૧. અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તવણ્ણના

૩૮૩. અધિમત્તગિલાનોતિ અધિકાય મત્તાય મરણસ્સ આસન્નતાય અતિવિય ગિલાનોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મરણસેય્યં ઉપગતો’’તિ. અખણ્ડં અકાસિ ગહપતિનો સત્થરિ પરમપેમત્તા. યત્તકં ચસ્સાતિ, ‘‘સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા’’તિ વુત્તં યત્તકં અસ્સ ગહપતિસ્સ.

૩૮૪. ઓસક્કન્તીતિ પરિહાયન્તિ. ઓત્થરન્તીતિ અભિભવન્તિ. ઉસ્મા નામ કમ્મજતેજોધાતુ, સા સહ જીવિતિન્દ્રિયનિરોધા પરિયાદિયતિ, યાવ તા આયુઉસ્મા વત્તન્તિ, તાવ મરણન્તિકા વેદના વત્તન્તેવ વિઞ્ઞાણસ્સ અનિરુદ્ધત્તા. તેનાહ ‘‘યાવ ઉસ્મા’’તિઆદિ.

૩૮૫. તીહિ ગાહેહીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહેહિ. પટિબાહિતું વિક્ખમ્ભેતું. ચક્ખું તીહિ ગાહેહિ ન ગણ્હિસ્સામીતિ માનગ્ગાહપટિક્ખેપમુખેન ચક્ખુસ્મિં અનિચ્ચાનુપસ્સનાતિ દસ્સેતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય હિ સતિ અપ્પતિટ્ઠો માનગ્ગાહો, દુક્ખાનુપસ્સનાય સતિ અપ્પતિટ્ઠો તણ્હાગ્ગાહો, અનત્તાનુપસ્સનાય સતિ અપ્પતિટ્ઠો દિટ્ઠિગ્ગાહોતિ, ગાહો ચ નામ ઓળારિકો, તસ્મિં વિગતેપિ નિકન્તિ તિટ્ઠેય્યાતિ તં વિજહાપેતુકામેન, – ‘‘ન ચ મે ચક્ખુનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાપિ મે ચક્ખુનિસ્સિતં ન ભવિસ્સતી’’તિ. સબ્બં કામભવરૂપન્તિ કામભૂમિપરિયાપન્નં સબ્બં રૂપક્ખન્ધમાહ – ‘‘કામરૂપભવરૂપ’’ન્તિ વા પાઠો. સો યુત્તો ઇમસ્સ વારસ્સ એવ અનવસેસપઞ્ચવોકારભવપરિયાપન્નતો. તથા હિ ઉપરિ ચતુવોકારભવો અનવસેસતો વુત્તો.

૩૮૬. ઇધલોકન્તિ એત્થ સઙ્ખારલોકવિસયોતિ અધિપ્પાયેન, ‘‘વસનટ્ઠાનં વા’’તિઆદિ વુત્તં, તઞ્ચ ખો પઠમદુતિયવારેહિ ઇધલોકો ગહિતોતિ કત્વા. પઠમદુતિયવારેહિ પન ઇધલોકો પરલોકોતિ વિભાગેન વિના પઞ્ચવોકારભવો ગહિતો; તથા તતિયવારે પઞ્ચવોકારભવો ચતુવોકારભવો ચ ગહિતોતિ પુન દિટ્ઠધમ્મસમ્પરાયવસેન તં વિભજિત્વા દસ્સેતું, ‘‘ન ઇધલોક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઇધલોકન્તિ ચ સત્તસઙ્ખારવસેનેવ ગહિતં. સબ્બમ્પિ સઙ્ખારવસેન પરિગ્ગહેત્વા દસ્સેતું, ‘‘યમ્પિ મે દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ કેચિ. અપરિતસ્સનત્થં તણ્હાપરિતસ્સનાય અનુપ્પાદનત્થં. યસ્સ દિટ્ઠધમ્મોતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ પન અભાવતો, ‘‘મનુસ્સલોકં ઠપેત્વા સેસા પરલોકા નામા’’તિ વુત્તં. યેસં પન ‘‘ઇધલોક’’ન્તિ ઇમિના સત્તલોકસ્સપિ ગહણં ઇચ્છિતં. તેસં મતેન, ‘‘મનુસ્સલોકં ઠપેત્વા’’તિ યોજના.

૩૮૭. અલ્લીયસીતિ અત્તભાવે ભોગેસુ ચ અપેક્ખં કરોસીતિ અત્થો. એવરૂપીતિ યાદિસી તદા ધમ્મસેનાપતિના કથિતા, એવરૂપી. ધમ્મકથા ન સુતપુબ્બાતિ યથાકથિતાકારમેવ સન્ધાય પટિક્ખેપો, ન સુખુમગમ્ભીરસુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તતાસામઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘એવં પના’’તિઆદિ.

મયા ગતમગ્ગમેવ અનુગચ્છસીતિ દાનમયપુઞ્ઞભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા વદતિ, ન બોધિસત્તદાનભૂતં દાનપારમિતં. ન પટિભાતીતિ રુચ્ચનવસેન ચિત્તે ન ઉપતિટ્ઠતિ. તેનાહ ‘‘ન રુચ્ચતી’’તિ. તથા હેસ વટ્ટાભિરતોતિ. ઉજુમગ્ગાવહા વિપસ્સના ભગવતા પનસ્સ કથિતપુબ્બા.

