૧૦. ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તવણ્ણના

૪૫૩. એવંનામકેતિ ‘‘ગજઙ્ગલા’’તિ એવં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામકે મજ્ઝિમપદેસસ્સ મરિયાદટ્ઠાનભૂતે નિગમે. સુવેળુ નામ નિચલરુક્ખોતિ વદન્તિ. તતો અઞ્ઞં એવાતિ પન અધિપ્પાયેન ‘‘એકા રુક્ખજાતી’’તિ વુત્તં. ચક્ખુસોતાનં યથાસકવિસયતો નિવારણં દમનં ઇન્દ્રિયભાવના, તઞ્ચ ખો સબ્બસો અદસ્સનેન અસવનેનાતિ આહ – ‘‘ચક્ખુના રૂપં ન પસ્સતિ, સોતેન સદ્દં ન સુણાતી’’તિ. સતિ હિ દસ્સને સવને ચ તાનિ અદન્તાનિ અભાવિતાનેવાતિ અધિપ્પાયો. ચક્ખુસોતાનિ ચ અસમ્પત્તગ્ગાહિતાય દુરક્ખિતાનીતિ બ્રાહ્મણો તેસંયેવ વિસયગ્ગહણં પટિક્ખિપિ. અસદિસાયાતિ અઞ્ઞતિત્થિયસમયેહિ અસાધારણાય. આલયન્તિ કથેતુકામતાકારન્તિ અત્થો.

૪૫૪. વિપસ્સનુપેક્ખાતિ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાઞાણેન લક્ખણત્તયે દિટ્ઠે સઙ્ખારાનં અનિચ્ચભાવાદિવિચિનને મજ્ઝત્તભૂતા વિપસ્સનાસઙ્ખાતા ઉપેક્ખા. સા પન યસ્મા ભાવનાવિસેસપ્પત્તિયા હેટ્ઠિમેહિ વિપસ્સનાવારેહિ સન્તા ચેવ પણીતા ચ, પગેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસહગતાહિ ઉપેક્ખાહિ, તસ્મા આહ – ‘‘એસા સન્તા એસા પણીતા’’તિ. અતપ્પિકાતિ સન્તપણીતભાવનારસવસેન તિત્તિં ન જનેતિ. તેનેવાહ –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ. (ધ. પ. ૩૭૩);

ઇતીતિ એવં વક્ખમાનાકારેનાતિ અત્થો. અયં ભિક્ખૂતિ અયં આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખૂતિ યોજના. ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણમ્હીતિ ચક્ખુદ્વારે આપાથગતે રૂપારમ્મણે. મનાપન્તિ મનાપભાવેન પવત્તનકં. મજ્ઝત્તે મનાપામનાપન્તિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે મનાપભાવેન અમનાપભાવેન ચ પવત્તનકં મનાપામનાપં નામાતિ. તેનાહ (‘‘નેવ મનાપં ન અમનાપ’’ન્તિ). ઇમિના મનાપભાવો ગહિતો, ‘‘નેવ મનાપ’’ન્તિ ઇમિના મનાપભાવો મજ્ઝત્તો ચ ઉભયં એકદેસતો લબ્ભતીતિ, ‘‘મનાપામનાપ’’ન્તિ વુત્તં. એવં આરમ્મણે લબ્ભમાનવિસેસવસેન તદારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ પાકતિકં પવત્તિઆકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તપ્પટિસેધેન અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરં ઇન્દ્રિયભાવનં દસ્સેતું, ‘‘તસ્સ રજ્જિતું વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં યોજના – તસ્સ ચિત્તં ઇટ્ઠે આરમ્મણે રજ્જિતું વા અનિટ્ઠે આરમ્મણે દુસ્સિતું વા મજ્ઝત્તે આરમ્મણે મુય્હિતું વા. અદત્વાતિ નિસેધેત્વા. પરિગ્ગહેત્વાતિ પરિજાનનવસેન ઞાણેન ગહેત્વા ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. વિપસ્સનં મજ્ઝત્તે ઠપેતીતિ અનુક્કમેન વિપસ્સનુપેક્ખં નિબ્બત્તેત્વા તં સઙ્ખારુપેક્ખં પાપેત્વા ઠપેતિ. ચક્ખુમાતિ ન પસાદચક્ખુનો અત્થિતામત્તજોતનં; અથ ખો તસ્સ અતિસયેન અત્થિતાજોતનં, ‘‘સીલવા’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ – ‘‘ચક્ખુમાતિ સમ્પન્નચક્ખુ વિસુદ્ધનેત્તો’’તિ.

૪૫૬. ઈસકં પોણેતિ મજ્ઝે ઉચ્ચં હુત્વા ઈસકં પોણે, ન અન્તન્તેન વઙ્કે. તેનાહ – ‘‘રથીસા વિય ઉટ્ઠહિત્વા ઠિતે’’તિ.

