૧. સાલેય્યકસુત્તવણ્ણના

૪૩૯. મહાજનકાયે સન્નિપતિતેતિ કેચિ ‘‘પહંસનવિધિં દસ્સેત્વા રાજકુમારં હાસેસ્સામા’’તિ, કેચિ ‘‘તં કીળનં પસ્સિસ્સામા’’તિ એવં મહાજનસમૂહે સન્નિપતિતે. દેવનટન્તિ દિબ્બગન્ધબ્બં. કુસલં કુસલન્તિ વચનં ઉપાદાયાતિ ‘‘કચ્ચિ કુસલં? આમ કુસલ’’ન્તિ વચનપટિવચનવસેન પવત્તકુસલવાદિતાય તે મનુસ્સા આદિતો કુસલાતિ સમઞ્ઞં લભિંસુ. તેસં કુસલાનં ઇસ્સરાતિ રાજકુમારા કોસલા. કોસલે જાતા. તેસં નિવાસોતિ સબ્બં પુબ્બે વુત્તનયમેવ. તેનાહ ‘‘સો પદેસો કોસલાતિ વુચ્ચતી’’તિ.

ચારિકં ચરમાનોતિ સામઞ્ઞવચનમ્પિ ‘‘મહતા…પે… તદવસરી’’તિ વચનતો વિસેસં નિવિટ્ઠમેવાતિ આહ ‘‘અતુરિતચારિકં ચરમાનો’’તિ. મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ મહતા. તસ્મિઞ્હિ ભિક્ખુસમૂહે કેચિ અધિસીલસિક્ખાવસેન સીલસમ્પન્ના, તથા કેચિ સીલસમાધિસમ્પન્ના, કેચિ સીલસમાધિપઞ્ઞાસમ્પન્નાતિ ગુણમહત્તેનપિ સો ભિક્ખુસમૂહો મહાતિ. તં અનામસિત્વા સઙ્ખ્યામહત્તમેવ દસ્સેન્તો ‘‘સતં વા’’તિઆદિમાહ. અઞ્ઞગામપટિબદ્ધજીવિકાવસેન સમોસરન્તિ એત્થાતિ સમોસરણં, ગામો નિવાસગામો. ન્તિ સાલં બ્રાહ્મણગામં. વિહારોતિ ભગવતો વિહરણટ્ઠાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં સાલેય્યકસુત્તે. અનિયમિતોતિ અસુકસ્મિં આરામે પબ્બતે રુક્ખમૂલે વાતિ ન નિયમિતો, સરૂપગ્ગહણવસેન ન નિયમિત્વા વુત્તો. તસ્માતિ અનિયમિતત્તા. અત્થાપત્તિસિદ્ધમત્થં પરિકપ્પનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘વનસણ્ડો ભવિસ્સતી’’તિ આહ, અદ્ધા ભવેય્યાતિ અત્થો.

ઉપલભિંસૂતિ (સારત્થ. ટી. ૧.૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૫; અ. નિ. ટી. ૨.૩.૬૪) સવનવસેન ઉપલભિંસૂતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સોતદ્વાર…પે… જાનિંસૂ’’તિ આહ. અવધારણફલત્તા સબ્બમ્પિ વાક્યં અન્તોગધાવધારણન્તિ આહ ‘‘પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો’’તિ. અવધારણત્થેતિ પન ઇમિના ઇટ્ઠત્થાવધારણત્થં ખો-સદ્દગ્ગહણન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અસ્સોસુ’’ન્તિ પદં ખો-સદ્દે ગહિતે તેન ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં વિય હોન્તં પૂરિતં નામ હોતિ, તેન ચ પુરિમપચ્છિમપદાનિ સંસિલિટ્ઠાનિ હોન્તિ, ન તસ્મિં અગ્ગહિતેતિ આહ ‘‘પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવા’’તિ. મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો. તેનસ્સ અનત્થન્તરદીપનતં દસ્સેતિ, એવ-સદ્દેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય એકન્તિકતં. સાલાયં જાતા સંવડ્ઢકા સાલેય્યકા યથા ‘‘કત્તેય્યકા ઉબ્ભેય્યકા’’તિ.

