૯. મહાઅસ્સપુરસુત્તવણ્ણના

૪૧૫. જાનપદિનોતિ જનપદવન્તો, જનપદસ્સ વા ઇસ્સરા રાજકુમારા ગોત્તવસેન અઙ્ગા નામ. તેસં નિવાસો યદિ એકો જનપદો, કથં બહુવચનન્તિ આહ ‘‘રુળ્હીસદ્દેના’’તિ. અક્ખરચિન્તકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય સલિઙ્ગવચનાનિ (પાણિનિ ૧.૨.૫૧) ઇચ્છન્તિ. અયમેત્થ રુળ્હી યથા ‘‘કુરૂસુ વિહરતિ, મલ્લેસુ વિહરતી’’તિ ચ. તબ્બિસેસને પન જનપદસદ્દે જાતિસદ્દે એકવચનમેવ. તેનાહ ‘‘અઙ્ગેસુ જનપદે’’તિ. અસ્સા વુચ્ચન્તિ પાસાણાનિ, તાનિ સુન્દરાનિ તત્થ સન્તીતિ ‘‘અસ્સપુર’’ન્તિ સો નિગમો વુત્તોતિ કેચી. અપરે પન આજાનીયો અસ્સો રઞ્ઞો તત્થ ગહણં ઉપગતોતિ ‘‘અસ્સપુર’’ન્તિ વુત્તોતિ વદન્તિ. કિં તેહિ, નામમેતં તસ્સ નિગમસ્સ. યસ્મા પન તત્થ ભગવતો નિબદ્ધવસનટ્ઠાનં કિઞ્ચિ નાહોસિ, તસ્મા ‘‘તં ગોચરગામં કત્વા વિહરતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. તથા હિ પાળિયં ‘‘અસ્સપુરં નામ અઙ્ગાનં નિગમો’’તિ ગોચરગામકિત્તનમેવ કતં.

એવરૂપેન સીલેનાતિઆદીસુ સીલગ્ગહણેન વારિત્તસીલમાહ. તેન સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવે દસ્સેતિ. આચારગ્ગહણેન ચારિત્તસીલં. તેન પરિસુદ્ધં કાયવચીસમાચારં. પટિપત્તિગ્ગહણેન સમથવિપસ્સનામગ્ગફલસઙ્ગહં સમ્માપટિપત્તિં. લજ્જિનોતિ ઇમિના યથાવુત્તસીલાચારમૂલકારણં. પેસલાતિ ઇમિના પારિસુદ્ધિં. ઉળારગુણાતિ ઇમિના પટિપત્તિયા પારિપૂરિં. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સેવ વણ્ણં કથેન્તીતિ ઇદં તેસં ઉપાસકાનં યેભુય્યેન ભિક્ખૂનં ગુણકિત્તનપસુતતાય વુત્તં. તે પન સદ્ધમ્મેપિ સમ્માસમ્બુદ્ધેપિ અભિપ્પસન્ના એવ. તેનાહ ‘‘બુદ્ધમામકા ધમ્મમામકા’’તિ. વત્થુત્તયે હિ એકસ્મિં અભિપ્પસન્ના ઇતરદ્વયે અભિપ્પસન્ના એવ તદવિનાભાવતો. પિણ્ડપાતાપચાયનેતિ લક્ખણવચનમેતં યથા ‘‘કાકેહિ સપ્પિ રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ, તસ્મા પચ્ચયપટિપૂજનેતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચયદાયકાનઞ્હિ કારસ્સ અત્તનો સમ્માપટિપત્તિયા મહપ્ફલભાવસ્સ કરણં ઇધ ‘‘પિણ્ડપાતાપચાયન’’ન્તિ અધિપ્પેતં.