૩૮૮. એસિતગુણત્તા એસિયમાનગુણત્તા ચ ઇસિ, અસેક્ખા સેક્ખા કલ્યાણપુથુજ્જના ચ, ઇસીનં સઙ્ઘો, તેન નિસેવિતન્તિ ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતં. કામં તસ્સ વિહારસ્સ ગન્ધકુટિપાસાદકૂટાગારાદિવસેન નિસીદનનિપજ્જનાય રુક્ખલતાદિવસેન ભૂમિસયાદિવસેન ચ અનઞ્ઞસાધારણા મહતી રમણીયતા અત્થેવ, સા પન ગેહસ્સિતભાવેન અરિયાનં ચિત્તં તથા ન તોસેતિ; યથા અરિયાનં નિસેવિતભાવેનાતિ આહ – ‘‘પઠમગાથાય જેતવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા’’તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ (ધ. પ. ૯૮; થેરગા. ૯૯૧; સં. નિ. ૧.૨૬૧). અપચયગામિની ચેતના સત્તાનં સુદ્ધિમાવહતીતિ આહ – ‘‘કમ્મન્તિ મગ્ગચેતના’’તિ. ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં વિદિતકરણટ્ઠેન કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનટ્ઠેન ચ વિજ્જા, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠીતિ આહ – ‘‘વિજ્જાતિ મગ્ગપઞ્ઞા’’તિ. સમાધિપક્ખિકો ધમ્મો નામ સમ્માવાયામસતિસમાધયો. તથા હિ વિજ્જાભાગિયો સમાધિપિ સમાધિપક્ખિકો. સીલં તસ્સ અત્થીતિ સીલન્તિ આહ – ‘‘સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતં ઉત્તમ’’ન્તિ. દિટ્ઠિસઙ્કપ્પોતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. તત્થ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ ઉપકારકભાવેન વિજ્જાભાગો. તથા હિ સો પઞ્ઞાક્ખન્ધસઙ્ગહિતોતિ વુચ્ચતિ, યથા સમ્માસઙ્કપ્પો પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો, એવં વાયામસતિયો સમાધિક્ખન્ધસઙ્ગહિતાતિ. તેનાહ – ‘‘ધમ્મોતિ વાયામસતિસમાધયો’’તિ. ‘‘ધમ્મો’’તિ હિ ઇધ સમ્માસમાધિ અધિપ્પેતો, – ‘‘એવં ધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; મ. નિ. ૩.૧૯૮; સં. નિ. ૫.૩૭૮) વિય. વાચાકમ્મન્તાજીવાતિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા મગ્ગપરિયાપન્ના એવ, તે સબ્બેપિ ગહિતાતિ. તેનાહ – ‘‘એતેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેના’’તિ.

ઉપાયેનાતિ યેન વિધિના અરિયમગ્ગો ભાવેતબ્બો, તેન સમાધિપક્ખિયં વિપસ્સનાધમ્મઞ્ચેવ મગ્ગધમ્મઞ્ચ. ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ સઉપનિસં સપરિક્ખાર’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬) હિ વચનતો સમ્માસમાધિઆદયો મગ્ગધમ્માપિ સમાધિપક્ખિયા. વિચિનેય્યાતિ વીમંસેય્ય, ભાવેય્યાતિ અત્થો. તત્થાતિ હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં. અરિયમગ્ગહેતુકા હિ સત્તાનં વિસુદ્ધિ. તેનાહ – ‘‘તસ્મિં અરિયમગ્ગે વિસુજ્ઝતી’’તિ. પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મં વિચિનેય્ય, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે વિપસ્સેય્ય. તેસુ હિ વિપસ્સિયમાનેસુ વિપસ્સના ઉક્કંસગતા. યદગ્ગેન દુક્ખસચ્ચં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝીયતિ, તદગ્ગેન સમુદયસચ્ચં પહાનપટિવેધેન નિરોધસચ્ચં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન, મગ્ગસચ્ચં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝીયતિ, એવં અચ્ચન્તવિસુદ્ધિયા સુજ્ઝતિ. તેનાહ – ‘‘એવં તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ વિસુજ્ઝતી’’તિ. ઇધાપિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં. સચ્ચેસુ વા પટિવિજ્ઝિયમાનેસૂતિ વચનસેસો.

અવધારણવચનન્તિ વવત્થાપનવચનં, અવધારણન્તિ અત્થો. સારિપુત્તોવાતિ ચ અવધારણં તસ્સ સાવકભાવતો સાવકેસુ સારિપુત્તોવ સેય્યોતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. કિલેસઉપસમેનાતિ ઇમિના મહાથેરસ્સ તાદિસો કિલેસૂપસમોતિ દસ્સેતિ, યસ્સ સાવકસ્સ વિસયે પઞ્ઞાય પારમિપ્પત્તિ અહોસિ. યદિ એવં – ‘‘યોપિ પારઙ્ગતો ભિક્ખુ, એતાવપરમો સિયા’’તિ ઇદં કથન્તિ? તેસં તેસં બુદ્ધાનં સાસને પઞ્ઞાય પારમિપ્પત્તસાવકવસેનેતં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા – ‘‘નત્થિ વિમુત્તિયા નાનત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ટી. ૩.૧૪૧; વિભ. મૂલટી. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના) વચનતો સાવકેહિ વિમુત્તિપઞ્ઞામત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનાહ – ‘‘પારઙ્ગતોતિ નિબ્બાનં ગતો’’તિઆદિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.