સમિતપાપત્તાતિ અચ્ચન્તં અનવસેસતો સવાસનં સમિતપાપત્તા. એવઞ્હિ બાહિરકવીતરાગસેક્ખાસેક્ખપાપસમનતો ભગવતો પાપસમનં વિસેસિતં હોતિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં ઇધ અનુસ્સવત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખલૂતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો’’તિ. આલપનમત્તન્તિ પિયાલાપવચનં. પિયસમુદાહારા હેતે ‘‘ભો’’તિ વા ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘દેવાનંપિયા’’તિ વા. ગોત્તવસેનાતિ એત્થ તં તાયતીતિ ગોત્તં. ગોતમોતિ હિ પવત્તમાનં અભિધાનં બુદ્ધિઞ્ચ એકંસિકવિસયતાય તાયતિ રક્ખતીતિ ગોતમગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, એવં અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો તાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. સો પન અત્થતો અઞ્ઞકુલપરમ્પરાસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં ઉદિતોદિતવિપુલખત્તિયકુલવિભાવનતો. સબ્બખત્તિયાનઞ્હિ આદિભૂતમહાસમ્મતમહારાજતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નં ઉળારતમં સક્યરાજકુલં. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેનાતિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિપિ પારિજુઞ્ઞેન પરિહાનિયા અનભિભૂતો અનજ્ઝોત્થટો. તથા હિ કદાચિપિ તસ્સ કુલસ્સ તાદિસપારિજુઞ્ઞાભાવો, અભિનિક્ખમનકાલે ચ તતો સમિદ્ધતમભાવો લોકે પાકટો પઞ્ઞાતોતિ. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ ઇદં વચનં ભગવતો સદ્ધાપબ્બજિતભાવદીપનં વુત્તં મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિતભાવદીપનતો. એત્થ ચ સમણોતિ ઇમિના પરિક્ખકજનેહિ ભગવતો બહુમતભાવો દસ્સિતો સમિતપાપતાદીપનતો, ગોતમોતિ ઇમિના લોકિયજનેહિ ઉળારતમકુલીનતાદીપનતો.

અબ્ભુગ્ગતોતિ એત્થ અભિ-સદ્દો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને, તંયોગતો પન ‘‘ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ ઉપયોગવચનં સામિઅત્થેપિ સમાનં ઇત્થમ્ભૂતયોગદીપનતો ‘‘ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો’’તિ. કલ્યાણોતિ ભદ્દકો. સા ચસ્સ કલ્યાણતા ઉળારવિસયતાયાતિ આહ ‘‘કલ્યાણગુણસમન્નાગતો’’તિ. તંવિસયતા હેત્થ સમન્નાગમો. સેટ્ઠોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો યથા ‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨; ઉદા. અટ્ઠ. ૧; ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦). ‘‘ભગવા અરહ’’ન્તિઆદિના ગુણાનં સંકિત્તનતો સંસદ્દનતો ચ કિત્તિસદ્દો વણ્ણોતિ આહ ‘‘કિત્તિયેવા’’તિ. કિત્તિપરિયાયોપિ હિ સદ્દ-સદ્દો યથા તં ‘‘ઉળારસદ્દા ઇસયો ગુણવન્તો તપસ્સિનો’’તિ. થુતિઘોસોતિ અભિત્થવુદાહારો. અજ્ઝોત્થરિત્વાતિ પટિપક્ખાભાવેન અનઞ્ઞસાધારણતાય ચ અભિભવિત્વા.

સો ભગવાતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવાતિ લદ્ધનામો, સો ભગવા. ‘‘ભગવા’’તિ હિ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં. તથા હિ વુત્તં ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૧૪૯, ૧૯૮, ૨૧૦; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨). પરતો પન ‘‘ભગવા’’તિ ગુણકિત્તનમેવ. એવં ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીહિ પદેહિ યે સદેવકે લોકે અતિવિય પઞ્ઞાતા બુદ્ધગુણા, તે નાનપ્પકારતો વિભાવિતાતિ દસ્સેતું પચ્ચેકં ઇતિપિ-સદ્દો યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમાસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવા’’તિ. ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં, ઇતિપેતં તચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬) વિય હિ ઇધ ઇતિ-સદ્દો આસન્નપચ્ચક્ખકારણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો તેન તેસં ગુણાનં બહુભાવદીપનતો. તાનિ ગુણસલ્લક્ખણકારણાનિ સદ્ધાસમ્પન્નાનં વિઞ્ઞુજાતિકાનં પચ્ચક્ખાનિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિઆદિ. તતો વિસુદ્ધિમગ્ગતો. તેસન્તિ ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીનં. વિત્થારો અત્થનિદ્દેસો ગહેતબ્બો. તતો એવ તંસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૩૦) વુત્તો ‘‘આરકાતિ અરહં સુવિદૂરભાવતો, આરકાતિ અરહં આસન્નભાવતો, રહિતબ્બસ્સ અભાવતો, સયઞ્ચ અરહિતબ્બતો, નત્થિ એતસ્સ રહોગમનં ગતીસુ પચ્ચાજાતિ, પાસંસભાવતો વા અરહ’’ન્તિઆદિના ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીનં પદાનં અત્થો વિત્થારતો વેદિતબ્બો.

