૮. મહાહત્થિપદોપમસુત્તવણ્ણના

૩૦૦. જઙ્ગલાનન્તિ એત્થ યો નિપિચ્છલેન અમુદુકો નિરુદકતાય થદ્ધલૂખભૂમિપ્પદેસો, સો ‘‘જઙ્ગલો’’તિ વુચ્ચતિ. તબ્બહુલતાય પન ઇધ સબ્બો ભૂમિપ્પદેસો જઙ્ગલો, તસ્મિં જઙ્ગલે જાતા, ભવાતિ વા જઙ્ગલા, તેસં જઙ્ગલાનં. એવઞ્હિ નદીચરાનમ્પિ હત્થીનં સઙ્ગહો કતો હોતિ. સમોધાતબ્બાનં વિય હિ સમોધાયકાનમ્પિ જઙ્ગલગ્ગહણેન ગહેતબ્બતો. પથવીતલચારીનન્તિ ઇમિના જલચારિનો ન નિવત્તેતિ અદિસ્સમાનપાદત્તા. પાણાનન્તિ સાધારણવચનમ્પિ ‘‘પદજાતાની’’તિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન વિસેસનિવિટ્ઠમેવ હોતીતિ આહ ‘‘સપાદકપાણાન’’ન્તિ. ‘‘મુત્તગત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૧૯; અ. નિ. ૯.૧૧) ગત-સદ્દો અનત્થન્તરો વિય, જાત-સદ્દો અનત્થન્તરોતિ આહ ‘‘પદજાતાનીતિ પદાની’’તિ. સમોધાનન્તિ સમવરોધં, અન્તોગમં વા. મહન્તત્તેનાતિ વિપુલભાવેન.

કુસલા ધમ્માતિ અનવજ્જસુખવિપાકા ધમ્મા, ન અનવજ્જમત્તધમ્મા. કુસલત્તિકે આગતનયેન હિ ઇધ કુસલા ધમ્મા ગહેતબ્બા, ન બાહિતિકસુત્તે આગતનયેન. ચતુબ્બિધો સઙ્ગહોતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ એકવિધોવેત્થ સઙ્ગહો અધિપ્પેતોતિ? ન, અત્થં અગ્ગહેત્વા અનિદ્ધારિતત્થસ્સ સદ્દસ્સેવ ગહિતત્તા. સઙ્ગહ-સદ્દો તાવ અત્તનો અત્થવસેન ચતુબ્બિધોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. અત્થોપિ વા અનિદ્ધારિતવિસેસો સામઞ્ઞેન ગહેતબ્બતં પત્તો ‘‘સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ એત્થ સઙ્ગહ-સદ્દેન વચનીયતં ગતોતિ ન કોચિ દોસો, નિદ્ધારિતે વિસેસે તસ્સ એકવિધતા સિયા, ન તતો પુબ્બેતિ. સજાતિસઙ્ગહોતિ સમાનજાતિયા, સમાનજાતિકાનં વા સઙ્ગહો. ધાતુકથાવણ્ણનાયં પન ‘‘જાતિસઙ્ગહો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, તં જાતિ-સદ્દસ્સ સાપેક્ખસદ્દત્તા જાતિયા સઙ્ગહોતિ વુત્તે અત્તનો જાતિયાતિ વિઞ્ઞાયતિ સમ્બન્ધારહસ્સ અઞ્ઞસ્સ અવુત્તત્તાતિ કત્વા વુત્તં. ઇધ પન રૂપકણ્ડવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૯૪) વિય પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘સજાતિસઙ્ગહો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. સઞ્જાયન્તિ એત્થાતિ સઞ્જાતિ, સઞ્જાતિયા સઙ્ગહો સઞ્જાતિસઙ્ગહો, સઞ્જાતિદેસવસેન સઙ્ગહોતિ અત્થો. ‘‘સબ્બે રથિકા’’તિ વુત્તે સબ્બે રથયોધા રથેન યુજ્ઝનકિરિયાય એકસઙ્ગહોતિ. ‘‘સબ્બે ધનુગ્ગહા’’તિ વુત્તે સબ્બે ઇસ્સાસા ધનુના વિજ્ઝનકિરિયાય એકસઙ્ગહોતિ આહ ‘‘એવં કિરિયવસેન સઙ્ગહો’’તિ. રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતન્તિ રૂપક્ખન્ધેન એકસઙ્ગહં રૂપક્ખન્ધોતેવ ગણિતં, ગહણં ગતન્તિ અત્થો.