૪૬૧. પટિકૂલેતિ અમનુઞ્ઞે આરમ્મણે. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞીતિ ન પટિકૂલસઞ્ઞી. તં પન અપ્પટિકૂલસઞ્ઞિતં દસ્સેતું, ‘‘મેત્તાફરણેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પટિકૂલે અનિટ્ઠે વત્થુસ્મિં સત્તસઞ્ઞિતે મેત્તાફરણેન વા ધાતુસો ઉપસંહારેન વા સઙ્ખારસઞ્ઞિતે પન ધાતુસો ઉપસંહારેન વાતિ યોજેતબ્બં. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતીતિ હિતેસિતાય ધમ્મસભાવચિન્તનાય ચ નપ્પટિકૂલસઞ્ઞી હુત્વા ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ. અપ્પટિકૂલે ઇટ્ઠે વત્થુસ્મિં સત્તસઞ્ઞિતે કેસાદિઅસુચિકોટ્ઠાસમત્તમેવાતિ અસુભફરણેન વાતિ અસુભતો મનસિકારવસેન. ઇદં રૂપારૂપમત્તં અનિચ્ચં સઙ્ખતન્તિ અનિચ્ચતો ઉપસંહારેન વા. તતો એવ, ‘‘દુક્ખં વિપરિણામધમ્મ’’ન્તિ મનસિ કરોન્તો પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. સેસપદેસૂતિ, ‘‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચા’’તિઆદિના આગતેસુ સેસેસુ દ્વીસુ પદેસુ. તત્થ હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠવત્થૂનિ એકજ્ઝં ગહેત્વા વુત્તં યથા સત્તાનં પઠમં પટિકૂલતો ઉપટ્ઠિતમેવ પચ્છા ગહણાકારવસેન અવત્થન્તરેન વા અપ્પટિકૂલતો ઉપટ્ઠાતિ. યઞ્ચ અપ્પટિકૂલતો ઉપટ્ઠિતમેવ પચ્છા પટિકૂલતો ઉપટ્ઠાતિ, તદુભયેપિ ખીણાસવો સચે આકઙ્ખતિ, વુત્તનયેન અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય પટિકૂલસઞ્ઞી વાતિ.

તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વાતિ સભાવતો ભાવનાનુભાવતો ચ ઉપટ્ઠિતં આરમ્મણં પટિકૂલસભાવં અપ્પટિકૂલસભાવં વાતિ તં ઉભયં પહાય અગ્ગહેત્વા. સબ્બસ્મિં વત્થુસ્મિં પન, ‘‘મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરિતુકામો કિં કરોતી’’તિ, વત્વા તત્થ પટિપજ્જનવિધિં દસ્સેન્તો, ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ…પે… દોમનસ્સિતો હોતી’’તિ આહ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિયા વિભાવેતું, ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયો એવ. સતોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા સતિમા. સમ્પજાનોતિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા સમ્પજાનકારી. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ચક્ખૂતિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન, ચક્ખુના વા કરણભૂતેન રૂપં પસ્સિત્વા. નેવ સુમનો હોતિ ગેહસ્સિતસોમનસ્સપટિક્ખેપેન નેક્ખમ્મપક્ખિકાય કિરિયાસોમનસ્સવેદનાય.

ઇમેસુ ચાતિ ‘‘અઞ્ઞથા ચ પનાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના હોતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૫૩), – ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સેખો હોતિ પટિપદો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૬૦); – ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અરિયો હોતિ ભાવિતિન્દ્રિયો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૬૧) ચ આગતેસુ તિવિધેસુ નયેસુ. મનાપં અમનાપં મનાપામનાપન્તિ એત્થ મનાપગ્ગહણેન સોમનસ્સયુત્તકુસલાકુસલાનં, અમનાપગ્ગહણેન દોમનસ્સયુત્તઅકુસલાનં, મનાપામનાપગ્ગહણેન તબ્બિધુરુપેક્ખાયુત્તાનં સઙ્ગહિતત્તા પઠમનયે ‘‘સંકિલેસં વટ્ટતિ, નિક્કિલેસં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. પઠમનયે હિ પુથુજ્જનસ્સ અધિપ્પેતત્તા સંકિલેસકિલેસવિપ્પયુત્તમ્પિ યુજ્જતિ. દુતિયનયે પન ‘‘સો…પે… અડ્ડીયતી’’તિઆદિવચનતો ‘‘પઠમં સંકિલેસં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સેક્ખસ્સ અધિપ્પેતત્તા ચસ્સ અપ્પહીનકિલેસવસેન, ‘‘સંકિલેસમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તતિયનયે અરહતો અધિપ્પેતત્તા, ‘‘તતિયં નિક્કિલેસમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સેક્ખવારે પન ‘‘ચક્ખુમા પુરિસો’’તિઆદિકા ઉપમા એકમેવ અત્થં ઞાપેતું આહ. તસ્મા ચક્ખુદ્વારસ્સ ઉપ્પન્ને રાગાદિકે વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સનુપેક્ખાય પતિટ્ઠાનં અરિયા ઇન્દ્રિયભાવનાતિ. પઠમનયો વિપસ્સકવસેન આગતો, દુતિયો સેક્ખસ્સ વસેન, પઠમદુતિયો ચ સેક્ખપુથુજ્જનાનં મૂલકમ્મટ્ઠાનવસેન, તતિયો ખીણાસવસ્સ અરિયવિહારવસેન આગતો. પઠમનયે ચ પુથુજ્જનસ્સ વસેન, દુતિયનયે સેક્ખસ્સ વસેન કુસલં વુત્તં, તતિયનયે અસેક્ખસ્સ વસેન કિરિયાબ્યાકતં વુત્તન્તિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ સળાયતનવગ્ગવણ્ણના.

ઉપરિપણ્ણાસટીકા સમત્તા.