૬. અઙ્ગુલિમાલસુત્તવણ્ણના

૩૪૭. અઙ્ગુલીનં માલં ધારેતીતિ ઇમિના અન્વત્થા તસ્સ સમઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. તત્રાતિ તસ્મિં આચરિયવચનેન અઙ્ગુલિમાલસ્સ ધારણે. કરીસસહસ્સખેત્તે એકસાલિસીસં વિય અપઞ્ઞાયમાનસકકિચ્ચો હોતીતિ અધિપ્પાયો. તક્કસીલં પેસયિંસુ ‘‘તાદિસસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પુગ્ગહસમ્માપયોગેન દિટ્ઠધમ્મિકે સમ્પરાયિકે ચ અત્થે જાનન્તો ભારિયં ન કરેય્યા’’તિ. બાહિરકા અહેસું અહિંસકસ્સ વત્તસમ્પત્તિયા આચરિયસ્સ ચિત્તસભાવતો નિબ્બત્તનતિભાવેન. સિનેહેનેવ વદન્તેતિ સિનેહેન વિય વદન્તે.

ગણનમ્પિ ન ઉગ્ગણ્હાતીતિ ગણનવિધિમ્પિ ન સલ્લક્ખેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘પકતિયા’’તિઆદિના. ઠપિતટ્ઠાનેતિ રુક્ખગચ્છન્તરાદિકે ઠપિતટ્ઠાને સકુન્તસિઙ્ગાલાનં વસેન અઙ્ગુલિયો વિનસ્સન્તિ. ભગ્ગવોતિ કોસલરઞ્ઞો પુરોહિતં ગોત્તેન વદતિ. ચોરો અવિસ્સાસનીયો સાહસિકભાવતો. પુરાણસન્થતા સાખા અવિસ્સાસનીયા વિચ્છિકાદીનં પવેસનયોગ્યત્તા. રાજા અવિસ્સાસનીયો ઇસ્સરિયમદેન ધનલોભેન ચ કદાચિ જીવિતે સઙ્કાભાવતો. ઇત્થી અવિસ્સાસનીયા લોલસીલચિત્તભાવતો. અનુદ્ધરણીયો ભવિસ્સતિ સંસારપઙ્કતો.

૩૪૮. સઙ્કરિત્વાતિ ‘‘મયં એકજ્ઝં સન્નિપતિત્વા ચોરં મારેત્વા વા પલાપેત્વા ગમિસ્સામા’’તિ સઙ્કરં કત્વા. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારન્તિ અભિસઙ્ખરણં અધિટ્ઠાનં. અભિસઙ્ખાસીતિ અધિટ્ઠહિ. સંહરિત્વાતિ સંખિપિત્વા. ઓરભાગેતિ ચોરસ્સ ઓરભાગે.

૩૪૯. દણ્ડોતિ પહરણહત્થચ્છેદનાદિકો દણ્ડનસઙ્ખાતો દણ્ડો. પવત્તયિતબ્બોતિ આનેતબ્બો. અપનેત્વાતિ અત્તનો સન્તાનતો સમુચ્છેદવસેન પહાય. પટિસઙ્ખાયાતિ પટિસઙ્ખાનેન. અવિહિંસાયાતિ કરુણાય. સારણીયધમ્મેસૂતિ છસુપિ સારણીયધમ્મેસુ, ઠિતો અટ્ઠિતાનં પાપધમ્માનં બોધિમૂલે એવ સમુચ્છિન્નત્તા. યથા અતીતે અપરિમિતં કાલં સન્ધાવિતં, એવં ઇમાય પટિપત્તિયા અનાગતેપિ સન્ધાવિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇદાની’’તિઆદિમાહ.

ઇત્વેવાતિ ઇતિ એવ, ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો. તેનાહ ‘‘એવં વત્વા યેવા’’તિ. અકિરીતિ આકિરિ, પઞ્ચપિ આવુધાનિ વિકિરિ. તેન વુત્તં ‘‘ખિપિ છડ્ડેસી’’તિ.

૩૫૦. એત્તોવાતિ અતો એવ આગતમગ્ગેનેવ સાવત્થિં ગતા. અધિવાસેસ્સતીતિ ‘‘ચોરં પટિસેધેતું ગમિસ્સામી’’તિ વુત્તે તુણ્હી ભવિસ્સતિ. દારુણકમ્મેન ઉપ્પન્નનામન્તિ ‘‘અઙ્ગુલિમાલો’’તિ ઇમં નામં સન્ધાય વદતિ.