ભવન્તિ ચેત્થ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૩૦; સારત્થ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના) –

‘‘સમ્મા નપ્પટિપજ્જન્તિ, યે નિહીનાસયા નરા;

આરકા તેહિ ભગવા, દૂરે તેનારહં મતો.

યે સમ્મા પટિપજ્જન્તિ, સુપ્પણીતાધિમુત્તિકા;

ભગવા તેહિ આસન્નો, તેનાપિ અરહં જિનો.

પાપધમ્મા રહા નામ, સાધૂહિ રહિતબ્બતો;

તેસં સુટ્ઠુ પહીનત્તા, ભગવા અરહં મતો.

યે સચ્છિકતસદ્ધમ્મા, અરિયા સુદ્ધગોચરા;

ન તેહિ રહિતો હોતિ, નાથો તેનારહં મતો.

રહો વા ગમનં યસ્સ, સંસારે નત્થિ સબ્બસો;

પહીનજાતિમરણો, અરહં સુગતો મતો.

ગુણેહિ સદિસો નત્થિ, યસ્મા લોકે સદેવકે;

તસ્મા પાસંસિયત્તાપિ, અરહં દ્વિપદુત્તમો.

આરકા મન્દબુદ્ધીનં, આસન્ના ચ વિજાનતં;

રહાનં સુપ્પહીનત્તા, વિદૂનમરહેય્યતો;

ભવેસુ ચ રહાભાવા, પાસંસા અરહં જિનો’’તિ.

સુન્દરન્તિ ભદ્દકં. તઞ્ચ પસ્સન્તસ્સ હિતસુખાવહભાવેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અત્થાવહં સુખાવહ’’ન્તિ. તત્થ અત્થાવહન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થસઞ્હિતહિતાવહં. સુખાવહન્તિ તપ્પરિયાપન્નતિવિધસુખાવહં. તથારૂપાનન્તિ તાદિસાનં. યાદિસેહિ પન ગુણેહિ ભગવા સમન્નાગતો, તેહિ ચતુપ્પમાણિકસ્સ લોકસ્સ સબ્બથાપિ અચ્ચન્તાય પસાદનીયોતિ દસ્સેતું ‘‘અનેકેહિપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથાભૂત…પે… અરહતન્તિ ઇમિના ધમ્મપ્પમાણાનં લૂખપ્પમાણાનં સત્તાનં ભગવતો પસાદાવહતમાહ, ઇતરેન ઇતરેસં. દસ્સનમત્તમ્પિસાધુ હોતીતિ એત્થ કોસિયસકુણસ્સ વત્થુ કથેતબ્બં. એકં પદમ્પિ સોતું લભિસ્સામ, સાધુતરંયેવ ભવિસ્સતીતિ એત્થ મણ્ડૂકદેવપુત્તવત્થુ કથેતબ્બં.

ઇમિના નયેન અગારિકપુચ્છા આગતાતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. યેભુય્યેન હિ અગારિકા એવં પુચ્છન્તિ. અનગારિકપુચ્છાયપિ એસેવ નયો. યથા ન સક્કોન્તિ…પે… વિસ્સજ્જેન્તોતિ ઇમિના સત્થુ તેસં બ્રાહ્મણગહપતિકાનં નિગ્ગણ્હનવિધિં દસ્સેતિ. તેસઞ્હિ સંખિત્તરુચિતાય સઙ્ખેપદેસના, તાય અત્થં અજાનન્તા વિત્થારદેસનં આયાચન્તિ, સા ચ નેસં સંખિત્તરુચિતા પણ્ડિતમાનિતાય, સો ચ માનો યથાદેસિતસ્સ અત્થસ્સ અજાનન્તે અપ્પતિટ્ઠો હોતિ, ઇતિ ભગવા તેસં માનનિગ્ગહવિધિં ચિન્તેત્વા સઙ્ખેપેનેવ પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ, ન સબ્બસો દેસનાય અસલ્લક્ખણત્થં. તેનાહ ‘‘પણ્ડિતમાનિકા હી’’તિઆદિ. યસ્મા મં તુમ્હે યાચથ, સંખિત્તેન વુત્તમત્થં ન જાનિત્થાતિ અધિપ્પાયો.