સમણકરણાતિ સમણભાવકરા, સમણભાવસ્સ કારકાતિ અત્થો. તે પન એકન્તતો અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદિતા વડ્ઢિતા ચ હોન્તીતિ આહ ‘‘સમાદાય પરિપૂરિતા’’તિ. સમણગ્ગહણઞ્ચેત્થ સમણવસેન, ન સામઞ્ઞમત્તેનાતિ આહ ‘‘સમિતપાપસમણ’’ન્તિ. બ્રાહ્મણકરણાતિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવત્થો વેદિતબ્બો. બ્યઞ્જનતો એવ ચાયં ભેદો, યદિદં સમણબ્રાહ્મણાતિ, ન અત્થતો. સમણેનકત્તબ્બધમ્માતિ સમણધમ્મે ઠિતેન સમ્પાદેતબ્બધમ્મા. યો હિ હેટ્ઠિમસિક્ખાસઙ્ખાતસમણભાવે સુપ્પતિટ્ઠિતો, તેન યે ઉપરિસિક્ખાસઙ્ખાતસમણભાવા સમ્પાદેતબ્બા, તેસં વસેનેવ વુત્તસમણેન કત્તબ્બધમ્મા વુત્તાતિ. તથા હિ તેસં સમણભાવાવહતં સન્ધાયાહ ‘‘તેપિ ચ સમણકરણા હોન્તિયેવા’’તિ. ઇધ પનાતિ મહાઅસ્સપુરે. હિરોત્તપ્પાદિવસેન દેસના વિત્થારિતાતિ હિરોત્તપ્પ-પરિસુદ્ધકાયવચીમનોસમાચારાજીવઇન્દ્રિયસંવર-ભોજનેમત્તઞ્ઞુત- જાગરિયાનુયોગસતિસમ્પજઞ્ઞ-ઝાનવિજ્જાવસેન સમણકરણધમ્મદેસના વિત્થારતો દેસિતા, ન તિકનિપાતે વિય સઙ્ખેપતો. ફલગ્ગહણેનેવ વિપાકફલં ગહિતં, તં પન ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ચતુબ્બિધં સામઞ્ઞફલં દટ્ઠબ્બં. આનિસંસગ્ગહણેન પિયમનાપતાદિઉદ્રયો. તસ્સેવ અત્થોતિ તસ્સેવ અવઞ્ચાપદસ્સેવ અત્થનિદ્દેસો. ‘‘યસ્સા હી’’તિઆદિના બ્યતિરેકવસેન અત્થં વદતિ. એત્તકેન ઠાનેનાતિ એત્તકેન પાળિપદેસેન. હિરોત્તપ્પાદીનં ઉપરિ પાળિયં વુચ્ચમાનાનં સમણકરણધમ્માનં. વણ્ણં કથેસીતિ ગુણં આનિસંસં અભાસિ. સતિપટ્ઠાને વુત્તનયેનાતિ ‘‘અપિચ વણ્ણભણનમેત’’ન્તિઆદિના સતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬) વુત્તનયેન.

૪૧૬. યં હિરીયતીતિ યેન ધમ્મેન હેતુભૂતેન વા જિગુચ્છતિ. કરણે હેતં પચ્ચત્તવચનં. યન્તિ વા લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તો, ધમ્મોતિ અત્થો. હિરીયિતબ્બેનાતિ ઉપયોગત્થે કરણવચનં, હિરીયિતબ્બયુત્તકં કાયદુચ્ચરિતાદિન્તિ અત્થો. ઓત્તપ્પિતબ્બેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અજ્ઝત્તં નિયકજ્ઝત્તં જાતિઆદિ સમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી, બહિદ્ધા અત્તતો બહિભૂતો પરસત્તો સમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં. અત્તાધિપતિતો આગતા અત્તાધિપતેય્યા, અત્તાનં અધિપતિં કત્વા પવત્તા. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતાતિ પાપજિગુચ્છનસભાવટ્ઠાયિની. સપ્પતિસ્સવલક્ખણત્તા ગરુના કિસ્મિઞ્ચિ વુત્તે ગારવવસેન પતિસ્સવનં પતિસ્સવો, સહ પતિસ્સવેનાતિ સપ્પતિસ્સવં, પતિસ્સવભૂતં તંસભાવઞ્ચ યં કિઞ્ચિ ગારવં. જાતિઆદિમહત્તતાપચ્ચવેક્ખણેન ઉપ્પજ્જમાના ચ હિરી તત્થ ગારવવસેન પવત્તતીતિ સપ્પતિસ્સવલક્ખણાતિ વુચ્ચતિ. ભયસભાવસણ્ઠિતન્તિ પાપતો ભાયનસભાવટ્ઠાયી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણત્તા વજ્જં ભાયતિ તં ભયતો પસ્સતીતિ વજ્જભીરુકભયદસ્સાવી, એવંસભાવં ઓત્તપ્પં. અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા ચ હિરોત્તપ્પાનં તત્થ તત્થ પાકટભાવેનેવ વુચ્ચતિ, ન પરેસં કદાચિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયોગા. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં, પાપભયં વા અલજ્જનં હોતીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧.બલરાસિવણ્ણના) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. લોકમરિયાદસ્સ પાલનતો લોકપાલધમ્મા નામ. સુક્કાતિ ઓદાતા પભસ્સરભાવકારકા, સુક્કાભિજાતિહેતુતાય વા સુક્કા. સમ્ભેદન્તિ આચારમરિયાદાસઙ્કરં. દેવભાવાવહા ધમ્માતિ દેવધમ્મા.

સુક્કધમ્મસમાહિતાતિ યથાવુત્તસુક્કધમ્મસમઙ્ગિનો. સન્તોતિ વૂપસન્તદોસા. સપ્પુરિસાતિ સન્તજના. સપરહિતસાધકા હિ સાધવો.

