાને એવ. ભગવાપિ પસ્સતિ પકતિચક્ખુનાવ નિગ્રોધસ્સ ઉપરિ નિબ્બત્તત્તા.

તત્રાતિ તસ્મિં ‘‘રોસેતુકામતાયા’’તિ વચને. તેસન્તિ સાતાગિરિહેમવતાનં. કાલદીપદેસકુલજનેત્તિઆયુપ્પમાણવિસયં પઞ્ચમહાવિલોકિતં. ‘‘સીતં બ્યપગતં હોતિ, ઉણ્હઞ્ચ ઉપસમ્મતી’’તિઆદિના (બુ. વં. ૨.૮૩) આગતાનિ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ. કટિપ્પદેસવત્થિકોસકણ્ણતો તિધા. સદ્દોતિ આળવકસ્સ ઉગ્ઘોસિતસદ્દો.

ઇમિના પસઙ્ગેન સકલજમ્બુદીપં બ્યાપેત્વા પવત્તે અપરેપિ તયો સદ્દે યથા એતે, એવં આળવકસ્સ ઉગ્ઘોસિતસદ્દોપીતિ દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો’’તિઆદિ વુત્તં. ઓસક્કન્તેતિ પરિહાયમાને.

ચુણ્ણેન્તાતિ ચુણ્ણેતું સમત્થતં સન્ધાય વુત્તં, ન પન ચુણ્ણનવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘મા કસ્સચી’’તિઆદિ. ઉસ્સાવબિન્દુમત્તમ્પીતિ ઉસ્સાવપતનમત્તમ્પિ. ખુરપ્પં સલ્લં.

સેટ્ઠાનીતિ અજેય્યેન અપ્પટિહતભાવેન ઉત્તમાનિ. દુસ્સાવુધન્તિ આવુધકિચ્ચકરં ઉત્તરિયં દુસ્સં. ઇમાનિ કિર સક્કાદીનં પુઞ્ઞાનુભાવેન નિબ્બત્તાનિ અપ્પટિહતપ્પભાવાનિ પટિપક્ખવિધમનયુત્તાનિ અવજ્ઝાનિ આવુધાનિ. તેનાહ ‘‘યદિ હી’’તિઆદિ.

અસનિવિચક્કં વિયાતિ અસનિમણ્ડલં વિય.

પિત્તન્તિ અલગદ્દપિત્તં. ભિન્દેય્યાતિ આસિઞ્ચેય્ય. સુખન્તિ સુકરં. મુદુભૂતચિત્તવવત્થાનકરણત્થન્તિ મુદુભૂતં અત્તનો ચિત્તે વવત્થાનસ્સ કરણત્થં.

એવં વુત્તેતિ ‘‘ન ખ્વાહ’’ન્તિ એવં વુત્તે. ભગવતો સાસને ઠિતે પયિરુપાસિત્વા ઉગ્ગહિતં ભગવન્તં પયિરૂપાસિત્વા ઉગ્ગહિતમેવ નામાતિ આહ ‘‘કસ્સપં…પે... ઉગ્ગહેસુ’’ન્તિ. પુટ્ઠપઞ્હાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન પુટ્ઠપઞ્હા. યસ્મા બુદ્ધવિસયે પુટ્ઠપઞ્હા, તસ્મા બુદ્ધવિસયાવ હોન્તિ.

પટિસેધેત્વાતિ વાચાય અસક્કુણેય્યભાવેનેવ પટિસેધેત્વા. ‘‘યદાકઙ્ખસી’’તિ પદસન્ધિવસેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘યદિ આકઙ્ખસી’’તિ. તેન તુય્હં પુચ્છં તાવ સુત્વા વિસ્સજ્જેસ્સન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ન મે’’તિઆદિ. દુતિયવિકપ્પે દ-કારો પદસન્ધિકરોતિ આહ ‘‘યં આકઙ્ખસી’’તિ. ‘‘પુચ્છ, આવુસો, સુત્વા જાનિસ્સામી’’તિ અવત્વા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ અનિયમેત્વા વચનં સબ્બવિસયં હોતીતિ આહ ‘‘સબ્બં તે’’તિઆદિ.

કિં સૂતિ એત્થ કિન્તિ પુચ્છાયં, સૂતિ સંસયે, કિં નૂતિ અત્થો? ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. તસ્મા વિત્તન્તિ યસ્મા વિત્તિકરણતો વિત્તં. સુકતન્તિ સુટ્ઠુ સક્કચ્ચં કતં. સુખન્તિ ઇટ્ઠફલં. તત્થ યં પધાનં, તં દસ્સેતું ‘‘કાયિકચેતસિકં સાત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. નિસ્સન્દફલઞ્હિ તગ્ગહણેન ગહિતમેવ હોતિ. અપ્પેતીતિ પાપેતિ. અતિસયત્થજોતનો તર-સદ્દોતિ આહ ‘‘અતિસયેન સાદૂ’’તિ. રસસઞ્ઞિતાય ઇટ્ઠાનં રાગાદિધમ્માનં. કેન પકારેનાતિ કથં-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. કથંજીવિન્તિ યદિ સમાસપદમેતં, ‘‘કથ’’ન્તિ સાનુનાસિકા કતાતિ આહ ‘‘ગાથાબન્ધસુખત્થ’’ન્તિઆદિ.