૪૪૦. ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થુ’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧) વિય કોટ્ઠાસત્થો વિધ-સદ્દો, સો ચ વિભત્તિવચનવિપલ્લાસં કત્વા પચ્ચત્તે કરણવચનવસેન ‘‘તિવિધ’’ન્તિ વુત્તો. અત્થો પન કરણપુથુવચનવસેન દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘તિવિધન્તિ તીહિ કોટ્ઠાસેહી’’તિ. પકારત્થો વા વિધ-સદ્દો, પકારત્થત્તાયેવ લબ્ભમાનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાભાવસામઞ્ઞં, કાયદ્વારિકભાવસામઞ્ઞં વા ઉપાદાય એકત્તં નેત્વા ‘‘તિવિધ’’ન્તિ વુત્તં. પકારભેદે પન અપેક્ખિતે ‘‘તિવિધા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. કાયેનાતિ એત્થ કાયોતિ ચોપનકાયો અધિપ્પેતો, સો ચ અધમ્મચરિયાય દ્વારભૂતો તેન વિના તસ્સા અપ્પવત્તનતો. કાયેનાતિ ચ હેતુમ્હિ કરણવચનં. કિઞ્ચાપિ હિ અધમ્મચરિયાસઙ્ખાતચેતનાસમુટ્ઠાના સા વિઞ્ઞત્તિ, ન ચ સા પટ્ઠાને આગતેસુ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકેનપિ પચ્ચયેન ચેતનાય પચ્ચયો હોતિ, તસ્સા પન તથાપવત્તમાનાય કાયકમ્મસઞ્ઞિતાય ચેતનાય પવત્તિ હોતીતિ તેન દ્વારેન લક્ખિતબ્બભાવતો તસ્સા કારણં વિય ચ સબ્બોહારમત્તં હોતિ. કાયદ્વારેનાતિ વા કાયેન દ્વારભૂતેન કાયદ્વારભૂતેનાતિ તં ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. અધમ્મં ચરતિ એતાયાતિ અધમ્મચરિયા, તથાપવત્તા ચેતના. અધમ્મોતિ પન તંસમુટ્ઠાનો પયોગો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મતો અનપેતાતિ ધમ્મા, ન ધમ્માતિ અધમ્મા, અધમ્મા ચ સા ચરિયા ચાતિ અધમ્મચરિયા. પચ્ચનીકસમનટ્ઠેન સમં, સમાનં સદિસં યુત્તન્તિ વા સમં, સુચરિતં. સમતો વિગતં, વિરુદ્ધં વા તસ્સાતિ વિસમં, દુચ્ચરિતં. સા એવ વિસમા ચરિયાતિ વિસમચરિયા. સબ્બેસુ કણ્હસુક્કપદેસૂતિ ‘‘ચતુબ્બિધં વાચાય અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા હોતી’’તિઆદિના ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન આગતેસુ સબ્બેસુ કણ્હપદેસુ – ‘‘તિવિધં ખો ગહપતયો કાયેન ધમ્મચરિયાસમચરિયા હોતી’’તિઆદિના ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન આગતેસુ સબ્બેસુ સુક્કપદેસુ ચ.

રોદેતિ કુરૂરકમ્મન્તતાય પરપટિબદ્ધે સત્તે અસ્સૂનિ મોચેતીતિ રુદ્દો, સો એવ લુદ્દો ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા. કક્ખળોતિ લુદ્દો. દારુણોતિ ફરુસો. સાહસિકોતિ સાહસ્સકારી. સચેપિ ન લિપ્પન્તિ. તથાવિધો પરેસં ઘાતનસીલો લોહિતપાણીત્વેવ વુચ્ચતિ યથા દાનસીલો પરેસં દાનત્થં અધોતહત્થોપિ ‘‘પયતપાણી’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. પહરણં પહારદાનમત્તં હતં, પવુદ્ધં પહરણં પરસ્સ મારણં પહતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘હતે’’તિઆદિમાહ. તત્થ નિવિટ્ઠોતિ અભિનિવિટ્ઠો પસુતો.