અવયવવિનિમુત્તસ્સ સમુદાયસ્સ અભાવતો, અવયવેન ચ સમુદાયસ્સ અપદિસિતબ્બતો ઓવાદૂપસમ્પદાવહઓવાદેકદેસો ઓવાદૂપસમ્પદાતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અસ્સપુરે. એતે હિરોત્તપ્પધમ્મા. સમણધમ્મા નામાતિ દસ્સિતા મૂલભૂતસમણભાવકરા ધમ્માતિ કત્વા. તથા હિ તેસં આદિતો ગહણં.

યસ્સ અધિગમેન નિપ્પરિયાયતો સમણા નામ હોન્તિ, સો અરિયમગ્ગો ‘‘સમણસ્સ કમ્મં પટિપદા’’તિ કત્વા સામઞ્ઞં, તસ્સ પન ફલભાવતો, આરમ્મણકરણવસેન અરણીયતો ફલનિબ્બાનાનિ સામઞ્ઞત્થો. રાગં ખેપેતીતિ રાગક્ખયો, અરિયમગ્ગો. રાગો ખીયતિ એત્થાતિ રાગક્ખયો, નિબ્બાનં. ફલં પન કારણૂપચારેન રાગક્ખયો દટ્ઠબ્બો. દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સામઞ્ઞભૂતો અત્થો સામઞ્ઞત્થો, મગ્ગો, સામઞ્ઞસ્સ અત્થોતિ સામઞ્ઞત્થો, ફલન્તિ આહ ‘‘મગ્ગમ્પિ ફલમ્પિ એકતો કત્વા સામઞ્ઞત્થો કથિતો’’તિ. તયિદં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન વુત્તં. સીલાદિપુબ્બભાગપટિપદાપિ હિ ઇધ ‘‘સામઞ્ઞત્થો’’તિ ગહિતા. તેનેવાહ ‘‘સતિ ઉત્તરિકરણીયે’’તિ. પટિવેદયામીતિ પુનપ્પુનં ઞાપેમિ.

૪૧૭. કમ્મપથવસેનેવાતિ અકુસલકમ્મપથભાવેનેવ, તતો તાદિસમ્પિ અકુસલકમ્મં ભિક્ખુસ્સ કાતું ન યુત્તન્તિ દુટ્ઠુલ્લભાવેનેવ તતો ઓરમતીતિ અધિપ્પાયો. સિક્ખાપદબદ્ધેનાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનેન. પાનીયઘટે વા પત્તે વા કાકાનં હત્થં વા દણ્ડં વા લેડ્ડું વાતિ સબ્બમિદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. યત્થ કત્થચિ હિ ઠિતાનં અઞ્ઞેસમ્પિ પાણીનં ઉટ્ઠાપનાદિ સબ્બં અનિટ્ઠકરણં ઇધ અપરિસુદ્ધકાયસમાચારભાવેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ. ઉત્તાનોતિ ઉદ્ધમુદ્ધં તનોતીતિ ઉત્તાનો. એવંભૂતો ચ કેનચિ અનુપ્પાદભૂમિયં સઞ્જાતસાલકલ્યાણીખન્ધો વિય ઉપરૂપરિ ઉગ્ગતુગ્ગતો પાકટો ચ હોતીતિ આહ ‘‘ઉગ્ગતો પાકટો’’તિ. અનાવટોતિ અનિવુતો. તેનાહ ‘‘અસઞ્છન્નો’’તિ, નચ્છાદેતબ્બોતિ અત્થો. એકસદિસો વિસુદ્ધભાવેન. અન્તરન્તરે છિદ્દરહિતો પુબ્બેનાપરં સમ્માપટિપત્તિયા સન્ધાનેન. સંવુતો કાયિકસ્સ સંવરસ્સ અનુપક્કિલેસતો. તેનાહ ‘‘કિલેસાનં દ્વારં પિદહનેના’’તિ.

૪૧૮. એત્થ યથા લહુકતરં કાકુટ્ઠાપનાદિકાયકમ્મં કાયસમાચારસ્સ અપરિસુદ્ધભાવાવહં સલ્લેખવિકોપનતો, મિચ્છાવિતક્કનમત્તઞ્ચ મનોસમાચારસ્સ, એવં યં કિઞ્ચિ અનિય્યાનકથાકથનમત્તં વચીસમાચારસ્સ અપરિસુદ્ધભાવાવહં સલ્લેખવિકોપનતો, ન હસાધિપ્પાયેન મુસાકથનન્તિ દટ્ઠબ્બં. હસાધિપ્પાયેન હિ મુસાકથનં સિક્ખાપદબદ્ધેનેવ પટિક્ખિત્તન્તિ.

૪૨૦. આજીવોપિ એકચ્ચો કમ્મપથવસેન વારિતો લબ્ભતિ. સો પન અતિઓળારિકો કાયવચીસમાચારવારેસુ વુત્તનયો એવાતિ ન ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. યે પન ‘‘તાદિસો ભિક્ખૂનં અયોગ્યતો ન ગહિતો’’તિ વદન્તિ, તં મિચ્છા તથા સતિ કાયવચીસમાચારવારેપિ તસ્સ અગ્ગહેતબ્બભાવાપત્તિતો. ‘‘ખાદથ પિવથા’’તિ પુચ્છા અત્તનો ખાદિતુકામતાદીપનેન, પરિયાયકથાભાવતો પનેસા સલ્લેખવિકોપના જાતા.