સદ્ધીધ વિત્તન્તિ એકદેસેન સમુદાયદસ્સનં સમુદ્દપબ્બતનિદસ્સનં વિય. ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘વિત્તિકરણતો વિત્ત’’ન્તિ વુત્તમત્થં સન્ધાય હેતૂપમાહિ યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તેન સુખાવહનતો, દુક્ખપટિબાહનતો, દાલિદ્દિયૂપસમનતો, રતનપટિલાભહેતુતો, લોકસન્તતિઆવહનતો ચ સદ્ધા વિત્તં યથા તં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ. તેનાહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ. નનુ ચેતના સમ્માદિટ્ઠિઆદયો ચ સાતિસયં વિપાકસુખં આવહન્તિ, તં કથં સદ્ધા આવહતીતિ? સદ્ધાધુરભાવસભાવતો. તેનાહ ‘‘સદ્ધાધુરેન પટિપન્નાન’’ન્તિ. તસ્સ ચ સેસપદેસુપિ યોજેતબ્બં.

ઇદાનિ યં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિ સદ્ધાવિત્તસ્સ ઓપમ્મં, તં હીનં, સદ્ધાવિત્તમેવ ઉત્તમન્તિ પાળિયં સેટ્ઠગ્ગહણં કતન્તિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરલોકં ગતં અનુગચ્છતીતિ અનુગામિકં. અઞ્ઞેહિ ન સાધારણન્તિ અનઞ્ઞસાધારણં. સબ્બસમ્પત્તિહેતૂતિ સબ્બાસં સીલસમ્પદાદીનં લોકિયલોકુત્તરાનં સમ્પત્તીનં હેતુ. અનત્થાય હોતિ અનુપાયપટિપત્તિતો. તસ્મા અનુગામિકત્તા. અનઞ્ઞસાધારણત્તા સબ્બસમ્પત્તિહેતુભાવતો હિરઞ્ઞાદિવિત્તનિદાનત્તા ચ સદ્ધાવિત્તમેવ સેટ્ઠં. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદદેસના યથા ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ.

‘‘દસકુસલધમ્મો’’તિ ઇમિના એકચ્ચાનંયેવ દાનાદિધમ્માનં સઙ્ગહો, ન સબ્બેસન્તિ અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનત્થં ‘‘દાનસીલભાવનાધમ્મો વા’’તિ વુત્તં. ‘‘સુખ’’ન્તિ તિવિધસ્સપિ સુખસ્સ સાધારણગ્ગહણમેતન્તિ તં સવિસેસલદ્ધં પુગ્ગલવસેન દસ્સેન્તો ‘‘સોણસેટ્ઠિ…પે… આવહતી’’તિ આહ. યો સો પદુમવતિયા દેવિયા પુત્તો મહાપદુમો નામ રાજા દિબ્બસુખસદિસં રજ્જસુખમનુભવિત્વા પચ્છા પચ્ચેકબુદ્ધો હુત્વા નિબ્બાનસુખમનુભવિ, તં નિદસ્સનભાવેન ગહેત્વા આહ ‘‘મહાપદુમાદીનં વિય નિબ્બાનસુખઞ્ચ આવહતી’’તિ.

અત્થુદ્ધારનયેન સચ્ચસદ્દં સંવણ્ણેન્તો ‘‘અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ આહ. વાચાસચ્ચે દિસ્સતિ સચ્ચસદ્દો ‘‘ભણે’’તિ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. વિરતિસચ્ચે દિસ્સતિ. વેરમણીસુ હિ પતિટ્ઠિતા સમણબ્રાહ્મણા ‘‘સચ્ચે ઠિતા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અત્તાકારમ્પિ વત્થું ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ પવત્તિયાકારં ઉપાદાય દિટ્ઠિ એવ સચ્ચન્તિ દિટ્ઠિસચ્ચં, તસ્મિં દિટ્ઠિસચ્ચે દિસ્સતીતિ યોજના. બ્રાહ્મણસચ્ચાનીતિ પરમત્થબ્રહ્માનં સચ્ચાનિ, યાનિ ‘‘સબ્બે પાણા અવજ્ઝા, સબ્બે કામા અનિચ્ચા, સબ્બે ભવા અનિચ્ચા, નાહં ક્વચનિ કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિ’’ન્તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૧૮૫) ચતુક્કનિપાતે આગતાનિ. પરમત્થભૂતં સચ્ચં નિબ્બાનં. અબ્ભન્તરં કત્વાતિ અન્તોગધમેવ કત્વા, તેહિ સદ્ધિન્તિ અત્થો પરમત્થસચ્ચાનમ્પિ સાદુતરત્તા. યસ્સાનુભાવેનાતિ યસ્સ વાચાસચ્ચસ્સ આનુભાવેન.