યસ્સ વસેન ‘‘પરસ્સા’’તિ સામિનિદ્દેસો, તં સાપતેય્યં. યઞ્હિ સામઞ્ઞતો ગહિતં, તં તેનેવ સામિનિદ્દેસેન પકાસિતન્તિ આહ ‘‘પરસ્સ સન્તક’’ન્તિ. પરસ્સપરવિત્તૂપકરણન્તિ વા એકમેવેતં સમાસપદં, યં કિઞ્ચિ પરસન્તકં વિસેસતો પરસ્સ વિત્તૂપકરણં વાતિ અત્થો. તેહિ પરેહીતિ યેસં સન્તકં, તેહિ. યસ્સ વસેન પુરિસો ‘‘થેનો’’તિ વુચ્ચતિ, તં થેય્યન્તિ આહ ‘‘અવહરણચિત્તસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. થેય્યસઙ્ખાતેન, ન વિસ્સાસતાવકાલિકાદિવસેનાતિ અત્થો.

મતે વાતિ વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો. તેન પબ્બજિતાદિભાવં સઙ્ગણ્હાતિ. એતેનુપાયેનાતિ યં માતરિ મતાય, નટ્ઠાય વા પિતા રક્ખતિ, સા પિતુરક્ખિતા. યં ઉભોસુ અસન્તેસુ ભાતા રક્ખતિ, સા ભાતુરક્ખિતાતિ એવમાદિં સન્ધાયાહ. સભાગકુલાનીતિ આવાહકિરિયાય સભાગાનિ કુલાનિ. દસ્સુકવિધિં વા ઉદ્દિસ્સ ઠપિતદણ્ડારાજાદીહિ. સમ્માદિટ્ઠિસુત્તે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮૯) ‘‘અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના’’તિ એવં વુત્તમિચ્છાચારલક્ખણવસેન.

હત્થપાદાદિહેતૂતિ હત્થપાદાદિભેદનહેતુ. ધનહેતૂતિ ધનસ્સ લાભહેતુ જાનિહેતુ ચ. લાભોતિ ઘાસચ્છાદનાનિ લબ્ભતીતિ લાભો. કિઞ્ચિક્ખન્તિ કિઞ્ચિમત્તકં આમિસજાતં. તેનાહ ‘‘યં વા’’તિઆદિ. જાનન્તોયેવાતિ મુસાભાવં તસ્સ વત્થુનો અત્થિ, તં જાનન્તો એવ.

અણ્ડકાતિ વુચ્ચતિ રુક્ખે અણ્ડસદિસા ગણ્ઠિયો. યથા થદ્ધા વિસમા દુબ્બિનીતા ચ હોન્તિ, એવમેવં ખુંસનવમ્ભનવસેન પવત્તવાચાપિ હિ ‘‘અણ્ડકા’’તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘યથા સદોસે રુક્ખે’’તિઆદિ. કક્કસાતિ ફરુસા એવ, સો પનસ્સા કક્કસભાવો બ્યાપાદનિમિત્તતાય તતો પૂતિકાતિ. તેનાહ ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ. કટુકાતિ અનિટ્ઠા. અમનાપાતિ ન મનવડ્ઢની, તતો એવ દોસજનની, ચિત્તસન્દોસુપ્પત્તિકારિકા. મમ્મેસૂતિ ઘટ્ટનેન દુક્ખુપ્પત્તિતો મમ્મસદિસેસુ જાતિઆદીસુ. લગ્ગનકારીતિ એવં વદન્તસ્સ એવં વદામીતિ અત્થાધિપ્પાયેન લગ્ગનકારી, ન બ્યઞ્જનવસેન. કોધસ્સ આસન્ના તસ્સ કારણભાવતો. સદોસવાચાયાતિ અત્તનો સમુટ્ઠાપકદોસસ્સ વસેન સદોસવાચાય વેવચનાનિ.