દિયડ્ઢમેવ સચ્ચં ભજતિ મગ્ગસચ્ચદુક્ખસચ્ચેકદેસભાવતો. સચ્ચેકદેસન્તોગધમ્પિ સચ્ચન્તોગધમેવ હોતીતિ આહ ‘‘સચ્ચાનં અન્તોગધત્તા’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં સાસનતો ચ લોકતો ચ ઉપમં આહ રિત્વા દીપેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સાધિકમિદં, ભિક્ખવે, દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતન્તિ ઇદં યસ્મિં કાલે તં સુત્તં દેસિતં, તદા પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવસેન વુત્તં, તતો પરં પન સાધિકાનિ દ્વેસતાનિ સિક્ખાપદાનીતિ. સિક્ખાનં અન્તોગધત્તા અધિસીલસિક્ખાય. એત્થ ચ ‘‘સીલં સિક્ખન્તોપિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતી’’તિ વિસમોયં ઉપઞ્ઞાસો. તત્થ હિ યો પહાતબ્બં પજહતિ, સંવરિતબ્બતો સંવરં આપજ્જતિ, અયમસ્સ અધિસીલસિક્ખા. યો તત્થ ચેતસો અવિક્ખેપો, અયમસ્સ અધિચિત્તસિક્ખા. યા તત્થ વીમંસા, અયમસ્સ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. ઇતિ સો કુલપુત્તો સરૂપતો લબ્ભમાના એવ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતીતિ દીપિતો, ન સિક્ખાનં અન્તોગધતામત્તેન. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘યો તથાભૂતસ્સ સંવરો, અયમેત્થ અધિસીલસિક્ખા, યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ, અયમેત્થ અધિચિત્તસિક્ખા, યા તથાભૂતસ્સ પઞ્ઞા, અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા. ઇમા તિસ્સો સિક્ખા તસ્મિં આરમ્મણે તાય સતિયા તેન મનસિકારેન સિક્ખતિ આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતી’’તિ. ઇધ પન સચ્ચાનં અન્તોગધત્તા સચ્ચ-સદ્દાભિધેય્યતામત્તેન ચતૂસુ સચ્ચેસુ ગણનન્તોગધા હોન્તીતિ? ન, તત્થાપિ હિ નિપ્પરિયાયતો અધિસીલસિક્ખાવ લબ્ભતિ, ઇતરા પરિયાયતોતિ કત્વા ‘‘સિક્ખાનં અન્તોગધત્તા’’તિ વુત્તં.

ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ ચ તતો અમુચ્ચિત્વા તસ્સેવ અન્તોગધતં સન્ધાય વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘યથા ચ એકસ્સ હત્થિપદસ્સા’’તિઆદિના દસ્સિતા હત્થિપદોપમા સમત્થિતા દટ્ઠબ્બા. એકસ્મિમ્પિ દ્વીસુપિ તીસુપિ સચ્ચેસુ ગણનં ગતા ધમ્માતિ ઇદં ન કુસલત્તિકવસેનેવ વેદિતબ્બં, અથ ખો તિકદુકેસુ યથારહં લબ્ભમાનપદવસેન વેદિતબ્બં. તત્થ એકસ્મિં સચ્ચે ગણનં ગતો ધમ્મો અસઙ્ખતધમ્મો દટ્ઠબ્બો, દ્વીસુ સચ્ચેસુ ગણનં ગતા કુસલા ધમ્મા, તથા અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ચ ધમ્મા, તીસુ સચ્ચેસુ ગણનં ગતા સઙ્ખતા ધમ્મા, એવં અઞ્ઞેસમ્પિ તિકદુકપદાનં વસેન અયમત્થો યથારહં વિભજિત્વા વત્તબ્બો. તેનાહ ‘‘એકસ્મિમ્પિ…પે… ગતાવ હોન્તી’’તિ. એકદેસો હિ સમુદાયન્તોગધત્તા વિસેસો વિય સામઞ્ઞેન સમૂહેન સઙ્ગહં લભતિ. તેનાહ ‘‘સચ્ચાનં અન્તોગધત્તા’’તિ. દેસનાનુક્કમોતિ અરિયસચ્ચાનિ ઉદ્દિસિત્વા દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસવસેન પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં વિભજનં. તત્થ ચ રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવસેનઆદિતો અજ્ઝત્તિકાય પથવીધાતુયા વિભજનન્તિ. અયં ઇમિસ્સા દેસનાય અનુક્કમો.

૩૦૧. તં પનેતં ઉપમાહિ વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુજાતન્તિ સુન્દરં, સુસણ્ઠિતં સુપરિણતઞ્ચાતિ અધિપ્પાયો. પેસિયોતિ વિલીવે. મુદુભાવતો કુચ્છિભાગં આદાય. ઇતરે ચ ચત્તારો કોટ્ઠાસેતિ પઞ્ચધા ભિન્નકોટ્ઠાસેસુ ઇતરે ચ ચત્તારો કોટ્ઠાસે. ઇતરે ચ તયો કોટ્ઠાસેતિઆદિતો ચતુધા ભિન્નકોટ્ઠાસેસુ ઇતરે ચ તયો કોટ્ઠાસે.

રાજપુત્તૂપમાયાતિ રઞ્ઞો જેટ્ઠપુત્તઉપમાય. ન્તિ પિળન્ધનં. ઉરે વાયામજનિતઅરિયજાતિયા ઓરસો. મુખતો જાતોતિ મુખતો નિગ્ગતધમ્મદેસનાય જાતો, બુદ્ધાનં વા ધમ્મકાયસ્સ મુખભૂતઅરિયધમ્મતો જાતો. તતો એવ ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો. સત્થુ ધમ્મદાયાદસ્સેવ ગહિતત્તા ધમ્મદાયાદો. તેનાહ ‘‘નો આમિસદાયાદો’’તિ. ન્તિ ‘‘ભગવતો પુત્તો’’તિઆદિવચનં. મહાપઞ્ઞતાદિગુણેહિ સાતિસયં અનુપુબ્બભાવે ઠિતત્તા સમ્મા યથાભૂતં વદમાનો વત્તું સક્કોન્તો વદેય્ય.

અકુતોભયં નિબ્બાનં નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ. રાગરજાદીનં વિગમેન વિગતરજં ધમ્મં દેસેન્તં સુગતં સમ્માસમ્બુદ્ધં ભિક્ખૂનં પરોસહસ્સં પયિરુપાસતીતિ યોજના.

‘‘સેવેથ ભજથા’’તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘પણ્ડિતા ભિક્ખૂ અનુગ્ગાહકા’’તિ. પણ્ડિતાપિ સમાના ન અપ્પસ્સુતા, અથ ખો ઓવાદાનુસાસનીહિ અનુગ્ગાહકાતિ પુરિમા ઉપમા થેરસ્સેવ વસેન ઉદાહટા, દુતિયા પન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપિ વસેન ઉદાહટા.

