૯. મહાપુણ્ણમસુત્તવણ્ણના

૮૫. તસ્મિં અહૂતિ તસ્મિં અહનીતિ આહ ‘‘તસ્મિં દિવસે’’તિ. અનસનેનાતિ સબ્બસો આહારસ્સ અભુઞ્જનેન સાસનિકસીલેન બાહિરકઅનસનેન ઉપેતા હુત્વાતિ યોજના. વા-સદ્દેન ખીરપાનમધુસાયનાદિવિધિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉપેચ્ચ વસિતબ્બતો ઉપોસથો, પાતિમોક્ખુદ્દેસો. ઉપેતેન સમન્નાગતેન હુત્વા વસિતબ્બતો સન્તાને વાસેતબ્બતો ઉપોસથો, સીલં. અનસનાદિધમ્માદિં વા ઉપેચ્ચ વસનં ઉપવાસો ઉપોસથો. તથારૂપે હત્થિજાતિવિસેસે ઉપોસથોતિ સમઞ્ઞામત્તન્તિ આહ – ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજાતિઆદીસુ પઞ્ઞત્તી’’તિ. વુત્તનયેન ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો, દિવસો. સો પનેસ ઉપોસથો. માસપુણ્ણતાયાતિ માસસ્સ પૂરિતભાવેન. સમ્પુણ્ણાતિ સબ્બસો પુણ્ણા. તાય હિ રત્તિયા વસેન માસો અનવસેસતો પુણ્ણો હોતિ. માસદ્ધમાસાદિભેદં કાલં માતિ મિનન્તો વિય હોતીતિ ચ ‘‘મા’’ઇતિ ચન્દો વુચ્ચતિ. એત્થાતિ એતિસ્સા રત્તિયા. પુણ્ણો પરિપુણ્ણકલો જાતોતિ પુણ્ણમા. તઞ્હિ ચન્દપારિપૂરિયા માસપારિપૂરિયા એવમાહ. એતેન તસ્સ ઉપોસથભાવં દસ્સેતિ.

દિસ્સતિ ફલં સન્દિસ્સતીતિ દેસો, હેતૂતિ આહ ‘‘દેસન્તિ કારણ’’ન્તિ. સબ્બં કથેન્તિ સબ્બં અત્તના પરિગ્ગહિતપ્પકારં કથેન્તિ. કથેતું ન સક્કોન્તિ અવિસયત્તા. પાસાદપરિવેણેતિ પાસાદસ્સ પુરતો વિવટઙ્ગણે. હેટ્ઠા વુત્તનયેનાતિ સેખસુત્તે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨) વુત્તનયેન વિત્થારેતબ્બં.

૮૬. ઇમે નુ ખોતિ એત્થ નૂતિ સંસયજોતનોતિ આહ – ‘‘વિમતિપુચ્છા વિય કથિતા’’તિ. જાનન્તેનાતિઆદિ પુચ્છાવત્તદસ્સનપરં દટ્ઠબ્બં, ન પુચ્છકસ્સ સત્થુ અત્તનો અજાનનભાવદીપનપરં. જાનાતિ હિ ભગવા. અજાનન્તેન વિય હુત્વા પુચ્છિતે. યથાભૂતસભાવં જાનન્તો વિય પુચ્છતિ કોહઞ્ઞે ઠત્વા. તેનાહ – ‘‘થેરો એવરૂપં વચનં કિં કરિસ્સતી’’તિ કારણસ્સ સુપ્પહીનત્તાતિ અધિપ્પાયો.

છન્દમૂલકાતિ તણ્હાછન્દમૂલકા. તણ્હા હિ દુક્ખસમુદયો. કુસલસઞ્ઞો વા થિરવિસદનિપુણસઞ્ઞો વા, કુસલસઙ્ખારો વા તિખિણથિરવિસદસઙ્ખારો વા; સુવિસુદ્ધવિપુલોદારવિઞ્ઞાણો વાતિ ઇમમત્થં ‘‘સઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો’’તિ ઇમિના અતિદિસતિ. કસ્મા પનેત્થ અનાગતકાલવસેનેવ દેસના આગતાતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ.