અકાલેનાતિ અયુત્તકાલેન. અકારણનિસ્સિતન્તિ નિપ્ફલં. ફલઞ્હિ કારણનિસ્સિતં નામ તદવિનાભાવતો. અકારણનિસ્સિતં નિપ્ફલં, સમ્ફન્તિ અત્થો. અસભાવવત્તાતિ અયાથાવવાદી. અસંવરવિનયપટિસંયુત્તસ્સાતિ સંવરવિનયરહિતસ્સ, અત્તનો સુણન્તસ્સ ચ ન સંવરવિનયાવહસ્સ વત્તા. હદયમઞ્જૂસાયં નિધેતુન્તિ અહિતસંહિતત્તા ચિત્તં અનુપ્પવિસેત્વા નિધેતું. અયુત્તકાલેતિ ધમ્મં કથેન્તેન યો અત્થો યસ્મિં કાલે વત્તબ્બો, તતો પુબ્બે પચ્છા તસ્સ અકાલો, તસ્મિં અયુત્તકાલે વત્તા હોતિ. અનપદેસન્તિ ભગવતા અસુકસુત્તે એવં વુત્તન્તિ સુત્તાપદેસવિરહિતં. અપરિચ્છેદન્તિ પરિચ્છેદરહિતં. યથા પન વાચા પરિચ્છેદરહિતા હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સુત્તં વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપલબ્ભન્તિ અનુયોગં. બાહિરકથંયેવાતિ યં સુત્તં, જાતકં વા નિક્ખિત્તં, તસ્સ સરીરભૂતં કથં અનામસિત્વા તતો બહિભૂતંયેવ કથં. સમ્પજ્જિત્વાતિ વિરુળ્હં આપજ્જિત્વા. પવેણિજાતકાવાતિ અનુજાતપારોહમૂલાનિયેવ તિટ્ઠન્તિ. આહરિત્વાતિ નિક્ખિત્તસુત્તતો અઞ્ઞમ્પિ અનુયોગઉપમાવત્થુવસેન તદનુપયોગિનં આહરિત્વા. જાનાપેતુન્તિ એતદત્થમિદં વુત્તન્તિ જાનાપેતું યો સક્કોતિ. તસ્સ કથેતુન્તિ તસ્સ તથારૂપસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ બહુમ્પિ કથેતું વટ્ટતિ. ન અત્થનિસ્સિતન્તિ અત્તનો પરેસઞ્ચ ન હિતાવહં.

અભિજ્ઝાયનં યેભુય્યેન પરસન્તકસ્સ દસ્સનવસેન હોતીતિ ‘‘અભિજ્ઝાય ઓલોકેતા હોતી’’તિ વુત્તં. અભિજ્ઝાયન્તો વા અભિજ્ઝાયિતં વત્થું યત્થ કત્થચિ ઠિતમ્પિ પચ્ચક્ખતો પસ્સન્તો વિય અભિજ્ઝાયતીતિ વુત્તં ‘‘અભિજ્ઝાય ઓલોકેતા હોતી’’તિ. કમ્મપથભેદો ન હોતિ, કેવલં લોભમત્તોવ હોતિ પરિણામનવસેન અપ્પવત્તત્તા. યથા પન કમ્મપથભેદો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યદા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિણામેતીતિ અત્તનો સન્તકભાવેન પરિગ્ગય્હ નામેતિ.

વિપન્નચિત્તોતિ બ્યાપાદેન વિપત્તિં આપાદિતચિત્તો. તેનાહ ‘‘પૂતિભૂતચિત્તો’’તિ. બ્યાપાદો હિ વિસં વિય લોહિતસ્સ ચિત્તં પૂતિભાવં જનેતિ. દોસેન દુટ્ઠચિત્તસઙ્કપ્પોતિ વિસેન વિય સપ્પિઆદિકોપેન દૂસિતચિત્તસઙ્કપ્પો. ઘાતીયન્તૂતિ હનીયન્તુ. વધં પાપુણન્તૂતિ મરણં પાપુણન્તુ. મા વા અહેસુન્તિ સબ્બેન સબ્બં ન હોન્તુ. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચિપિ મા અહેસુ’’ન્તિ, અનવસેસવિનાસં પાપુણન્તૂતિ અત્થો. હઞ્ઞન્તૂતિ આદિચિન્તનેનેવાતિ એકન્તતો વિનાસચિન્તાય એવ.

મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ અયોનિસો ઉપ્પન્નદિટ્ઠિકો. સો ચ એકન્તતો કુસલપટિપક્ખદિટ્ઠિકોતિ આહ ‘‘અકુસલદસ્સનો’’તિ. વિપલ્લત્થદસ્સનોતિ ધમ્મતાય વિપરિયાસગ્ગાહી. નત્થિ દિન્નન્તિ દેય્યધમ્મસીસેન દાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘દિન્નસ્સ ફલાભાવં સન્ધાય વદતી’’તિ. દિન્નં પન અન્નાદિવત્થું કથં પટિક્ખિપતિ. એસ નયો ‘‘યિટ્ઠં હુત’’ન્તિ એત્થાપિ. મહાયાગોતિ સબ્બસાધારણં મહાદાનં. પહેણકસક્કારોતિ પાહુનકાનં કત્તબ્બસક્કારો. ફલન્તિ આનિસંસફલઞ્ચ નિસ્સન્દફલઞ્ચ. વિપાકોતિ સદિસં ફલં. પરલોકે ઠિતસ્સ અયં લોકો નત્થીતિ પરલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો અયં લોકો ન હોતિ. ઇધલોકે ઠિતસ્સપિ પરલોકો નત્થીતિ ઇધલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો પરલોકો ન હોતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ. ઇમે સત્તા યત્થ યત્થ ભવયોનિગતિઆદીસુ ઠિતા તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તિ નિરુદયવિનાસવસેન વિનસ્સન્તિ. ફલાભાવવસેનાતિ માતાપિતૂસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં ફલસ્સ અભાવવસેન ‘‘નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા’’તિ વદતિ, ન માતાપિતૂનં, નાપિ તેસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં અભાવવસેન તેસં લોકપચ્ચક્ખત્તા. બુબ્બુળકસ્સ વિય ઇમેસં સત્તાનં ઉપ્પાદો નામ કેવલોવ, ન ચવિત્વા આગમનપુબ્બકોતિ દસ્સનત્થં ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચવિત્વા ઉપપજ્જનકસત્તા નામ નત્થીતિ વદતી’’તિ. સમણેન નામ યાથાવતો જાનન્તેન કસ્સચિ કિઞ્ચિ અકથેત્વા સઞ્ઞતેન ભવિતબ્બં, અઞ્ઞથા અહોપુરિસિકા નામ સિયા, કિં પરો પરસ્સ કરિસ્સતિ, તથા અત્તનો સમ્પાદનસ્સ કસ્સચિ અવસરો એવ નત્થિ તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જનતોતિ આહ ‘‘યે ઇમઞ્ચ…પે… પવેદેન્તી’’તિ. એત્તાવતાતિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના બ્યપદેસેન. દસવત્થુકાતિ પટિક્ખિપિતબ્બાનિ દસ વત્થૂનિ એતિસ્સાતિ દસવત્થુકા.

૪૪૧. અનભિજ્ઝાદયો હેટ્ઠા અત્થતો પકાસિતત્તા ઉત્તાનત્થાયેવ.

૪૪૨. સહ બ્યયતિ ગચ્છતીતિ સહબ્યો, સહવત્તનકો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતા, સહપવત્તીતિ આહ ‘‘સહભાવં ઉપગચ્છેય્ય’’ન્તિ. બ્રહ્માનં કાયો સમૂહોતિ બ્રહ્મકાયો, તપ્પરિયાપન્નતાય તત્થ ગતાતિ બ્રહ્મકાયિકા. કામં ચેતાય સબ્બસ્સપિ બ્રહ્મનિકાયસ્સ સમઞ્ઞાય ભવિતબ્બં, ‘‘આભાન’’ન્તિઆદિના પન દુતિયજ્ઝાનભૂમિકાદીનં ઉપરિ ગહિતત્તા ગોબલીબદ્દઞાયેન તદવસેસાનં અયં સમઞ્ઞાતિ આહ ‘‘બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનન્તિ પઠમજ્ઝાનભૂમિદેવાન’’ન્તિ. આભા નામ વિસું દેવા નત્થિ, પરિત્તાભાદીનંયેવ પન આભાવન્તતાસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં ગહેત્વા પવત્તં એતં અધિવચનં, યદિદં ‘‘આભા’’તિ યથા ‘‘બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માનં બ્રહ્મકાયિકા’’તિ. પરિત્તાભાનન્તિઆદિ પનાતિ આદિ-સદ્દેન અપ્પમાણાભાનં દેવાનં આભસ્સરાનં દેવાનન્તિ ઇમં પાળિં સઙ્ગણ્હાતિ. એકતો અગ્ગહેત્વાતિ આભાતિ વા, એકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞાતિ વા એકતો અગ્ગહેત્વા. તેસંયેવાતિ આભાતિ વુત્તદેવાનંયેવ. ભેદતો ગહણન્તિ કારણસ્સ હીનાદિભેદભિન્નતાદસ્સનવસેન પરિત્તાભાદિગ્ગહણં. ઇતિ ભગવા આસવક્ખયં દસ્સેત્વાતિ એવં ભગવા ધમ્મચરિયં, સમચરિયં, વટ્ટનિસ્સિતં સુગતિગામિપટિપદં, વિવટ્ટનિસ્સિતં આસવક્ખયગામિપટિપદં કત્વા તિભવભઞ્જનતો આસવક્ખયં દસ્સેત્વા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