૩૦૨. અજ્ઝત્તિકાતિ સત્તસન્તાનપરિયાપન્ના. અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તન્તિ પદદ્વયેનપિ તંતંપાટિપુગ્ગલિકધમ્મા વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘ઉભયમ્પેતં નિયકાધિવચનમેવા’’તિ. સસન્તતિપરિયાપન્નતાય પન અત્તાતિ ગહેતબ્બભાવૂપગમનવસેન અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તં અજ્ઝત્તં, તંતંસત્તસન્તાનપરિયાપન્નતાય પચ્ચત્તં. તેનાહ અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૭) ‘‘અત્તનિ પવત્તત્તા અજ્ઝત્તં, અત્તાનં પટિચ્ચ પટિચ્ચ પવત્તત્તા પચ્ચત્ત’’ન્તિ. કક્ખળન્તિ કથિનં. યસ્મા તં થદ્ધભાવેન સહજાતાનં પતિટ્ઠા હોતિ, તસ્મા ‘‘થદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. ખરિગતન્તિ ખરસભાવેસુ ગતં તપ્પરિયાપન્નં, ખરસભાવમેવાતિ અત્થો. યસ્મા પન ખરસભાવં ફરુસાકારેન ઉપટ્ઠાનતો ફરુસાકારં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ફરુસ’’ન્તિ. ઉપાદિન્નં નામ સરીરટ્ઠકં. તત્થ યં કમ્મસમુટ્ઠાનં, તં નિપ્પરિયાયતો ‘‘ઉપાદિન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇતરં અનુપાદિન્નં. તદુભયમ્પિ ઇધ તણ્હાદીહિ આદિન્નગહિતપરામટ્ઠવસેન ઉપાદિન્નમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સરીરટ્ઠકઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આદિન્નન્તિ અભિનિવિટ્ઠં. મમન્તિ ગહિતં. અહન્તિ પરામટ્ઠં. ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સાતિ ચતુધાતુવવત્થાનવસેન ધાતુકમ્મટ્ઠાનં પરિહરન્તસ્સ. એત્થાતિ એતસ્મિં ધાતુકમ્મટ્ઠાને. તીસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ તિપ્પકારેસુ કોટ્ઠાસેસુ. ન હિ તે તયો ચત્તારો કોટ્ઠાસા.

વુત્તપ્પકારાતિ ‘‘કેસા લોમા’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારા. નાનાસભાવતોતિ સતિપિ કક્ખળભાવસામઞ્ઞે સસમ્ભારવિભત્તિતો પન કેસાદિસઙ્ઘાતગતનાનાસભાવતો. આલયોતિ અપેક્ખા. નિકન્તીતિ નિકામના. પત્થનાતિ તણ્હાપત્થના. પરિયુટ્ઠાનન્તિ તણ્હાપરિયુટ્ઠાનં. ગહણન્તિ કામુપાદાનં. પરામાસોતિ પરતો આમસના મિચ્છાભિનિવેસો. ન બલવા આલયાદિ. યદિ એવં કસ્મા વિભઙ્ગે બાહિરાપિ પથવીધાતુ વિત્થારેનેવ વિભત્તાતિ? યથાધમ્મદેસનત્તા તત્થ વિત્થારેનેવ દેસના પવત્તા, યથાનુલોમદેસનત્તા પનેત્થ વુત્તનયેન દેસના સંખિત્તા.

યોજેત્વા દસ્સેતીતિ એકજ્ઝં કત્વા દસ્સેતિ. સાતિ અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ. સુખપરિગ્ગહો હોતિ ‘‘ન મે સો અત્તા’’તિ. સિદ્ધે હિ અનત્તલક્ખણે દુક્ખલક્ખણં અનિચ્ચલક્ખણઞ્ચ સિદ્ધમેવ હોતિ સઙ્ખતધમ્મેસુ તદવિનાભાવતોતિ. વિસૂકાયતીતિ વિસૂકં વિરૂપકિરિયં પવત્તેતિ. સા પન અત્થતો વિપ્ફન્દનમેવાતિ આહ ‘‘વિપ્ફન્દતી’’તિ. અસ્સાતિ અજ્ઝત્તિકાય પથવીધાતુયા. અચેતનાભાવો પાકટો હોતિ ધાતુમત્તતાય દસ્સનતો. તં ઉભયમ્પીતિ તં પથવીધાતુદ્વયમ્પિ.