૪૨૨. અનેસનં પહાય ધમ્મેન સમેન પચ્ચયે પરિયેસન્તો પરિયેસનમત્તઞ્ઞૂ નામ. દાયકસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ અત્તનો ચ પમાણઞ્ઞુતાપટિગ્ગણ્હન્તો પટિગ્ગહણમત્તઞ્ઞૂ નામ. યોનિસો પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તો પરિભોગમત્તઞ્ઞૂ નામ.

૪૨૩. એકસ્મિં કોટ્ઠાસેતિ મજ્ઝિમયામસઞ્ઞિતે એકસ્મિં કોટ્ઠાસે. ‘‘વામેન પસ્સેન સેન્તી’’તિ એવં વુત્તા. દક્ખિણપસ્સેન સયાનો નામ નત્થિ દક્ખિણહત્થસ્સ સરીરગ્ગહણાદિપયોગક્ખમતો. પુરિસવસેન ચેતં વુત્તં.

તેજુસ્સદત્તાતિ ઇમિના સીહસ્સ અભીરુકભાવં દસ્સેતિ. ભીરુકા હિ સેસમિગા અત્તનો આસયં પવિસિત્વા સન્તાસપુબ્બકં યથા તથા સયન્તિ, સીહો પન અભીરુકભાવતો સતોકારી ભિક્ખુ વિય સતિં ઉપટ્ઠપેત્વાવ સયતિ. તેનાહ ‘‘દ્વે પુરિમપાદે’’તિઆદિ. સેતિ અબ્યાવટભાવેન પવત્તતિ એત્થાતિ સેય્યા, ચતુત્થજ્ઝાનમેવ સેય્યા. કિં પન તં ચતુત્થજ્ઝાનન્તિ? આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં. તત્થ હિ ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ભગવા અનુક્કમેન અગ્ગમગ્ગં અધિગતો તથાગતો જાતોતિ કેચિ, તયિદં પદટ્ઠાનં નામ ન સેય્યા. અપરે પન ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનસમનન્તરા ભગવા પરિનિબ્બાયી’’તિ વુત્તપદં ગહેત્વા ‘‘લોકિયચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ તથાગતસેય્યા’’તિ વદન્તિ, તથા સતિ પરિનિબ્બાનકાલિકા તથાગતસેય્યાતિ આપજ્જતિ, ન ચ ભગવા ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જનબહુલો વિહાસિ, અગ્ગફલઝાનં પનેત્થ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાન’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તત્થ યથા સત્તાનં નિદ્દુપગમનલક્ખણા સેય્યા ભવઙ્ગચિત્તવારવસેન હોતિ, તઞ્ચ તેસં પઠમજાતિસમન્વયં યેભુય્યવુત્તિકં, એવં ભગવતો અરિયજાતિસમન્વયં યેભુય્યવુત્તિકં અગ્ગફલભૂતં ચતુત્થજ્ઝાનં ‘‘તથાગતસેય્યા’’તિ વેદિતબ્બં. સીહસેય્યાતિ સેટ્ઠસેય્યાતિ આહ ‘‘ઉત્તમસેય્યા’’તિ.

૪૨૬. વિગતન્તાનીતિ ઇણમૂલાનિ. તેસન્તિ ઇણમૂલાનં. પરિયન્તોતિ અવસેસો.

પવત્તિનિવારણેન ચતુઇરિયાપથં છિન્દન્તો. આબાધતીતિ પીળેતિ. દુક્ખિતોતિ સઞ્જાતદુક્ખો. અપ્પં બલં બલમત્તા. અપ્પત્થો હિ અયં મત્તા-સદ્દો ‘‘મત્તાસુખપરિચ્ચાગા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૦) વિય, બલવત્થો પન મત્તા-સદ્દો અનત્થન્તરો. સેસન્તિ ‘‘તસ્સ હિ બન્ધના મુત્તોમ્હીતિ આવજ્જયતો તદુભયં હોતી’’તિઆદિના વત્તબ્બં સન્ધાયાહ. સબ્બપદેસૂતિ વુત્તાવસિટ્ઠેસુ સબ્બપદેસુ. યેનકામં યથારુચિ ગચ્છતીતિ યેનકામંગમોતિ અનુનાસિકલોપં અકત્વા નિદ્દેસો. ભુજો અત્તનો યથાસુખવિનિયોગો ઇસ્સો ઇચ્છિતબ્બો એત્થાતિ ભુજિસ્સો, સામિકો. સો પન અપરસન્તકતાય ‘‘અત્તનો સન્તકો’’તિ વુત્તો. દુલ્લભઆપતાય કં તારેન્તિ એત્થાતિ કન્તારોતિ આહ ‘‘નિરુદકં દીઘમગ્ગ’’ન્તિ.