૩૫૧. હત્થી અરઞ્ઞહત્થી હોન્તિ મનુસ્સાનં તત્થ ગન્તું અસક્કુણેય્યત્તા, એવં અસ્સાપિ. કૂટસહસ્સાનં ભિજ્જનકારણં હોતિ થેરસ્સ આગમનભયેન ઘટે છડ્ડેત્વા પલાયનેન. ગબ્ભમૂળ્હાયાતિ બ્યાકુલગબ્ભાય. પબ્બજ્જાબલેનાતિ વુત્તં, સત્થુ દેસનાનુભાવેનાતિ પન વત્તબ્બં. સો હિ તસ્સાપિ કારણન્તિ. અરિયા નામ જાતિ પબ્બજ્જા અરિયભાવત્થાય જાતીતિ કત્વા.

મહાપરિત્તં નામેતન્તિ મહાનુભાવં પરિત્તં નામેતં. તથા હિ નં થેરો સબ્બભાવેન અરિયાય જાતો સચ્ચાધિટ્ઠાનેન અકાસિ. તેનાહ ‘‘સચ્ચકિરિયકતટ્ઠાને’’તિ. ગબ્ભમૂળ્હન્તિ મૂળ્હગબ્ભં. ગબ્ભો હિ પરિપક્કો સમ્પજ્જમાનો વિજાયનકાલે કમ્મજવાતેહિ સઞ્ચાલેત્વા પરિવત્તિતો ઉદ્ધંપાદો અધોસીસો હુત્વા યોનિમુખાભિમુખો હોતિ, એવં સો કસ્સચિ અલગ્ગો સોત્થિના બહિ નિક્ખમતિ, વિપજ્જમાનો પન વિપરિવત્તનવસેન યોનિમગ્ગં પિદહિત્વા તિરિયં નિપજ્જતિ, તથા યસ્સા યોનિમગ્ગો પિદહતિ, સા તત્થ કમ્મજવાતેહિ અપરાપરં પરિવત્તમાના બ્યાકુલા મૂળ્હગબ્ભાતિ વુચ્ચતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગબ્ભમૂળ્હ’’ન્તિ.

સચ્ચકિરિયા નામ બુદ્ધાસયં અત્તનો સીલં પચ્ચવેક્ખિત્વા કતા, તસ્મા સચ્ચકિરિયા વેજ્જકમ્મં ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. થેરસ્સપિ ચાતિઆદિના ઉપસઙ્કમિતબ્બકારણં વદતિ. ઇમે દ્વે હેતૂ પટિચ્ચ ભગવા થેરં સચ્ચકિરિયં કારેસિ. જાતિન્તિ મૂલજાતિં.

૩૫૨. પરિયાદાય આહચ્ચ ભિન્નેન સીસેન. સભાગદિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મન્તિ નિરયે નિબ્બત્તનસકકમ્મસભાગભૂતં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં. સભાગતા ચ સમાનવત્થુકતા સમાનારમ્મણતાએકવીથિપરિયાપન્નતાદિવસેન સબ્બથા સરિક્ખતા, સદિસમ્પિ ચ નામ તદેવાહરીયતિ યથા ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકો’’તિ ચ ‘‘સા એવ તિત્તિરી તાનેવ ઓસધાની’’તિ ચ. ઇદાનિ તમેવ સભાગતં દસ્સેતું ‘‘કમ્મં હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. કરિયમાનમેવાતિ પચ્ચયસમવાયેન પટિપાટિયા નિબ્બત્તિયમાનમેવ. તયો કોટ્ઠાસે પૂરેતિ, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયઅપરાપરિયાયવેદનીયઉપપજ્જવેદનીયસઙ્ખાતે તયો ભાગે પૂરેતિ, તેસં તિણ્ણં ભાગાનં વસેન પવત્તતિ.

દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બફલં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. પચ્ચુપ્પન્નભવતો અનન્તરં વેદિતબ્બફલં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં. દિટ્ઠધમ્માનન્તરભવતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવપરિયાયે અત્તભાવપરિવત્તે વેદિતબ્બફલં કમ્મં અપરાપરિયાયવેદનીયં. પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય, પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવપ્પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા પવત્તા પઠમજવનચેતના તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા નામ. સા હિ વુત્તાકારેન બલવતિ જવનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાનુપકારવસપ્પવત્તિયા આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં ફલં દેતિ.