ખન્ધાનં ખન્ધપણ્ણત્તીતિ ખન્ધસદ્દાભિધેય્યાનં રુપ્પનાનુભવનસઞ્જાનનાભિસઙ્ખરવિજાનનસભાવાનં અત્થાનં ‘‘ખન્ધો’’તિ અયં સમઞ્ઞા. કિત્તકેનાતિ કિંપરિમાણેન અત્થેન, રાસત્થભાગત્થાદીસુ કીદિસેનાતિ અધિપ્પાયો.

હેતુહેતૂતિ હેતુપચ્ચયભૂતો હેતુ. યો હિ લોભાદીનં સહજાતધમ્મેસુ મૂલટ્ઠેનુપકારકભાવો નિપ્પરિયાયેન હેતુત્થો; સો પથવીઆદીસુપિ પચ્ચયભાવમત્તેન હેતુપરિયાયદસ્સનતો દુતિયેન હેતુ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તો ‘‘હેતુહેતૂ’’તિ. અવિજ્જા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીનં સાધારણપચ્ચયત્તા સાધારણહેતુ, ‘‘અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાક’’ન્તિ એત્થ વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ પચ્ચયેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપાકનિયામકત્તા કમ્મં તસ્સ પધાનકારણન્તિ આહ – ‘‘કુસલાકુસલં અત્તનો અત્તનો વિપાકદાને ઉત્તમહેતૂ’’તિ. ‘‘મહાભૂતા હેતૂ’’તિ અયમેવત્થો ‘‘મહાભૂતા પચ્ચયો’’તિ ઇમિનાપિ વુત્તોતિ હેતુસદ્દપચ્ચયસદ્દાનં સમાનત્થત્તા પચ્ચયો એવ હેતુ પચ્ચયહેતુ, યો ચ રૂપક્ખન્ધસ્સ હેતુ, સો એવ તસ્સ પઞ્ઞાપનાય પચ્ચયોતિ વુત્તોતિ આહ – ‘‘ઇધ પચ્ચયહેતુ અધિપ્પેતો’’તિ. યદગ્ગેન પચ્ચયધમ્મો અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પાદાય ઠિતિયા ચ પચ્ચયો, તદગ્ગેન તસ્સ ભાવતો સમઞ્ઞાતો પઞ્ઞાપનાયપિ સો પચ્ચયોતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ. પાળિયં અવિભાગેન વુત્તમત્થં વિભાગેન દસ્સેતું, ‘‘તત્થ પથવીધાતૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પઞ્ઞાપનાયાતિ સહેતુઅહેતુકન્તિઆદિઆકારેહિ બોધનાય. તં પન સબ્બોધનં ઞાણેન દસ્સનં હોતીતિ વુત્તં ‘‘દસ્સનત્થાયા’’તિ.