ઉદકમ્હિ ધાવતીતિ ઉદકપિટ્ઠિયં અભિજ્જમાનાયં પથવિયા વિય ધાવતિ ગચ્છતિ મહાકપ્પિનરાજા વિય. વિસમ્પિ સચ્ચેન હનન્તિ પણ્ડિતાતિ કણ્હદીપાયનાદયો વિય. સચ્ચેનાતિ મચ્છજાતકે બોધિસત્તસ્સ વિય સચ્ચેન દેવો થનયં પવસ્સતિ. સચ્ચે ઠિતાતિ વિરતિસચ્ચે વાચાસચ્ચે ચ ઠિતા તયોપિ બોધિસત્તા. નિબ્બુતિન્તિ નિબ્બાનં પત્થયન્તિ. સાદુતરન્તિ સાતતરં ઇટ્ઠતરવિપાકદાનતો.

રસાનન્તિ નિદ્ધારણત્થે સામિવચનં. નિદ્ધારણઞ્ચ કોચિ કુતોચિ કેનચિ ઇમન્તિ કસ્સચિ વચનં ન સાધેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે ઇમે’’તિઆદિમાહ. તેન હિ નિબ્બાનં રસસમુદાયતો સાદુતરતાવિસેસેન નિદ્ધારીયતિ. તત્થ યે ઇમે વુચ્ચન્તીતિ યોજના. સાયનીયધમ્માતિ જિવ્હાય સાયિતબ્બા ધમ્મા. રસાયતનં રસોતિ આહ ‘‘મૂલરસો ખન્ધરસો’’તિઆદિ. ફલરસન્તિ ફલસ્સ રસં, ફલં પીળેત્વા તાપેત્વા ગહેતબ્બરસન્તિ અત્થો. અરસરૂપોતિ આચારરહિતસભાવો. રૂપસ્સ અસ્સાદનવસેન ઉપ્પજ્જનકસુખધમ્મા રૂપરસા. એસ નયો સદ્દરસાદીસુ. સદ્દરસોતિ બ્યઞ્જનસમ્ભૂતો રસો. વિમુત્તિરસોતિ વિમુત્તિસમ્પત્તિકો રસો. અત્થરસોતિ અત્થસ્સ પટિવિજ્ઝનવસેન ઉપ્પજ્જનકસુખં અત્થરસો, તથા ધમ્મરસો વેદિતબ્બો. રૂપાચારાતિઆદીસુ રસગ્ગહણેન ફલરસં વદતિ. સો હિ ફલસ્સ રૂપો ચ, રસિતબ્બતો આસાદેતબ્બતો રસો ચાતિ ‘‘રૂપરસો’’તિ વુચ્ચતિ. આચારો પન સામગ્ગીરસહેતુતાય ‘‘રસો’’તિ વુત્તો. સચ્ચં હવેતિ એત્થ હવેતિ એકંસત્થે નિપાતો, એકંસત્થો ચ અવધારણમેવાતિ આહ ‘‘સચ્ચમેવ સાદુતર’’ન્તિઆદિ. સરીરમુપબ્રૂહેન્તિ, ન ચિત્તં. નનુ ચ સુખુપ્પત્તિપયોજનત્તા ચિત્તમ્પિ ઉપબ્રૂહેન્તીતિ? ન, સુખસ્સ સરીરબ્રૂહનં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા. વિરતિસચ્ચવાચાતિ સચ્ચવિસેસેન સમ્પજ્જનં વદતિ. ચિત્તમુપબ્રૂહેતિ પદાલિકાય વિરતિવાચાય સચ્ચરસે સતિ સમથવિપસ્સનાદીહિ ચિત્તપરિબ્રૂહનસ્સ સમ્ભવતો મગ્ગફલાનિસંસં ગણ્હાતિ. અસંકિલેસિકઞ્ચ સુખમાવહતિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતત્તા. વિમુત્તિરસોતિ ફલસુખં વદતિ નિબ્બાનસુખમ્પિ વા. પરમત્થસચ્ચરસો નામ નિબ્બાનરસો. તથા હિ તં ‘‘અચ્ચુતિરસં અસ્સાસકરણરસ’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. તેન પરિભાવિતત્તાતિ વિમુત્તિરસસ્સ સાદુતરભાવદસ્સનત્થં. એવં સન્તેપિ ‘‘વિમુત્તિરસપરિભાવિતત્તા’’તિ એતેન કામં વિમુત્તિરસો વા પરમત્થસચ્ચરસો વા સાદુતરરસાતિ દસ્સેતિ. તદધિગમૂપાયભૂતન્તિ તસ્સ પરમત્થસચ્ચસ્સ અધિગમૂપાયભૂતં. અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચાતિ ફલઞ્ચ કારણઞ્ચ નિસ્સાય પવત્તિતો અત્થરસા ધમ્મરસા ચ સાદૂ, તતોપિ પરમત્થસચ્ચમેવ સાદુરસન્તિ અધિપ્પાયો.