તથા અસક્કોન્તન્તિ કમ્મસ્સ ફલદાનં નામ ઉપધિપયોગાદિપચ્ચયન્તરસમવાયેનેવ હોતીતિ તદભાવતો તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દાતું અસક્કોન્તં. અહોસિકમ્મન્તિ કમ્મંયેવ અહોસિ, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ, અત્થિ ભવિસ્સતિ વાતિ એવં વત્તબ્બં કમ્મં. અત્થસાધિકાતિ દાનાદિપાણાતિપાતાદિઅત્થસ્સ નિપ્ફાદિકા. કા પન સાતિ આહ ‘‘સત્તમજવનચેતના’’તિ. સા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વુત્તનયેન પટિલદ્ધવિસેસા પુરિમજવનચેતનાહિ લદ્ધાસેવના ચ સમાના અનન્તરે અત્તભાવે વિપાકદાયિની ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. તેનાહ ‘‘અનન્તરે અત્તભાવે વિપાકં દેતી’’તિ. સતિ સંસારપ્પવત્તિયાતિ ઇમિના અસતિ સંસારપ્પવત્તિયા અહોસિકમ્મપક્ખે તિટ્ઠતિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અભાવતોતિ.

સમુગ્ઘાટિતાનિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં અત્થિ વિપાકારહાભાવસ્સ અનિબ્બત્તિતત્તા વિપચ્ચનોકાસસ્સ અનુપચ્છિન્નત્તા. કતૂપચિતઞ્હિ કમ્મં સતિ વિપચ્ચનોકાસે યાવ ન ફલં દેતિ, તાવ અત્થેવ નામ વિપાકારહભાવતો. ‘‘યસ્સ ખો’’તિ ઇદં અનિયમાકારવચનં ભગવતા કમ્મસરિક્ખતાવસેન સાધારણતો વુત્તન્તિ આહ ‘‘યાદિસસ્સ ખો’’તિ.

પમાદકિલેસવિમુત્તોતિ પમાદહેતુકેહિ સબ્બેહિ કિલેસેહિ વિમુત્તો.

પાપસ્સ પિધાનં નામ અવિપાકધમ્મતાપાદનન્તિ આહ ‘‘અપ્પટિસન્ધિકં કરીયતી’’તિ. બુદ્ધસાસનેતિ સિક્ખાત્તયસઙ્ગહે બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને. યુત્તપ્પયુત્તો વિહરતીતિ અકત્તબ્બસ્સ અકરણવસેન, કત્તબ્બસ્સ ચ પરિપૂરણવસેન પવત્તતિ.

દિસ્સન્તિ કુજ્ઝન્તીતિ દિસા, પટિપક્ખાતિ આહ ‘‘સપત્તા’’તિ. તપ્પસંસપકારન્તિ મેત્તાનિસંસકિત્તનાકારં. કાલેનાતિ આમેડિતલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ખણે ખણે’’તિ. અનુકરોન્તૂતિ યેસં કલ્યાણમિત્તાનં સન્તિકે સુણન્તિ, યથાસુતં ધમ્મં તેસં અનુકરોન્તુ દિટ્ઠાનુગતિકરણં આપજ્જન્તુ, અત્તનો વેરિપુગ્ગલાનમ્પિ ભગવતો સન્તિકે ધમ્મસ્સવનં સમ્માપટિપત્તિઞ્ચ પચ્ચાસીસતિ.

તસન્તિ ગતિં પત્થયન્તીતિ તસા ભવન્તરાદીસુ સંસરણભાવતો. તેનાહ ‘‘તસા વુચ્ચન્તિ સતણ્હા’’તિ.

નેતબ્બટ્ઠાનં ઉદકં નયન્તીતિ નેત્તિકા. બન્ધિત્વાતિ દળ્હં બન્ધિત્વા. તેલકઞ્જિકેનાતિ તેલમિસ્સિતેન કઞ્જિકેન.

