૩. જટાસુત્તવણ્ણના

૨૩. યેન અત્થેન તણ્હા ‘‘જટા’’તિ વુત્તા, તમેવત્થં દસ્સેતું ‘‘જાલિનિયા’’તિ વુત્તં. સા હિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતપભેદા અત્તનો અવયવભૂતા એવ જાલા એતિસ્સા અત્થીતિ જાલિનીતિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિસ્સા જટાકારેન પવત્તિં દસ્સેતું ‘‘સા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસૂતિ તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનમાહ રૂપાદિછળારમ્મણવિનિમુત્તસ્સ તણ્હાવિસયસ્સ અભાવતો. હેટ્ઠુપરિયવસેનાતિ કદાચિ રૂપારમ્મણે કદાચિ યાવ ધમ્મારમ્મણા, કદાચિ ધમ્મારમ્મણે કદાચિ યાવ રૂપારમ્મણાતિ એવં હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ પવત્તિવસેન. દેસનાક્કમેન ચેત્થ હેટ્ઠુપરિયતા વેદિતબ્બા, કામરાગાદિવસેનપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. સઙ્ખારાનં ખણિકભાવતો અપરાપરુપ્પત્તિ એત્થ સંસિબ્બનન્તિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સંસિબ્બનટ્ઠેના’’તિ. ઇદં યેન સમ્બન્ધેન જટા વિયાતિ જટાતિ જટાતણ્હાનં ઉપમૂપમેય્યતા, તંદસ્સનં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા જાલિની વેળુગુમ્બસ્સ સાખા, તાસં સઞ્ચયાદયો ચ અત્તનો અવયવેહિ સંસિબ્બિતા વિનદ્ધા ‘‘જટા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં તણ્હાપિ સંસિબ્બનસભાવેનાતિ.

ઇમે સત્તા ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ પરિગ્ગહિતં અત્તનિબ્બિસેસં મઞ્ઞમાના અબ્ભન્તરિમં કરોન્તિ. અબ્ભન્તરટ્ઠો ચ અન્તો-સદ્દોતિ સકપરિક્ખારેસુ ઉપ્પજ્જનમાનાપિ તણ્હા ‘‘અન્તોજટા’’તિ વુત્તા. પબ્બજિતસ્સ પત્તાદિ, ગહટ્ઠસ્સ હત્થિઆદિ સકપરિક્ખારો. અત્તાતિ ભવતિ એત્થ અભિમાનોતિ અત્તભાવો, ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં. સરીરન્તિ કેચિ. ‘‘મમ અત્તભાવો સુન્દરો, અસુકસ્સ વિય મમ અત્તભાવો ભવેય્યા’’તિઆદિના સકઅત્તભાવાદીસુ તણ્હાય ઉપ્પજ્જનાકારો વેદિતબ્બો. અત્તનો ચક્ખાદીનિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ, અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ રૂપાદીનિ બાહિરાયતનાનિ, પરેસં સબ્બાનિ વા. સપરસન્તતિપરિયાપન્નાનિ વા ચક્ખાદીનિ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ, તથા રૂપાદીનિ બાહિરાયતનાનિ. પરિત્તમહગ્ગતભવેસુ પવત્તિયાપિ તણ્હાય અન્તોજટાબહિજટાભાવો વેદિતબ્બો. કામભવો હિ કસ્સચિપિ કિલેસસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તા કત્થચિપિ અવિમુત્તો અજ્ઝત્તગ્ગહણસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ ‘‘અજ્ઝત્તં અન્તો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, તબ્બિપરિયાયતો રૂપારૂપભવો ‘‘બહિદ્ધા બહી’’તિ ચ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અજ્ઝત્તસંયોજનો પુગ્ગલો, બહિદ્ધાસંયોજનો પુગ્ગલો’’તિ (અ. નિ. ૨.૩૭).