લોકુત્તરં લોકિયઞ્ચ અત્થં અજાનન્તો અન્ધો, લોકિયત્થમેવ જાનન્તો એકચક્ખુ, ઉભયં જાનન્તો દ્વિચક્ખુ. પરહિતં અત્તહિતઞ્ચ અજાનન્તો અન્ધો, અત્તહિતમેવ જાનન્તો એકચક્ખુ, ઉભયત્થં જાનન્તો દ્વિચક્ખુ. સો દ્વિચક્ખુપુગ્ગલો પઞ્ઞાજીવી. તં પન ગહટ્ઠપબ્બજિતવસેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘ગહટ્ઠો વા’’તિઆદિ વુત્તં. ગહટ્ઠપટિપદં આરાધેત્વા ચાતિ યોજના. આરાધેત્વાતિ ચ સાધેત્વાતિ અત્થો.

પુરિમનયેનેવાતિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધવિસ્સજ્જિતનયેનેવ. કિઞ્ચાપીતિ અનુજાનનસન્દસ્સનત્થે નિપાતો. કિં અનુજાનાતીતિ? ગાથાય ચતૂહિ પદેહિ વુત્તેસુ અત્થેસુ એકસ્સ અત્થસ્સ સિદ્ધિયં ઇતરેસમ્પિ સિદ્ધિં અનુજાનાતિ. તેનાહ ‘‘યો ચતુબ્બિધમોઘં…પે… પરિસુજ્ઝતી’’તિ. કિં સન્દસ્સેતીતિ? યેસં પાપધમ્માનં બલવભાવેન ઓઘતરણાદિ ન સિજ્ઝતિ, તેસં પટિપક્ખાનં નિસ્સન્દેહવસેન સન્દસ્સનં. તેનાહ ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિ. ઓઘતરણન્તિ ઓઘતરણપટિપત્તિં. અસદ્દહન્તોતિ એવં પટિપજ્જન્તો ઇમાય પટિપત્તિયા ઓઘં તરતીતિ ન સદ્દહન્તો. ન પક્ખન્દતીતિ પક્ખન્દનલક્ખણાય સદ્ધાય ન ઉગ્ઘાટીયતીતિ ન ઓતરતિ. ચિત્તવોસ્સગ્ગેનાતિ યથાકામાચારવસેન ચિત્તસ્સ વોસ્સજ્જનેન. પમત્તો પમાદં આપન્નો. તત્થેવાતિ કામેસુ એવ. વિસત્તત્તા લગ્ગત્તા. વોકિણ્ણોતિ વિસેવિતો. તસ્માતિ વુત્તસ્સ ચતુબ્બિધસ્સપિ અત્થસ્સ હેતુભાવેન પચ્ચામસનં. તપ્પટિપક્ખન્તિ અસ્સદ્ધિયાદીનં પટિપક્ખં સદ્ધાદીનં ઓકાસત્તા.