યાદિસોવ અનિટ્ઠે, તાદિસોવ ઇટ્ઠેતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠે નિબ્બિકારેન તાદી. યેસં પન કામામિસાદીનં વન્તત્તા રાગાદીનં ચત્તત્તા કામોઘાદીનં તિણ્ણત્તા તાદિભાવો ભવેય્ય, તેસં ભગવતા સબ્બસો વન્તા ચત્તા તિણ્ણા, તસ્મા ભગવા વન્તાવીતિ તાદી, ચત્તાવીતિ તાદી, તિણ્ણાવીતિ તાદી, યેહિ અનઞ્ઞસાધારણેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતત્તા ભગવા તાદિભાવેન ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો તંનિદ્દેસો, તેહિ ગુણેહિ યાથાવતો નિદ્દિસિતબ્બતોપિ તાદી. યથા યન્તરજ્જુયા યન્તં નીયતિ, એવં યાય તણ્હાય ભવો નીયતિ, સા ‘‘ભવનેત્તિ ભવરજ્જૂ’’તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘તાય હી’’તિઆદિ, કમ્માનિ કુસલાદીનિ વિપચ્ચયન્તિ અપચ્ચયન્તિ એતાયાતિ કમ્મવિપાકો. અપચ્ચયભાવો નામ અરિયમગ્ગચેતનાયાતિ આહ ‘‘મગ્ગચેતનાયા’’તિ. યાવ ન કિલેસા પહીયન્તિ, તાવ ઇમે સત્તા સઇણા એવ અસેરિવિહારભાવતોતિ આહ ‘‘અણણો નિક્કિલેસો જાતો’’તિ.

થેય્યપરિભોગો (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૯૧) નામ સામિપરિભોગાભાવતો. ભગવતાપિ હિ અત્તનો સાસને સીલવતો પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, ન દુસ્સીલસ્સ, દાયકાનં સીલવતોયેવ પરિચ્ચાગો, ન દુસ્સીલસ્સ અત્તનો કારાનં મહપ્ફલભાવસ્સ પચ્ચાસીસનતો. ઇતિ સત્થારા અનનુઞ્ઞાતત્તા દાયકેહિ ચ અપરિચ્ચત્તત્તા ‘‘દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો નામા’’તિ વુત્તં. ઇણવસેન પરિભોગો ઇણપરિભોગો. પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિયા અભાવતો ઇણં ગહેત્વા પરિભોગો વિયાતિ અત્થો. યસ્મા સેક્ખા ભગવતો ઓરસપુત્તા, તસ્મા તે પિતુસન્તકાનં પચ્ચયાનં દાયાદા હુત્વા તે પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તીતિ તેસં પરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો નામ. કિં પન તે ભગવતો પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, ઉદાહુ ગિહીહિ દિન્નન્તિ? ગિહીહિ દિન્નાપિ તે ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તા ભગવતો સન્તકા હોન્તિ અનનુઞ્ઞાતેસુ સબ્બેન સબ્બં પરિભોગાભાવતો અનુઞ્ઞાતેસુયેવ પરિભોગસમ્ભવતો. ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચેત્થ (મ. નિ. ૧.૨૯ આદયો) સાધકં.

અવીતરાગાનં તણ્હાપરવસતાય પચ્ચયપરિભોગે સામિભાવો નત્થિ, તદભાવેન વીતરાગાનં તત્થ સામિભાવો યથારુચિ પરિભોગસમ્ભવતો. તથા હિ તે પટિકૂલમ્પિ અપ્પટિકૂલાકારેન, અપ્પટિકૂલમ્પિ પટિકૂલાકારેન તદુભયં વિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખાકારેન ચ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, દાયકાનઞ્ચ મનોરથં પરિપૂરેન્તિ. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે, તંસંવણ્ણનાસુ ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કિલેસઇણાનં અભાવં સન્ધાય ‘‘અણણો’’તિ વુત્તં, ન પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગમત્તં. તેનાહ આયસ્મા ચ બાકુલો – ‘‘સત્તાહમેવ ખો અહં, આવુસો, સરણો રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૧૧).

વત્થુકામકિલેસકામેહિ તણ્હાય પવત્તિઆકારં પટિચ્ચ અત્થિ રમણવોહારોતિ આહ – ‘‘દુવિધેસુપિ કામેસુ તણ્હારતિસન્થવ’’ન્તિ. મન્તિતન્તિ કથિતં. ઉપ્પન્નેહિ સત્થુપટિઞ્ઞેહિ. સંવિભત્તાતિ કુસલાદિવસેન ખન્ધાદીહિ આકારેહિ વિભત્તા. સુન્દરં આગમનન્તિ સ્વાગતં. તતો એવ ન કુચ્છિતં આગતં. સોળસવિધકિચ્ચસ્સ પરિયોસિતત્તા આહ ‘‘તં સબ્બં મયા કત’’ન્તિ. મગ્ગપઞ્ઞાયમેવ તતિયવિજ્જાસમઞ્ઞાતિ આહ – ‘‘તીહિ વિજ્જાહિ નવહિ ચ લોકુત્તરધમ્મેહી’’તિ.

અઙ્ગુલિમાલસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.