ફસ્સોતિ ફસ્સસમઙ્ગીભાવો. સો ચેત્થ સકિચ્ચનિપ્ફાદનસમત્થસ્સ ફસ્સસ્સ નિબ્બત્તિ. નિબ્બત્તો હિ ફસ્સો તથારૂપાય વેદનાય પચ્ચયો હોતીતિ. એતદત્થમેવેત્થ ભગવતા પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના કતા, તસ્મા પચ્ચુપ્પન્નાતીતકાલવસેન દ્વિકાલિકો ફસ્સસદ્દો વેદિતબ્બો. ફસ્સે સતિ વેદેતિ ફસ્સપચ્ચયા વેદનાઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. યથેવ હિ વેદનાય એવં સઞ્ઞાય સઙ્ખારાનમ્પિ ફસ્સો વિસેસપચ્ચયો તસ્મિં અસતિ અભાવતો. ચેતનાગ્ગહણેન આયૂહનાનુરૂપતાય તપ્પધાનત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મા ગહિતા. તથા હિ સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધભાજનીયે (વિભ. ૨૧, ૨૨) ચ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિઆદિના ચેતનાવ નિદ્દિટ્ઠા. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સાતિ એત્થ એકસ્મિં ભવે આદિભૂતવિઞ્ઞાણસ્સ નામરૂપપચ્ચયતં દસ્સેતું, ‘‘પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન તાવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ગબ્ભસેય્યકસ્સ સભાવકસ્સ રૂપપવત્તિં સન્ધાય ‘‘ઉપરિમપરિચ્છેદેના’’તિ વુત્તં સમતિંસતો ઉપરિ પટિસન્ધિક્ખણે તસ્સ રૂપાનં અસમ્ભવતો. ઇદાનિ પવત્તિવિઞ્ઞાણસ્સ નામરૂપપચ્ચયં દ્વારવસેન દસ્સેતું, ‘‘ચક્ખુદ્વારે’’તિઆદિ વુત્તં. નનુ ચ વિઞ્ઞાણસ્સપિ ફસ્સો પચ્ચયો, કસ્મા તયો એવ ખન્ધા ફસ્સપચ્ચયા વુત્તાતિ? સચ્ચમેતં, યથા પન વિઞ્ઞાણસહિતો ફસ્સો વેદનાદીનં પચ્ચયો, ન એવં વિઞ્ઞાણસ્સ. તેનાહ ભગવા – ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; મ. નિ. ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૪, ૪૫; ૨.૪.૬૦) ફસ્સો વિય નામરૂપં વિઞ્ઞાણસ્સ વિસેસપચ્ચયો યથા નામરૂપપચ્ચયાપિ વિઞ્ઞાણન્તિ. તસ્મા ઇમં વિસેસં દસ્સેતું નામરૂપસ્સેવ વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા વુત્તા, ન ફસ્સસ્સ.

૮૭. યાવ સક્કાયદિટ્ઠિ સમુપ્પજ્જતિ, તાવ વટ્ટસ્સ પરિયન્તો નત્થેવાતિ અપ્પહીનસક્કાયદિટ્ઠિકો વટ્ટે પરિબ્ભમતીતિ આહ – ‘‘કથં પન, ભન્તેતિ વટ્ટં પુચ્છન્તો’’તિ. યથા ચ સક્કાયદિટ્ઠિજોતના વટ્ટપુચ્છા, એવં તબ્ભેદનજોતના વિવટ્ટપુચ્છાતિ આહ – ‘‘સક્કાયદિટ્ઠિ ન હોતીતિ વિવટ્ટં પુચ્છન્તો’’તિ.

૮૮. અયં રૂપે અસ્સાદોતિ યાથાવતો દસ્સનં પરિઞ્ઞાભિસમયો, દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નઞ્ચ રૂપન્તિ આહ – ‘‘ઇમિના પરિઞ્ઞાપટિવેધો ચેવ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ કથિત’’ન્તિ. ‘‘યં રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિવચનતો અનિચ્ચાદિભાવો તત્થ આદીનવો, સો ચસ્સ પચ્ચયાધીનવુત્તિતાય પચ્ચયો સમુદયસચ્ચન્તિ સમુદયપ્પહાનેન આદીનવસમતિક્કમોતિ આદીનવગ્ગહણેન સિદ્ધમત્થમાહ – ‘‘પહાનપટિવેધો ચેવ સમુદયસચ્ચઞ્ચા’’તિ. સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણં નિબ્બાનઞ્ચ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન પટિવિજ્ઝિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘ઇમિના સચ્છિકિરિયાપટિવેધો ચેવ નિરોધસચ્ચઞ્ચા’’તિ. ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસૂતિ યથાવુત્તેસુ દુક્ખાદીસુ તીસુ અભિસમયટ્ઠાનેસુ. યે સમ્માદિટ્ઠિઆદયો ધમ્માતિ યે અરિયમગ્ગસઞ્ઞિતા સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ, સત્ત વા ધમ્મા. ભાવનાપટિવેધો મગ્ગસચ્ચન્તિ ભાવનાભિસમયવસેન પવત્તં મગ્ગસચ્ચં. સેસપદેસુપીતિ, ‘‘અયં વેદનાય અસ્સાદો’’તિઆદિપદેસુપિ.