ઇધ ઠત્વાતિ ઇમસ્મિં ધમ્મચરિયાસમચરિયાય નિદ્દેસે ઠત્વા. દેવલોકા સમાનેતબ્બાતિ છબ્બીસતિપિ દેવલોકા સમોધાનેતબ્બા. વીસતિ બ્રહ્મલોકાતિ તંતંભવપરિયાપન્નનિકાયવસેન વીસતિ બ્રહ્મલોકા, વીસતિ બ્રહ્મનિકાયાતિ અત્થો. દસકુસલકમ્મપથેહીતિ યથારહં દસકુસલકમ્મપથેહિ કમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયભૂતેહિ કેવલં ઉપનિસ્સયભૂતેહિ ચ નિબ્બત્તિ દસ્સિતા.

તિણ્ણં સુચરિતાનન્તિ તિણ્ણં કામાવચરસુચરિતાનં. કામાવચરગ્ગહણઞ્ચેત્થ મનોસુચરિતાપેક્ખાય. વિપાકેનેવાતિ ઇમિના વિપાકુપ્પાદેનેવ નિબ્બત્તિ હોતિ, ન ઉપનિસ્સયતામત્તેનાતિ દસ્સેતિ. ‘‘ઉપનિસ્સયવસેના’’તિ વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘દસ કુસલકમ્મપથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. દુતિયાદીનિ ભાવેત્વાતિઆદીસુપિ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. કસ્મા પનેત્થ ‘‘ઉપનિસ્સયવસેના’’તિ વુત્તં, નનુ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૪૧) – ‘‘પઠમેન ઝાનેન નીવરણાનં પહાનં સીલં, વેરમણિ સીલં, ચેતના સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિઆદિના સબ્બેસુપિ ઝાનેસુ સીલં ઉદ્ધટન્તિ તસ્સ વસેન ઉપરિદેવલોકાનમ્પિ વિપાકેન નિબ્બત્તિ વત્તબ્બાતિ? ન, તસ્સ પરિઞ્ઞાય દેસનત્તા, પરિઞ્ઞાય દેસનતા ચસ્સ ‘‘યત્થ ચ પહાન’’ન્તિઆદિના વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૮૩૭, ૮૩૯) પકાસિતા એવ. તથા હિ ઇધાપિ ‘‘દસ કુસલકમ્મપથા હિ સીલ’’ન્તિઆદિના સીલસ્સ રૂપારૂપભવાનં ઉપનિસ્સયતા વિભાવિતા, ન નિબ્બત્તકતાય. કસ્મા પનેત્થ ભાવનાલક્ખણાય ધમ્મચરિયાય ભવવિસેસે વિભજિયમાને અસઞ્ઞભવો ન ગહિતોતિ આહ ‘‘અસઞ્ઞભવો પન…પે… ન નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. બાહિરકા હિ અયથાભૂતદસ્સિતાય અસઞ્ઞભવં ભવવિપ્પમોક્ખં મઞ્ઞમાના તદુપગજ્ઝાનં ભાવેત્વા અસઞ્ઞેસુ નિબ્બત્તન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં બ્રહ્મજાલટ્ઠકથાયં તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૮-૭૩; દી. નિ. ટી. ૧.૬૮-૭૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

સાલેય્યકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.