વિસયભેદેન પવત્તિઆકારભેદેન અનેકભેદભિન્નમ્પિ તણ્હં જટાભાવસામઞ્ઞેન એકન્તિ ગહેત્વા ‘‘તાય એવં ઉપ્પજ્જમાનાય જટાયા’’તિ વુત્તં. સા પન પજાતિ વુત્તસત્તસન્તાનપરિયાપન્ના એવ હુત્વા પુનપ્પુનં તં જટેન્તી વિનન્ધન્તી પવત્તતીતિ આહ ‘‘જટાય જટિતા પજા’’તિ. તથા હિ પરમત્થતો યદિપિ અવયવબ્યતિરેકેન સમુદાયો નત્થિ, એકદેસો પન સમુદાયો નામ ન હોતીતિ અવયવતો સમુદાયં ભિન્નં કત્વા ઉપમૂપમેય્યં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામ વેળુજટાદીહિ…પે… સંસિબ્બિતા’’તિ આહ. ઇમં જટન્તિ સમ્બન્ધો. તીસુ ધાતૂસુ એકમ્પિ અસેસેત્વા સંસિબ્બનેન તેધાતુકં જટેત્વા ઠિતં. તેનસ્સા મહાવિસયતં વિજટનસ્સ ચ સુદુક્કરભાવમાહ. વિજટેતું કો સમત્થોતિ ઇમિના ‘‘વિજટયે’’તિ પદં સત્તિઅત્થં, ન વિધિઅત્થન્તિ દસ્સેતિ.

એવં ‘‘અન્તોજટા’’તિઆદિના પુટ્ઠો અથસ્સ ભગવા તમત્થં વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિમાહ. એત્થ સીલેતિ કુસલસીલે. તં પન પાતિમોક્ખસંવરાદિભેદેસુ પરિસુદ્ધમેવ ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલે’’તિ.

નરતિ નેતીતિ નરો, પુરિસો. કામં ઇત્થીપિ તણ્હાજટાવિજટને સમત્થા અત્થિ, પધાનમેવ પન સત્તં દસ્સેન્તો ‘‘નરો’’તિ આહ યથા ‘‘સત્થા દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ, અટ્ઠકથાયં પન અવિભાગેન પુગ્ગલપરિયાયો અયન્તિ દસ્સેતું ‘‘નરોતિ સત્તો’’તિ વુત્તં. વિપાકભૂતાય સહ પઞ્ઞાય ભવતીતિ સપઞ્ઞો. તાય હિ આદિતો પટ્ઠાય સન્તાનવસેન બહુલં પવત્તમાનાય અયં સત્તો સવિસેસં સપઞ્ઞોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. વિપાકપઞ્ઞાપિ હિ સન્તાનવિસેસેન ભાવનાપઞ્ઞુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિ અહેતુકદ્વિહેતુકાનં તદભાવતો. કમ્મજતિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાયાતિ કમ્મજાય તિહેતુકપટિસન્ધિયં પઞ્ઞાયાતિ એવં તિહેતુકસદ્દો પટિસન્ધિસદ્દેન સમ્બન્ધિતબ્બો, ન પઞ્ઞાસદ્દેન. ન હિ પઞ્ઞા તિહેતુકા અત્થિ. પટિસન્ધિતો પભુતિ પવત્તમાના પઞ્ઞા ‘‘પટિસન્ધિયં પઞ્ઞા’’તિ વુત્તા તંમૂલકત્તા, ન પટિસન્ધિક્ખણે પવત્તા એવ.

ચિન્તેતિ આરમ્મણં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ચિત્તં, સમાધિ. સો હિ સાતિસયં ઉપનિજ્ઝાનકિચ્ચો. ન હિ વિતક્કાદયો વિના સમાધિના તમત્થં સાધેન્તિ, સમાધિ પન તેહિ વિનાપિ સાધેતીતિ. પગુણબલવભાવાપાદનેન પચ્ચયેહિ ચિત્તં, અત્તસન્તાનં ચિનોતીતિપિ ચિત્તં, સમાધિ. પઠમજ્ઝાનાદિવસેન ચિત્તવિચિત્તતાય ઇદ્ધિવિધાદિચિત્તકરણેન ચ સમાધિ ચિત્તન્તિ વિનાપિ પરોપદેસેનસ્સ ચિત્તપરિયાયો લબ્ભતેવ. અટ્ઠકથાયં પન ચિત્ત-સદ્દો વિઞ્ઞાણે નિરુળ્હોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ચિત્તસીસેન હેત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો કથિતા’’તિ. યથાસભાવં પકારેહિ જાનાતીતિ પઞ્ઞા. સા યદિપિ કુસલાદિભેદતો બહુવિધા, ‘‘ભાવય’’ન્તિ પન વચનતો ભાવેતબ્બા ઇધાધિપ્પેતાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ઞાનામેન વિપસ્સના કથિતા’’તિ. યદિપિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનં, તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ, આતપ્પસદ્દો વિય પન આતાપ-સદ્દો વીરિયે એવ નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘આતાપીતિ વીરિયવા’’તિ. યથા કમ્મટ્ઠાનં તાય પઞ્ઞાય પરિતો હરીયતિ પવત્તીયતિ, એવં સાપિ તદત્થં યોગિનાતિ આહ ‘‘પારિહારિયપઞ્ઞા’’તિ. અભિક્કમાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞાદિવસેન પરિચ્છિજ્જ નેતીતિ સબ્બકિચ્ચપરિણાયિકા.