વિનાસેતીતિ ખાદનદુબ્બિનિયોજનાદીહિ યથા ઇણમૂલં કિઞ્ચિ ન હોતિ, તથા કરોતિ. યમ્હિ રાગવત્થુમ્હિ. સો પુગ્ગલો. તેન રાગવત્થુના, પુરિસો ચે ઇત્થિયા, ઇત્થી ચે પુરિસેન. ઇણં વિય કામચ્છન્દો દટ્ઠબ્બો પીળાસમાનતો.

ન વિન્દતીતિ ન જાનાતિ. ઉપદ્દવેથાતિ સુખવિહારસ્સ ઉપદ્દવં કરોથ, વિબાધેથાતિ અત્થો. રોગો વિય બ્યાપાદો દટ્ઠબ્બો સુખભઞ્જનસમાનતો.

નાનાવિધહેતૂપાયાલઙ્કતતાય ખન્ધાયતનધાતુપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિધમ્મનીતિવિચિત્તતાય ચ વિચિત્તનયે. ધમ્મસ્સવનેતિ ધમ્મકથાયં. કથા હિ સોતબ્બટ્ઠેન ‘‘સવન’’ન્તિ વુત્તા. એવમેત્થ સીલં વિભત્તં, એવં ઝાનાભિઞ્ઞા, એવં વિપસ્સનામગ્ગફલાનીતિ નેવ તસ્સ ધમ્મસ્સવનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં જાનાતિ. ઉટ્ઠિતેતિ નિટ્ઠિતે. અહો કારણન્તિ તત્થ તત્થ પટિઞ્ઞાનુરૂપેન નિક્ખિત્તસાધનવસેન ગહિતકારણં. અહો ઉપમાતિ તસ્સેવ કારણસ્સ પતિટ્ઠાપનવસેન અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ પતિટ્ઠં ઉદાહરણાદિ. બન્ધનાગારં વિય થિનમિદ્ધં દટ્ઠબ્બં દુક્ખતો નિય્યાનસ્સ વિબન્ધનતો.

યસ્મા કુક્કુચ્ચનીવરણં ઉદ્ધચ્ચરહિતં નત્થિ, યસ્મા વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં સમાનકિચ્ચાહારપટિપક્ખં, તસ્મા કુક્કુચ્ચસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો ‘‘વિનયે અપકતઞ્ઞુના’’તિઆદિમાહ. યથા હિ ઉદ્ધચ્ચં સત્તસ્સ અવૂપસમકરં, તથા કુક્કુચ્ચમ્પિ. યથાપિ ઉદ્ધચ્ચસ્સ ઞાતિવિતક્કાદિ આહારો, તથા કુક્કુચ્ચસ્સપિ. યથા ચ ઉદ્ધચ્ચસ્સ સમથો પટિપક્ખો, તથા કુક્કુચ્ચસ્સપીતિ. દાસબ્યં વિય ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં દટ્ઠબ્બં અસેરિભાવાપાદનતો.

સોળસવત્થુકા વિચિકિચ્છા અટ્ઠવત્થુકં વિચિકિચ્છં અનુપવિટ્ઠાતિ આહ ‘‘અટ્ઠસુ ઠાનેસુ વિચિકિચ્છા’’તિ. વિચિકિચ્છન્તોતિ સંસયન્તો. અધિમુચ્ચિત્વાતિ પત્તિયાયેત્વા. ગણ્હિતુન્તિ સદ્ધેય્યવત્થું પરિગ્ગહેતું. અભિમુખં સપ્પનં આસપ્પનં, પરિતો સપ્પનં પરિસપ્પનં. પદદ્વયેનપિ ચિત્તસ્સ અનિચ્છનાકારમેવ વદતિ. ખેમન્તગામિમગ્ગં ન પરિયોગાહતિ એતેનાતિ અપરિયોગાહનં, ઉસ્સઙ્કિતપરિસઙ્કિતભાવેન છમ્ભિતં હોતિ ચિત્તં યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન, સો ધમ્મો છમ્ભિતત્તન્તિ વિચિકિચ્છનાકારમાહ. તેનાહ ‘‘ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદયમાના’’તિ. કન્તારદ્ધાનમગ્ગો વિયાતિ સાસઙ્કકન્તારદ્ધાનમગ્ગો વિય દટ્ઠબ્બા અપ્પટિપત્તિહેતુભાવતો.