૮૯. ઇમસ્મિન્તિ આસન્નપચ્ચક્ખતાય સકઅત્તભાવો ગહિતો, તદેવ અજ્ઝત્તા ખન્ધાતિ તપ્પટિયોગિતાય, ‘‘બહિદ્ધાતિ પરસ્સ સવિઞ્ઞાણકે કાયે’’તિ વુત્તં. સબ્બનિમિત્તેસૂતિ સબ્બેસુ રૂપનિમિત્તાદીસુપિ. તાનિ પન ઇન્દ્રિયબદ્ધાનિપિ અનિન્દ્રિયબદ્ધાનિપિ તંસભાવાનીતિ આહ ‘‘અનિન્દ્રિયબદ્ધમ્પિ સઙ્ગણ્હાતી’’તિ. વિઞ્ઞાણગ્ગહણેનેવેત્થ વેદનાદયોપિ ગહિતા અવિનાભાવતોતિ, ‘‘સવિઞ્ઞાણકે કાયે’’તિ વુત્તં. ‘‘કાયો’’તિ વા ખન્ધસમૂહોતિ અત્થો.

૯૦. અનત્તનિ ઠત્વાતિ અત્તરહિતે અનત્તસભાવે ખન્ધકોટ્ઠાસે ઠત્વા તં આધારં કત્વા કતાનિ કમ્માનિ. કતરસ્મિં અત્તનિ ઠત્વાતિ કીદિસે અત્તનિ નિસ્સયવિપાકં દસ્સન્તિ વિપચ્ચિસ્સન્તિ. એતેન કારકવેદકરહિતત્તા અત્તપક્ખકમ્મકાનિ ન યુજ્જન્તીતિ દસ્સેતિ, ખન્ધાનં ખણિકત્તા ચ કતનાસઅકતબ્ભાગમદોસો ચ આપજ્જતીતિ.

તત્રાયં (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૭૪; સારત્થ. ટી. ૧.૫) ચોદનાસોધનાવિધિ – પાણાતિપાતવસેન તાવ કમ્મપથસમ્બન્ધવિભાવના, ખણે ખણે હિ નિરુજ્ઝનસભાવેસુ સઙ્ખારેસુ કો હન્તિ, કો વા હઞ્ઞતિ, યદિ ચિત્તચેતસિકસન્તાનો, સો અરૂપત્તા ન છેદનભેદનાદિવસેન વિકોપનસમત્થો, નપિ વિકોપનીયો. અથ રૂપસન્તાનો, સો અચેતનત્તા કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમોતિ ન તત્થ છેદનાદિના પાણાતિપાતાપુઞ્ઞં પસવતિ યથા મતસરીરે. પયોગોપિ પાણાતિપાતસ્સ પહરણપ્પહારાદિકો અતીતેસુ વા સઙ્ખારેસુ ભવેય્ય, અનાગતેસુ, પચ્ચુપ્પન્નેસુ વા, તત્થ ન તાવ અતીતાનાગતેસુ સમ્ભવતિ તેસં અભાવતો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ચ સઙ્ખારાનં ખણિકત્તા સરસેનેવ નિરુજ્ઝનસભાવતાય વિનાસાભિમુખેસુ નિપ્પયોજનો પયોગો સિયા, વિનાસસ્સ ચ કારણરહિતત્તા ન પહરણપ્પહારાદિપ્પયોગહેતુકં મરણં, નિરીહકતાય ચ સઙ્ખારાનં કસ્સ સો પયોગો? ખણિકત્તા વધાધિપ્પાયસમકાલભિજ્જનકસ્સ કિરિયાપરિયોસાનકાલાનવટ્ઠાનતો કસ્સ પાણાતિપાતકમ્મબદ્ધોતિ?