યસ્મા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ગાથા ભાસિતા, તસ્મા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનમેવ ઉપમં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામ પુરિસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુનિસિતન્તિ સુટ્ઠુ નિસિતં, અતિવિય તિખિણન્તિ અત્થો. સત્થસ્સ નિસિતતરભાવકરણં નિસાનસિલાયં, બાહુબલેન ચસ્સ ઉક્ખિપનન્તિ ઉભયમ્પેતં અત્થાપન્નં કત્વા ઉપમા વુત્તાતિ તદુભયં ઉપમેય્યં દસ્સેન્તો ‘‘સમાધિસિલાયં સુનિસિતં…પે… પઞ્ઞાહત્થેન ઉક્ખિપિત્વા’’તિ આહ. સમાધિગુણેન હિ પઞ્ઞાય તિક્ખભાવો. યથાહ ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧). વીરિયઞ્ચસ્સા ઉપત્થમ્ભકં પગ્ગણ્હનતો. વિજટેય્યાતિ વિજટેતું સક્કુણેય્ય. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય હિ વત્તમાનાય યોગાવચરો તણ્હાજટં વિજટેતું સમત્થો નામ. વિજટનઞ્ચેત્થ સમુચ્છેદવસેન પહાનન્તિ આહ – ‘‘સઞ્છિન્દેય્ય સમ્પદાલેય્યા’’તિ.

મગ્ગક્ખણે પનેસ વિજટેતિ નામ, અગ્ગફલક્ખણે સબ્બસો વિજટિતજટો નામ. તેનાહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ. યસ્મા જટાય વિજટનં અરિયમગ્ગેન, તઞ્ચ ખો નિબ્બાનં આગમ્મ, તસ્મા તં સન્ધાયાહ ‘‘જટાય વિજટનોકાસ’’ન્તિ. યત્થ પન સા વિજટીયતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યત્થ નામઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પટિઘં રૂપસઞ્ઞા ચા’’તિ ગાથાસુખત્થં સાનુનાસિકં કત્વા નિદ્દેસો, ‘‘પટિઘરૂપસઞ્ઞા’’તિ વુત્તં હોતિ. પટિઘસઞ્ઞાવસેન કામભવો ગહિતો કામભવપરિયાપન્નત્તા તાય. પથવીકસિણાદિરૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા. ઉભયત્થાપિ સઞ્ઞાસીસેન ચિત્તુપ્પાદસ્સેવ ગહણં. ભવસઙ્ખેપેનાતિ ભવભાવેન સઙ્ખિપિતબ્બતાય, ભવલક્ખણેન એકલક્ખણત્તાતિ અત્થો. રૂપે વા વિરજ્જનવસેન ચ વત્તું સક્કુણેય્યા ઇધ રૂપસઞ્ઞાતિ વુત્તા, એવમ્પેત્થ અરૂપભવસ્સ ચ ગહિતતા વેદિતબ્બા. ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ અનવસેસતો નામરૂપં ગહિતન્તિ અરૂપભવ-અસઞ્ઞભવાનમ્પેત્થ ગહણં સિદ્ધન્તિ અપરે. પરિયાદિયનટ્ઠાનેતિ પરિયાદિયનકારણે સબ્બસો ખેપનનિમિત્તે નિબ્બાને. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં…પે… દસ્સિતો હોતી’’તિ.

જટાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.