નત્થિ એત્થ ઇણન્તિ અણણો, તસ્સ ભાવો આણણ્યં, કસ્સચિ ઇણસ્સ અધારણં. સમિદ્ધકમ્મન્તોતિ નિપ્ફન્નજીવિકપ્પયોગો. પરિબુન્ધતિ ઉપરોધેતીતિ ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા પલિબોધો, અસેરિવિહારો, તસ્સ મૂલં કારણન્તિ પલિબોધમૂલં. છ ધમ્મે ભાવેત્વાતિ અસુભનિમિત્તગ્ગાહાદિકે છ ધમ્મે ઉપ્પાદેત્વા વડ્ઢેત્વા. છ ધમ્મે ભાવેત્વાતિ ચ મેત્તાનિમિત્તગ્ગાહાદયો ચ તત્થ તત્થ છ ધમ્માતિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બો. પજહતીતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પજહતિ. તેનાહ ‘‘આચારપણ્ણત્તિઆદીનિ સિક્ખાપિયમાનો’’તિઆદિ. પરવત્થુમ્હીતિ વિસભાગવત્થુસ્મિં, પરવિસયે વા. પરવિસયા હેતે ભિક્ખુનો, યદિદં પઞ્ચ કામગુણા. આણણ્યમિવ કામચ્છન્દપ્પહાનં આહ પિયવત્થુઅભાવાવહતો.

આચારવિપત્તિપટિબાહકાનિ સિક્ખાપદાનિ આચારપણ્ણત્તિઆદીનિ. આરોગ્યમિવ બ્યાપાદપ્પહાનં આહ કાયચિત્તાનં ફાસુભાવાવહતો.

બન્ધના મોક્ખમિવ થિનમિદ્ધપ્પહાનં આહ ચિત્તસ્સ નિગ્ગહિતભાવાવહતો.

ભુજિસ્સં વિય ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપ્પહાનં આહ ચિત્તસ્સ સેરિભાવાવહતો.

તિણં વિયાતિ તિણમિવ કત્વા. અગણેત્વાતિ અચિન્તેત્વા. ખેમન્તભૂમિં વિય વિચિકિચ્છાપહાનં આહ અનુસ્સઙ્કિતાપરિસઙ્કિતભાવેન સમ્માપટિપત્તિહેતુભાવતો.

૪૨૭. કિરીયતિ (અ. નિ. ટી. ૩.૫.૨૮-૨૯) ગબ્ભાસયે ખિપીયતીતિ કરો, સમ્ભવો, કરતો જાતોતિ કરજો, માતાપેત્તિકસમ્ભવોતિ અત્થો. માતુયા હિ સરીરસણ્ઠાપનવસેન કરતો જાતોતિ કરજોતિ અપરે. ઉભયથાપિ કરજકાયન્તિ ચતુસન્તતિરૂપમાહ. તેમેતીતિ તિન્તં કરોતિ. કો પનેત્થ તિન્તભાવોતિ આહ ‘‘સ્નેહેતી’’તિ, પીતિસ્નેહેન પીણનં કરોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સબ્બત્થ પવત્તપીતિસુખં કરોતી’’તિ. પીતિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપેહિ સકલસ્સ કરજકાયસ્સ પરિફુટતાય ચેત્થ તંસમુટ્ઠાપકપીતિસુખાનં સબ્બત્થ પવત્તિ જોતિતા. પરિસન્દેતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થાપિ હિ ‘‘સમન્તતો સન્દેતિ તેમેતિ સ્નેહેતિ, સબ્બત્થ પવત્તપીતિસુખં કરોતી’’તિઆદિના યથારહં અત્થો વેદિતબ્બો. પરિપૂરેતીતિ વાયુના ભસ્તં વિય ઇમં કરજકાયં પીતિસુખેન પૂરેતિ. સમન્તતો ફુસતીતિ ઇમં કરજકાયં પીતિસુખેન ફુસતિ. સબ્બાવતોતિ અ-કારસ્સ આ-કારો કતો, સબ્બાવયવવતોતિ અત્થોતિ આહ ‘‘સબ્બકોટ્ઠાસવતો’’તિ, મંસાદિસબ્બાભાગવતોતિ અત્થો. અફુટં નામ ન હોતિ પીતિસુખસમુટ્ઠાનેહિ રૂપેહિ સબ્બત્થકમેવ બ્યાપિતત્તા. કાતુઞ્ચેવ યોજેતુઞ્ચ છેકો સન્નેતું પટિબલોતિ યોજના. ન્હાનીયચુણ્ણાનં પરિમદ્દનવસેન પિણ્ડં કરોન્તેન હત્થેન ભાજનં નિપ્પીળેતબ્બં હોતીતિ આહ ‘‘સન્નેન્તસ્સ ભિજ્જતી’’તિ. અનુગતાતિ અનુપવિટ્ઠા. પરિગતાતિ પરિતો સમન્તતો તિન્તા. તિન્તભાવેનેવ સમં અન્તરં બાહિરઞ્ચ એતિસ્સાતિ સન્તરબાહિરા. સબ્બત્થકમેવાતિ સબ્બત્થેવ. ન ચ પગ્ઘરિણી પમાણયુત્તસ્સેવ ઉદકસ્સ સિત્તત્તા. એત્થ ચ ન્હાનીયપિણ્ડં વિય કરજકાયો, તં તેમેત્વા સમ્પિણ્ડિતપમાણયુત્તઉદકં વિય પઠમજ્ઝાનસુખં દટ્ઠબ્બં.