તતો વિસેસતરેનાતિ તતો બાહિરમહાપથવિતો વિસેસવન્તતરેન, લહુતરેનાતિ અત્થો. કુપ્પતીતિ લુપ્પતિ. વિલીયમાનાતિ પકતિઉદકે લોણં વિય વિલયં ગચ્છન્તી. ઉદકાનુગતાતિ ઉદકં અનુગતા ઉદકગતિકા. તેનાહ ‘‘ઉદકમેવ હોતી’’તિ. અભાવો એવ અભાવતા, ન ભવતીતિ વા અભાવો, તથાસભાવો ધમ્મો. તસ્સ ભાવો અભાવતા. વયો વિનાસો ધમ્મો સભાવો એતસ્સાતિ વયધમ્મો, તસ્સ ભાવો વયધમ્મતા, અત્થતો ખયો એવ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ અનિચ્ચલક્ખણમેવ વુત્ત’’ન્તિ. વિદ્ધંસનભાવસ્સ પન પવેદિતબ્બત્તા કામં અનિચ્ચલક્ખણમેવ વુત્તં સરૂપતો, ઇતરાનિપિ અત્થતો વુત્તાનેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં પના’’તિઆદિ.

મત્તં ખણમત્તં તિટ્ઠતીતિ મત્તટ્ઠો, અપ્પમત્તટ્ઠો મત્તટ્ઠકો, અતિઇત્તરખણિકોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરિત્તટ્ઠિતિકસ્સા’’તિ. ઠિતિપરિત્તતાયાતિ એકચિત્તપવત્તિમત્તતાઠાનલક્ખણસ્સ ઇતરભાવેન. એકસ્સ ચિત્તસ્સ પવત્તિક્ખણમત્તેનેવ હિ સત્તાનં પરમત્થતો જીવનક્ખણો પરિચ્છિન્નો. તેનાહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ.

જીવિતન્તિ જીવિતિન્દ્રિયં. સુખદુક્ખાતિ સુખદુક્ખા વેદના. ઉપેક્ખાપિ હિ સુખદુક્ખાસ્વેવ અન્તોગધા ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવતો. અત્તભાવોતિ જીવિતવેદનાવિઞ્ઞાણાનિ ઠપેત્વા અવસિટ્ઠધમ્મા વુત્તા. કેવલાતિ અત્તનિચ્ચભાવેન અવોમિસ્સા. એકચિત્તસમાયુત્તાતિ એકેન ચિત્તેન સહિતા એકચિત્તક્ખણિકા. લહુસો વત્તતે ખણોતિ તાય એવ એકક્ખણિકતાય લહુકો અતિઇત્તરો જીવિતાદીનં ખણો વત્તતિ વીતિવત્તતીતિ અત્થો. ઇદન્તિ ગાથાવચનં.