વુચ્ચતેયથાવુત્તવધકચેતનાસહિતો સઙ્ખારપુઞ્જો સત્તસઙ્ખાતો હન્તિ. તેન પવત્તિતવધપ્પયોગનિમિત્તં અપગતઉસ્માવિઞ્ઞાણજીવિતિન્દ્રિયો મતવોહારપવત્તિનિબન્ધનો યથાવુત્તવપ્પયોગકરણે ઉપ્પજ્જનારહો રૂપારૂપધમ્મસમૂહો હઞ્ઞતિ, કેવલો વા ચિત્તચેતસિકસન્તાનો. વધપ્પયોગાવિસયભાવેપિ તસ્સ પઞ્ચવોકારભવે રૂપસન્તાનાધીનવુત્તિતાય રૂપસન્તાને પરેન પયોજિતજીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપયોગવસેન તન્નિબ્બત્તિતવિબન્ધકવિસદિરૂપુપ્પત્તિયા વિગતે વિચ્છેદો હોતીતિ ન પાણાતિપાતસ્સ અસમ્ભવો; નાપિ અહેતુકો પાણાતિપાતો, ન ચ પયોગો નિપ્પયોજનો પચ્ચુપ્પન્નેસુ સઙ્ખારેસુ કતપ્પયોગવસેન તદનન્તરં ઉપ્પજ્જનારહસ્સ સઙ્ખારકલાપસ્સ તથા અનુપ્પત્તિતો. ખણિકાનં સઙ્ખારાનં ખણિકમરણસ્સ ઇધ મરણભાવેન અનધિપ્પેતત્તા સન્તતિમરણસ્સ ચ યથાવુત્તનયેન સહેતુકભાવતો ન અહેતુકં મરણં; ન ચ કત્તુરહિતો પાણાતિપાતપ્પયોગો નિરીહકેસુપિ સઙ્ખારેસુ સન્નિહિતતામત્તેન ઉપકારકેસુ અત્તનો અત્તનો અનુરૂપફલુપ્પાદને નિયતેસુ કારણેસુ કત્તુવોહારસિદ્ધિતો યથા – ‘‘પદીપો પકાસેતિ, નિસાકરો ચન્દિમા’’તિ. ન ચ કેવલસ્સ વચાધિપ્પાયસહભુનો ચિત્તચેતસિકકલાપસ્સ પાણાતિપાતો ઇચ્છિતો સન્તાનવસેન અવટ્ઠિતસ્સેવ પટિજાનનતો; સન્તાનવસેન પવત્તમાનાનઞ્ચ પદીપાદીનં અત્થકિરિયસિદ્ધિ દિસ્સતીતિ અત્થેવ પાણાતિપાતેન કમ્મુના બદ્ધો; તતો એવ યસ્મિં સન્તાને પાણાતિપાતચેતના પવત્તા; તત્થેવ સન્તાને પચ્ચયન્તરસમવાયેન ભવન્તરે નિરયાદીસુ તસ્સા ફલપ્પવત્તીતિ નત્થેવ કતવિનાસો અકતબ્ભાગમો ચ. ઇમિના નયેન અદિન્નાદાનાદીનઞ્ચ વસેન યથારહં કમ્મપથસમ્બન્ધવિભાવના વેદિતબ્બાતિ.

સબ્બો દિટ્ઠિગ્ગાહો તણ્હાવસગતસ્સેવ હોતીતિ આહ ‘‘તણ્હાધિપતેય્યેના’’તિ. તેસુ તેસુ ધમ્મેસૂતિ મયા દેસિયમાનદસ્સનધમ્મેસુ. પકતિકમ્મટ્ઠાનન્તિ તસ્સ થેરસ્સ સન્તિકે ગહેત્વા પરિહરિયમાનકમ્મટ્ઠાનં. અઞ્ઞં નવકમ્મટ્ઠાનન્તિ ભગવતો દેસનાનુસારેન ગહિતં અઞ્ઞં નવં કમ્મટ્ઠાનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાપુણ્ણમસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.