૪૨૮. હેટ્ઠા ઉબ્ભિજ્જિત્વા ઉગ્ગચ્છનઉદકોતિ રહદસ્સ અધોથૂલધારાવસેન ઉબ્ભિજ્જ ઉટ્ઠહનઉદકો. અન્તોયેવ ઉબ્ભિજ્જનઉદકોતિ રહદસ્સ અબ્ભન્તરેયેવ થૂલધારા અહુત્વા ઉટ્ઠિતઉદકસિરામુખેહિ ઉબ્ભિજ્જનકો. આગમનમગ્ગોતિ નદીતળાકકન્દરસરઆદિતો આગમનમગ્ગો.

૪૨૯. ઉપ્પલગચ્છાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિની (અ. નિ. ટી. ૩.૫.૨૮-૨૯), વારિ. અયમેત્થ વિનિચ્છયો, તથા હિ લોકે રત્તક્ખિકો ‘‘પુણ્ડરીકક્ખો’’તિ વુચ્ચતિ. કેચિ પન ‘‘રત્તં પદુમં, સેતં પુણ્ડરીક’’ન્તિ વદન્તિ. ઉપ્પલાદીનિ વિય કરજકાયો, ઉદકં વિય તતિયજ્ઝાનસુખન્તિ અયમ્પિ અત્થો ‘‘પુરિમનયેના’’તિ અતિદેસેનેવ વિભાવિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૪૩૦. નિરુપક્કિલેસટ્ઠેનાતિ રજોજલ્લાદિના અનુપક્કિલિટ્ઠતાય અમલીનભાવેન. અમલીનમ્પિ કિઞ્ચિ વત્થુ પભસ્સરસભાવં હોતીતિ વુત્તં ‘‘પભસ્સરટ્ઠેના’’તિ. ઉતુફરણન્તિ ઉણ્હઉતુફરણં. સબ્બત્થકમેવ ઝાનસુખેન ફુટ્ઠો કરજકાયો યથા ઉતુના ફુટ્ઠવત્થસદિસોતિ આહ ‘‘વત્થં વિય કરજકાયો’’તિ. તસ્માતિ ‘‘વત્થં વિયા’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ, કરજકાયસ્સ વત્થસદિસત્તા ચતુત્થજ્ઝાનસુખસ્સ ચ ઉતુફરણસદિસત્તાતિ અત્થો. સન્તસભાવત્તા ઞાણુત્તરત્તા ચેત્થ ઉપેક્ખાપિ સુખે સઙ્ગહિતાતિ ચતુત્થજ્ઝાનેપિ સુખગ્ગહણં કતં. ‘‘પરિસુદ્ધેન પરિયોદાતેન ફરિત્વા નિસિન્નો હોતી’’તિ વચનતો ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તસ્સ વત્થસદિસતા વુત્તા. ચતુત્થજ્ઝાનસમુટ્ઠાનરૂપેહિ ભિક્ખુનો કાયસ્સ ફુટભાવં સન્ધાય ‘‘તંસમુટ્ઠાનરૂપં ઉતુફરણં વિયા’’તિ વુત્તં. પુરિસસ્સ કાયો વિય ભિક્ખુનો કરજકાયોતિ અયં પનત્થો પાકટોતિ ન ગહિતો, ગહિતો એવ વા ‘‘યથા હિ કત્થચિ…પે… કાયો ફુટો હોતી’’તિ વુત્તત્તા.