એતાયાતિ ગાથાયં ઇમિના પદેનાતિ સમ્બન્ધો. સપ્પુરિસસંસેવો સદ્ધમ્મસ્સવનં યોનિસોમનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તીતિ ઇમેસં સોતાપત્તિમગ્ગાધિગમસ્સ અઙ્ગાનં આસન્નકારણં સદ્ધિન્દ્રિયન્તિ આહ ‘‘સોતાપત્તિયઙ્ગપદટ્ઠાનં સદ્ધિન્દ્રિય’’ન્તિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતિ, પયિરુપાસન્તો સોતં ઓદહતિ, ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩, ૪૩૨). દિટ્ઠોઘં તરતિ એતેનાતિ દિટ્ઠોઘતરણં, દિટ્ઠોઘસ્સ તરણં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘તરતિ ઓઘ’’ન્તિ વુત્તં, વત્તમાનસમીપેપિ પન વત્તમાનં વિય વોહરણં યુત્તં દિટ્ઠોઘસ્સ તિણ્ણભાવસ્સ એકન્તિકત્તાતિ ‘‘સોતાપન્નઞ્ચ પકાસેતી’’તિ વુત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિપટિપત્તન્તરાયકરાનં પાપધમ્માનં સમુચ્છિન્નત્તા સોતાપન્નો…પે… અપ્પમાદેન સમન્નાગતો. ‘‘સોતાપત્તિ…પે… તરતી’’તિ એત્તકે વુત્તે સકિદેવ ઇમસ્સ લોકસ્સ આગમનમ્પિ ગહિતં સિયાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘આરાધેત્વા…પે… અવસેસ’’ન્તિ વુત્તં. નનુ ‘‘અવસેસ’’ન્તિ વુત્તત્તા સોતાપત્તિમગ્ગેન અતિણ્ણં અનવસેસં ભવોઘવત્થુ ગહિતમેવ સિયાતિ? ન, ઉપરિ દ્વીહિ મગ્ગેહિ તરિતબ્બાનં તેસં પરતો દ્વિન્નં પહાનવસેન વુચ્ચમાનત્તા. અપવાદવિસયમ્પિ પરિહરતિ – ‘‘એવં એસા ચોદના અત્તનો વિસયે ન પતિટ્ઠાતી’’તિ. અનાદિકાલભાવત્તા કામસઞ્ઞાય કામોઘતરણં મહતા એવ વીરિયેન સાધેતબ્બન્તિ આહ ‘‘વીરિયેના’’તિ. તતિયં મગ્ગં આરાધેત્વા. કામોઘસ્સ વત્થુ કામોઘવત્થુ, કામગુણેહિ સદ્ધિં સબ્બો કામભવો. કામોઘસઞ્ઞિતન્તિ કામોઘસઙ્ખાતં. કામનટ્ઠેન કામો ચ સો દુક્ખો ચાતિ કામદુક્ખં. અસ્સાદનટ્ઠેન કામો એવ સઞ્ઞાતિ કામસઞ્ઞા, સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા વિગતા કામસઞ્ઞા એતિસ્સાતિ વિગતકામસઞ્ઞા. સબ્બેસં રાગાદિમલાનં મૂલભૂતત્તા સત્તસન્તાનસ્સ વિસેસતો મલીનસભાવાપાદનતો પરમં ઉક્કંસગતં મલન્તિ પરમમલં, અવિજ્જા. તેનાહ ભગવા – ‘‘અવિજ્જાપરમં મલ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૪૩).

પઞ્ઞાપદં ગહેત્વાતિ યથાવુત્તં પઞ્ઞાપદં હદયે ઠપેત્વા. તપ્પસઙ્ગેન અત્તનો પટિભાનેન સબ્બેહિ વિય ઉગ્ગહિતનિયામેન. સબ્બત્થેવાતિ પઞ્ચસુપિ ઠાનેસુ. અત્થયુત્તિપુચ્છાતિ પઞ્ઞાદિઅત્થસમધિગમસ્સ યુત્તિયા કારણસ્સ પુચ્છા. તેનાહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. પઞ્ઞાદિઅત્થં ઞત્વાતિ પઞ્ઞાધન-કિત્તિ-મિત્ત-અભિસમ્પરાયસઙ્ખાતં અત્થં સરૂપતો સચ્ચપટિવેધનિપ્ફાદનેન ઞાણેન જાનિત્વા. નનુ એસ લોકુત્તરં સોતાપત્તિમગ્ગફલપઞ્ઞં તદધિગમૂપાયં લોકિયપઞ્ઞઞ્ચ અભિભવિત્વા ઠિતો, સો કસ્મા તત્થ અત્થયુત્તિં પુચ્છતીતિ? સચ્ચમેતં, ઉપરિ પન સમાધિસ્સ યુત્તિં પુચ્છિતુકામો પઞ્ઞાય સેટ્ઠભાવતો, તસ્સ ચ એકદેસેનેવ અધિગતત્તા તમેવ આદિં કત્વા પુચ્છતિ. ‘‘કાય યુત્તિયા’’તિઆદિ અત્થવણ્ણનં અતિદિસ્સતિ ‘‘એસ નયો ધનાદીસૂ’’તિ. તત્થાપિ અત્થયુત્તિપુચ્છાભાવો પન ‘‘સબ્બત્થેવા’’તિ ઇમિના વિભાવિતોતિ.