યસ્મા સત્તાનં જીવિતં અસ્સાસપસ્સાસાનં અપરાપરસઞ્ચરણં લભમાનમેવ પવત્તતિ, ન અલભમાનં, તસ્મા અસ્સાસપસ્સાસૂપનિબદ્ધં. તથા મહાભૂતાનં સમવુત્તિતં લભમાનમેવ પવત્તતિ. પથવીધાતુયા હિ આપોધાતુઆદીનં વા અઞ્ઞતરપકોપેન બલસમ્પન્નોપિ પુરિસો પત્થદ્ધકાયો વા, અતિસારાદિવસેન કિલિન્નપૂતિકાયો વા, મહાડાહપરેતો વા, સઞ્છિજ્જમાનસન્ધિબન્ધનો વા હુત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણાતિ. કબળીકારાહારાનં યુત્તકાલે લભન્તસ્સેવ જીવિતં પવત્તતિ, અલભન્તસ્સ પરિક્ખયં ગચ્છતિ, વિઞ્ઞાણે પવત્તમાનેયેવ ચ જીવિતં પવત્તતિ, ન તસ્મિં અપ્પવત્તમાને. જીવિતન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દેન ઇરિયાપથૂપનિબદ્ધતાસીતુણ્હૂપનિબદ્ધતાદીનં સઙ્ગહો. ચતુન્નઞ્હિ ઇરિયાપથાનં સમવુત્તિતં લભમાનમેવ જીવિતં પવત્તતિ, અઞ્ઞતરસ્સ પન અધિમત્તતાય આયુસઙ્ખારા ઉપચ્છિજ્જન્તિ, સીતુણ્હાનમ્પિ સમવુત્તિતં લભમાનમેવ પવત્તતિ, અતિસીતેન પન અતિઉણ્હેન વા અભિભૂતસ્સ વિપજ્જતીતિ.

તણ્હુપાદિન્નસ્સાતિ ઇમિના હિ પચ્ચયુપ્પન્નતાકિત્તનેન સરસપભઙ્ગુતંયેવ વિભાવેતિ. દુક્ખાનુપસ્સનાય તણ્હાગ્ગાહસ્સ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય માનગ્ગાહસ્સ અનત્તાનુપસ્સનાય દિટ્ઠિગ્ગાહસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો એકંસેનેવ તીહિ અનુપસ્સનાહિ ગાહાપિ વિગચ્છન્તીતિ આહ ‘‘નોતેવ હોતી’’તિ. એકંયેવ આગતં બાહિરાય પથવીધાતુયા અન્તરધાનદસ્સનપવત્તજોતનાય.

પરિગ્ગહન્તિ ધાતુપરિગ્ગહણં. પટ્ઠપેન્તોતિ આરભન્તો દેસેન્તો. સોતદ્વારે બલં દસ્સેતીતિ યોજના. કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ બલદસ્સનાપદેસેન કમ્મટ્ઠાનસ્સ આનુભાવં દસ્સેતિ. વાચાય ઘટ્ટનમેવ વુત્તં સોતદ્વારે બલદસ્સનભાવતો. બલન્તિ ચ બાહિરાય વિય અજ્ઝત્તિકાયપિ પથવીધાતુયા અચેતનાભાવદસ્સનેન રુક્ખસ્સ વિય અક્કોસન્તેપિ પહરન્તેપિ નિબ્બિકારતા. સમ્પતિવત્તમાનુપ્પન્નભાવેનાતિ તદા પચ્ચુપ્પન્નભાવેન. સમુદાચારુપ્પન્નભાવેનાતિ આપાથગતે તસ્મિં અનિટ્ઠે સદ્દારમ્મણે આરમ્મણકરણસઙ્ખાતઉપ્પત્તિવસેન સોતદ્વારે જવનવેદના દુક્ખાતિ વચનતો. તથા હિ ‘‘ઉપનિસ્સયવસેના’’તિ વુત્તં. વેદનાદયોપીતિ ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ એત્થ વુત્તવેદના ચેવ સઞ્ઞાદયો ચ. તે હિ ફસ્સેન સમાનભૂમિકા ન પુબ્બે વુત્તવેદના. ધાતુસઙ્ખાતમેવ આરમ્મણન્તિ યથાપરિગ્ગહિતં પથવીધાતુસઙ્ખાતમેવ વિસયં. પક્ખન્દતીતિ વિપસ્સનાચિત્તં અનિચ્ચન્તિપિ દુક્ખન્તિપિ અનત્તાતિપિ સમ્મસનવસેન અનુપવિસતિ. એતેન બહિદ્ધાવિક્ખેપાભાવમાહ, પસીદતીતિ પન ઇમિના કમ્મટ્ઠાનસ્સ વીથિપટિપન્નતં. સન્તિટ્ઠતીતિ ઇમિના ઉપરૂપરિ વિસેસાવહભાવેન અવત્થાનં પટિપક્ખાભિભવેન નિચ્ચલભાવતો. વિમુચ્ચતીતિ ઇમિના તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહતો વિસેસેન મુચ્ચનં. અટ્ઠકથાયં પન સમુટ્ઠાનવસેન અત્થો વુત્તો ‘‘અધિમોક્ખં લભતી’’તિ. સોતદ્વારમ્હિ આરમ્મણે આપાથગતેતિ ઇદં મૂલપરિઞ્ઞાય મૂલદસ્સનં. સોતદ્વારેહિ આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનાનં અયોનિસો આવજ્જયતો વોટ્ઠબ્બનવસેન ઇટ્ઠે આરમ્મણે લોભો, અનિટ્ઠે ચ પટિઘો ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે પન ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ રજ્જનાદિ હોતિ, તસ્સ પઞ્ચદ્વારજવનં મૂલં, સબ્બં વા ભવઙ્ગાદિ. એવં મનોદ્વારજવનસ્સ મૂલવસેન પરિઞ્ઞા. આગન્તુકતાવકાલિકપરિઞ્ઞા પન પઞ્ચદ્વારજવનસ્સેવ અપુબ્બભાવવસેન ઇતરભાવવસેન ચ વેદિતબ્બા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સતિપટ્ઠાનસંવણ્ણનાયં વુત્તો એવ.