૪૩૧. પુબ્બેનિવાસઞાણઉપમાયન્તિ પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ દસ્સિતઉપમાયં. તંદિવસંકતકિરિયાગહણં પાકતિકસત્તસ્સપિ યેભુય્યેન પાકટા હોતીતિ દસ્સનત્થં. તંદિવસગતગામત્તયગ્ગહણેનેવ મહાભિનીહારેહિ અઞ્ઞેસમ્પિ પુબ્બેનિવાસઞાણલાભીનં તીસુ ભવેસુ કતા કિરિયા યેભુય્યેન પાકટા હોતીતિ દીપિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૪૩૨. સમ્મુખદ્વારાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અભિમુખદ્વારા. અપરાપરં સઞ્ચરન્તેતિ તંતંકિચ્ચવસેન ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરન્તે. ઇતો પન ગેહા…પે… પવિસનવસેનપીતિ ઇદં ચુતૂપપાતઞાણસ્સ વિસયદસ્સનવસેન વુત્તં. દ્વિન્નં ગેહાનં અન્તરે ઠત્વાતિ દ્વિન્નં ગેહદ્વારાનં સમ્મુખટ્ઠાનભૂતે અન્તરવીથિયં વેમજ્ઝે ઠત્વા. તેસુ હિ એકસ્સ ચે પાચીનમુખદ્વારં ઇતરસ્સ પચ્છિમમુખં, તસ્સ સમ્મુખં ઉભિન્નં અન્તરવીથિયં ઠિતસ્સ દક્ખિણામુખસ્સ, ઉત્તરામુખસ્સ વા ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ તત્થ પવિસનકનિક્ખમનકપુરિસા યથા સુખેનેવ પાકટા હોન્તિ, એવં દિબ્બચક્ખુઞાણસમઙ્ગિનો ચવનકઉપપજ્જનકપુરિસા. યથા પન તસ્સ પુરિસસ્સ અઞ્ઞેનેવ ખણેન પવિસન્તસ્સ દસ્સનં, અઞ્ઞેન નિક્ખમન્તસ્સ દસ્સનં, એવં ઇમસ્સપિ અઞ્ઞેનેવ ખણેન ચવમાનસ્સ દસ્સનં, અઞ્ઞેન ઉપપજ્જમાનસ્સ દસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઞાણસ્સ પાકટાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ ઞાણસ્સ.

૪૩૩. પબ્બતસિખરં યેભુય્યેન સંખિત્તં સઙ્કુચિતં હોતીતિ ઇધ પબ્બતમત્થકં ‘‘પબ્બતસઙ્ખેપો’’તિ વુત્તં, પબ્બતપરિયાપન્નો વા પદેસો પબ્બતસઙ્ખેપો. અનાવિલોતિ અકાલુસ્સો. સા ચસ્સ અનાવિલતા કદ્દમાભાવેન હોતીતિ આહ ‘‘નિક્કદ્દમો’’તિ. ઠિતાસુપિ નિસિન્નાસુપિ ગાવીસુ. વિજ્જમાનાસૂતિ લબ્ભમાનાસુ. ઇતરા ઠિતાપિ નિસિન્નાપિ ચરન્તીતિ વુચ્ચન્તિ સહચરણઞાયેન. તિટ્ઠન્તમેવ, ન કદાચિપિ ચરન્તં. દ્વયન્તિ સિપ્પિસમ્મુકં મચ્છગુમ્બન્તિ ઇમં ઉભયં તિટ્ઠન્તન્તિ વુત્તં, ચરન્તમ્પીતિ અધિપ્પાયો. કિં વા ઇમાય સહચરિયાય, યથાલાભગ્ગહણં પનેત્થ દટ્ઠબ્બં. સક્ખરકથલસ્સ હિ વસેન ‘‘તિટ્ઠન્ત’’ન્તિ, સિપ્પિસમ્બુકસ્સ મચ્છગુમ્બસ્સ ચ વસેન ‘‘તિટ્ઠન્તમ્પિ, ચરન્તમ્પી’’તિ યોજના કાતબ્બા.

૪૩૪. ભિક્ખૂતિ ભિન્નકિલેસોતિ ભિક્ખુ. સો હિ પરમત્થતો સમણોતિનામકો. તત્થ અરિયમગ્ગેન સબ્બસો પાપાનં સમિતાવીતિ સમણો. તેનાહ ‘‘સમિતપાપત્તા’’તિ. સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મા વુચ્ચતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, તતો આગતોતિ બ્રહ્મા, અરિયમગ્ગો, તં અસમ્મોહપટિવેધવસેન અઞ્ઞાસીતિ બ્રાહ્મણો. તંસમઙ્ગિતાય હિસ્સ પાપાનં બાહિતભાવો. તેનાહ ‘‘બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો’’તિ. અટ્ઠઙ્ગિકેન અરિયમગ્ગજલેન ન્હાતવા નિદ્ધોતકિલેસોતિ ન્હાતકો. ગતત્તાતિ પહાનાભિસમયવસેન પટિવિદ્ધત્તા. તેનાહ ‘‘વિદિતત્તા’’તિ. નિસ્સુતત્તાતિ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન સન્તાનતો સબ્બસો નિહતત્તા. તેનાહ ‘‘અપહતત્તા’’તિ, મરિયાદવસેન કિલેસાનં હિંસિતત્તા અરિયમગ્ગેહિ ઓધિસો સબ્બસો કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘હતત્તા’’તિ. આરકત્તાતિ સુપ્પહીનતાય વિપ્પકટ્ઠભાવતો. તેનાહ ‘‘દૂરીભૂતત્તા’’તિ. ઉભયમ્પિ ઉભયત્થ યોજેતબ્બં – કિલેસાનં આરકત્તા હતત્તા દૂરીભૂતત્તા ચ અરિયો, તથા અરહન્તિ. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં ઉત્તાનત્થત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાઅસ્સપુરસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.