સદ્ધાસુસ્સૂસાઅપ્પમાદઉટ્ઠાનસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ કારણેહિ. કાયસુચરિતાદિભેદેન આજીવટ્ઠમકસીલભૂતેન. સમથવિપસ્સનાભૂતેન નિપ્પરિયાયેન બોધિપક્ખિયે એવ ગણ્હન્તો ‘‘અપરભાગે’’તિ આહ. પરિયાયબોધિપક્ખિયા પન વિસેસતો વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાકાલેપિ લબ્ભન્તિ. પુબ્બભાગેતિ વા તરુણવિપસ્સનાકાલં. તતો પુબ્બસાધનઞ્ચ સન્ધાય ‘‘અપરભાગે’’તિ પુનાહ, તતો પરન્તિ અત્થો. ધમ્મન્તિ પટિપત્તિધમ્મં. ન સદ્ધામત્તકેનેવ પઞ્ઞં લભતીતિ યોજના. યદિ એવં કસ્મા ‘‘સદ્દહાનો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. કિં વુત્તં હોતીતિઆદિના વુત્તમેવ અત્થં વિવરતિ. ન કેવલં સુસ્સૂસામત્તેન પઞ્ઞાપટિલાભો, અથ ખો અપ્પમાદેન પઞ્ઞં લભતીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘અપ્પમત્તો વિચક્ખણો’’તિ વુત્તન્તિ તદત્થં દસ્સેન્તો ‘‘એવ’’ન્તિઆદિમાહ.

ઇદાનિ સદ્ધાદીનં પઞ્ઞાપટિલાભસ્સ તંતંવિસેસપચ્ચયાનિ નીહરિત્વા દસ્સેતું ‘‘એવ’’ન્તિ વુત્તં. સુસ્સૂસાયાતિ સોતુકામતાય. સા અત્થતો ઉપસઙ્કમનાદિ. પઞ્ઞાધિગમૂપાયન્તિ પરિયત્તિધમ્મમાહ. તેનાહ ‘‘સુણાતી’’તિ. ગહિતં ન પમુસ્સતિ, સતિઅવિપ્પવાસલક્ખણો હિ અપ્પમાદોતિ. ન કેવલં યાથાવતો ગહણકોસલ્લમેવ વિચક્ખણતા, અથ ખો યાથાવતો પઞ્ઞાસમ્પવેધનઞ્ચાતિ આહ ‘‘વિત્થારિકં કરોતી’’તિ. ઇદાનિ પઞ્ઞાપટિલાભહેતું મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેતું ‘‘સુસ્સૂસાય વા’’તિઆદિ વુત્તં. અત્થમુપપરિક્ખતીતિ સુતકતાનં ધમ્માનં પાળિઅત્થૂપપરિક્ખાપુબ્બકં રૂપારૂપવિભાગં પરમત્થં સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ ઉપપરિક્ખતિ વીમંસતિ. અનુપુબ્બેનાતિ એવં ઞાતપરિઞ્ઞં પત્વા તીરણપરિઞ્ઞાય તતો અનુક્કમેન તીરણપરિઞ્ઞં પહાનપરિઞ્ઞઞ્ચ મત્થકં પાપેન્તો મગ્ગપ્પટિપાટિયા પરમત્થસચ્ચભૂતં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ.

ઇમાનિ સદ્ધાદીનિ ચત્તારિ કારણાનિ મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘દેસકાલાદીનિ અહાપેત્વા’’તિ. યસ્મિં દેસે યસ્મિં કાલે યે ચ સહાયકે નિસ્સાય યં કિચ્ચં તિરેતબ્બં, તાનિ દેસકાલાદીનિ અનતિક્કમિત્વા અત્તનો અભિવુડ્ઢિં ઇચ્છન્તેન ‘‘અયં નામ દેસો, યત્થાહં એતરહિ વસામિ, અયં કાલો, ઇમે મિત્તા, ઇમે અમિત્તા, ઇમે આયવયા, અહઞ્ચ એદિસો જાતિ-કુલ-પદેસ-બલભોગ-પરિવારાદીહિ, તં કિચ્ચં ઇદાનિ આરદ્ધબ્બં, ઇદાનિ નારદ્ધબ્બ’’ન્તિ સબ્બં ઉપપરિક્ખિત્વા પટિપજ્જિતબ્બં. એવં પટિપજ્જન્તો હિ લોકિયસ્સ ધનસ્સ પટિરૂપાધિગમૂપાયં કરોતિ નામ. લોકુત્તરસ્સ પન સીલવિસોધનાદિવસેન વેદિતબ્બં. વહિતબ્બભાવેન ધુરો વિયાતિ ધુરો, ભારો. ઇધ પન ધુરસમ્પગ્ગહો ઉત્તરપદલોપેન ધુરો, વીરિયં. સો સાતિસયો એતસ્સ અત્થીતિ ધુરવા. ‘‘ઉટ્ઠાતા’’તિ પદેન કાયિકવીરિયસ્સ વક્ખમાનત્તા ‘‘ચેતસિકવીરિયવસેના’’તિ વિસેસિતં. અનિક્ખિત્તધુરો ધોરય્હભાવતો. તિણા ભિય્યો ન મઞ્ઞતીતિ તિણં વિય પરિભવન્તો અતિભુય્ય વત્તતીતિ અત્થો. આદિના નયેનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન –

‘‘કરં પુરિસકિચ્ચાનિ, સો સુખા ન વિહાયતિ; (દી. નિ. ૩.૨૫૩);

‘‘ન દિવા સોપ્પસીલેન, રત્તિમુટ્ઠાનદેસ્સિના;

નિચ્ચં મત્તેન સોણ્ડેન, સક્કા આવસિતું ઘર’’ન્તિ ચ. (દી. નિ. ૩.૨૫૩); –

એવમાદીનં સઙ્ગહો. અસિથિલપરક્કમો અનલસભાવતો. એકમૂસિકાયાતિ એકાય મતમૂસિકાય. નચિરસ્સેવાતિ ચતુમાસબ્ભન્તરેયેવ. ચતુસતસહસ્સસઙ્ખં ચૂળન્તેવાસી વિયાતિ કાકણિકડ્ઢકહાપણ-સોળસ-કહાપણ-ચતુવીસતિ-કહાપણ-સતહરણક્કમેન દ્વે સતસહસ્સાનિ, ચૂળકમહાસેટ્ઠિનો ધીતુલાભવસેન દ્વે સતસહસ્સાનીતિ એવં ચતુસતસહસ્સસઙ્ખં ધનં એકમૂલેન યથા ચૂળન્તેવાસી વિન્દિ, એવં અઞ્ઞોપિ પતિરૂપકારી ધુરવા ઉટ્ઠાતા વિન્દતે ધનં. અયઞ્ચ અત્થો ચૂળકસેટ્ઠિજાતકેન દીપેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અપ્પકેનપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૪);

વત્તં કત્વાતિ અધિટ્ઠાનવત્તં કત્વા. ‘‘સચ્ચવાદી ભૂતવાદી’’તિ કિત્તિં પપ્પોતીતિ યોજના. ઇચ્છિતપત્થિતન્તિ યેહિ મિત્તં ઇચ્છતિ, તેહિ ઇતરં પત્થિતં. મિત્તાનિ ગન્થતીતિ મિત્તભાવં ઘટેતિ. દાનસ્સ પિયભાવકરણતો ‘‘દદં પિયો હોતી’’તિ વુત્તં. યં દાનં એકન્તતો મિત્તભાવાવહં, તં દસ્સેન્તો ‘‘દુદ્દદં વા દદં તં ગન્થતી’’તિ આહ. દદન્તિ ચ લક્ખણવચનમેતન્તિ આહ ‘‘દાનમુખેન વા’’તિઆદિ.

આળવકસ્સ અજ્ઝાસયાનુરૂપં ગહટ્ઠવસેન વિસ્સજ્જેન્તો. સદ્ધા એતસ્સ અત્થીતિ સદ્ધો, તસ્સ સદ્ધસ્સ. ઘરમેસિનોતિ ઘરાવાસસઙ્ખાતં ઘરં એસન્તસ્સ. ઘરાવાસસન્નિસ્સિતત્તા ‘‘ઘર’’ન્તિ કામગુણા વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘પઞ્ચ કામગુણે’’તિ. ‘‘એતે ચતુરો ધમ્મા’’તિઆદિના ગહિતા અનન્તરગાથાય વુત્તધમ્મા એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તપ્પકારં સચ્ચ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ઇમે કુસલા, ઇમે અકુસલા’’તિઆદિના તે અત્થે યાથાવતો ધારણતો ઉપધારણતો ધમ્મો. સઞ્ઞા ચિત્તચેતસિકાનં ધારણં, અવિચ્છેદતો સન્ધારણતો કુસલસન્તાનં ધારેતીતિ ધિતિ, વીરિયં. ચજતિ એતેનાતિ ચાગો, દાનં. પચ્ચયવેકલ્લતો ફલુપ્પાદનસમત્થતાવસેન સન્તિ.

અઞ્ઞેપીતિ ઇતો યથાવુત્તધમ્મસમુદાયતો અઞ્ઞેપિ ધમ્મા યદિ સન્તિ, તે ધમ્મે પુચ્છસ્સૂતિ. કિલેસે, કાયવાચાદિકે વા દમેતીતિ દમો, પઞ્ઞા. ઉટ્ઠહતિ ઉસ્સહતિ એતેનાતિ ઉટ્ઠાનં, વીરિયં. એત્થાતિ એતિસ્સા પુચ્છાય. સદ્ધિન્તિ સઙ્ખેપતો ભાવત્થપદાનં બન્ધનેન સહ. એકમેકં પદન્તિ પઞ્ઞાદિકમેકેકં પદં. ‘‘પઞ્ઞા ઇમસ્મિં ઠાને પઞ્ઞાતિ ધમ્મોતિ ચ આગતા’’તિઆદિના પઞ્ઞાદિઅત્થસ્સ ઉદ્ધરણં અત્થુદ્ધારો. તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ ‘‘પઞ્ઞા પજાનના’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૬) વેવચનપદાનં ઉદ્ધરણં પદુદ્ધારો. પજાનાતીતિ પઞ્ઞા, ધારેતીતિ ધમ્મો, દમેતીતિ દમોતિ એવં પદસ્સ કથનં પદવણ્ણના.

અજ્જાતિ વા એતરહિ. યથાવુત્તેન પકારેનાતિ ‘‘સદ્દહાનો અરહત’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન. સચ્ચસમ્પટિવેધાવગહણં વા યથાવુત્તેન પકારેન દિટ્ઠસચ્ચતાય ઇધલોકપરલોકત્થં યાથાવતો જાનન્તો. એવઞ્ચ યક્ખો સત્થુ દેસનાનુભાવસિદ્ધં પઞ્હં પુચ્છનેન અત્તનો પટિલાભસમ્પત્તિં વિભાવેન્તો ‘‘કથંસુ લભતે પઞ્ઞ’’ન્તિઆદિમાહાતિ આચરિયા. સમ્પરાયિકોતિ એત્થ ચ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, તેન ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકો ચા’’તિ અયમત્થો વુત્તો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો અત્થો…પે… દસ્સેતી’’તિ આહ. અરીયતિ ફલં એતસ્માતિ અત્થો, કારણં. વિચક્ખણે સપયોજનતાય.

તસ્સ ઞાણસ્સાતિ તસ્સ અત્થસ્સ આવિભાવનસ્સ ઞાણસ્સ. ગુણવિસેસેહિ ચ સદિસસ્સપિ અઞ્ઞસ્સ અભાવતો અગ્ગદક્ખિણેય્યો બુદ્ધો ભગવા. તેનાહ –

‘‘નયિમસ્મિં લોકે પરસ્મિં વા પન,

બુદ્ધેન સેટ્ઠોવ સમોવ વિજ્જતિ;

આહુનેય્યાનં પરમાહુતિં ગતો,

પુઞ્ઞત્થિકાનં વિપુલફલેસિન’’ન્તિ. (વિ. વ. ૧૦૪૭);

સહિતપટિપત્તિન્તિ પઞ્ઞાસઙ્ગાહિકં અત્તનો પટિપત્તિં. સુન્દરા બોધિ સુબોધિ, બુદ્ધસ્સ સુબોધિ બુદ્ધસુબોધિ, સા એવ બુદ્ધસુબોધિતા. ધમ્મસ્સવનત્થં સન્નિપતિતદેવતાહિ સઙ્ઘુટ્ઠસાધુકારસદ્દુટ્ઠાનઞ્ચ.

સતપુઞ્ઞલક્ખણન્તિ સતસહસ્સકપ્પે પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ કતત્તા તેસં પુઞ્ઞાનં વસેન સતપુઞ્ઞલક્ખણં અનેકપુઞ્ઞનિબ્બત્તલક્ખણં. અભિનન્દિયતાય સબ્બેહિ અઙ્ગેહિ સમુપેતં સમન્નાગતં. કતપુઞ્ઞભાવં બ્યઞ્જેન્તીતિ બ્યઞ્જનાનિ, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ. તેસં પરિપુણ્ણત્તા પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનં. તં યક્ખો…પે… પૂરેસીતિ ગાથાપૂરણત્થમેવ હિ ભગવા તથારૂપાનિ અકાસિ. અબ્યાધિતાતિ અરોગા. ‘‘અબ્યથિતા’’તિ કેચિ પઠન્તિ, સયસન્તાસરહિતાતિ અત્થો.

‘‘હત્થયો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘હત્થકો’’તિ વુત્તં. આળવિનગરન્તિ આળવિનગરવાસિનો વદતિ. ભવતિ હિ તત્રટ્ઠતાય તં-સદ્દો યથા ‘‘ગામો આગતો, મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. એકકોલાહલેન વત્તમાનેન.

સમ્પિણ્ડિત્વાતિ સન્નિપતિત્વા. કામં સમ્ભારો તેન કતોતિ નત્થિ, યુદ્ધત્થં પન બહુસો ઉસ્સાહસ્સ કતત્તા ‘‘યુદ્ધમાદિં કત્વા’’તિ વુત્તં. તમેવ આળવકસુત્તં કથેસિ તસ્સા એવ દેસનાય સન્નિપતિતપરિસાય સપ્પાયત્તા. તેનાહ ‘‘કથાપરિ…પે… અહોસી’’તિ. ચતૂહિ વત્થૂહીતિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ. પરિસન્તિ અત્તનો પરિસં. ‘‘ઇતરઞ્ચા’’તિપિ વદન્તિ.

આળવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

યક્ખસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.