યાથાવતો ધાતૂનં પરિગ્ગણ્હનવસેન કતપરિગ્ગહસ્સપિ અનાદિકાલભાવનાવસેન અયોનિસો આવજ્જનં સચેપિ ઉપ્પજ્જતિ. વોટ્ઠબ્બનં પત્વાતિ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચતં પત્વા. એકં દ્વે વારે આસેવનં લભિત્વા, ન આસેવનપચ્ચયં. ન હિ ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકચિત્તં આસેવનપચ્ચયભૂતં અત્થિ. યદિ સિયા, પટ્ઠાને કુસલત્તિકે પટિચ્ચવારાદીસુ ‘‘ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને દ્વે, આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે દ્વે’’તિ ચ વત્તબ્બં સિયા, ‘‘ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને એકં (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૨૧), આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે એક’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૫૨) ચ પન વુત્તં. એકં દ્વે વારેતિ એત્થ ચ એકગ્ગહણં વચનસિલિટ્ઠતાય વસેન વુત્તં. ન હિ દુતિયે મોઘવારે એકવારમેવ વોટ્ઠબ્બનં પવત્તતિ. દ્વિક્ખત્તું વા તસ્સ પવત્તિં સન્ધાય એકવારગ્ગહણં, તિક્ખત્તું પવત્તિં સન્ધાય દ્વેવારગ્ગહણં. તત્થ દુતિયં તતિયઞ્ચ પવત્તમાનં લદ્ધાસેવનં વિય હોતિ. યસ્મા પન ‘‘વોટ્ઠબ્બનં પત્વા એકં દ્વે વારેઆસેવનં લભિત્વા ચિત્તં ભવઙ્ગમેવ ઓતરતી’’તિ ઇદં દુતિયમોઘવારવસેન વુત્તં ભવેય્ય. સો ચ આરમ્મણદુબ્બલતાય એવ હોતીતિ અભિધમ્મટ્ઠકથાયં નિયમિતો. ઇધ પન તિક્ખાનુપસ્સનાનુભાવેન અકુસલુપ્પત્તિયા અસમ્ભવવસેન અયોનિસોવ આવજ્જતો અયોનિસો વવત્થાનં સિયા, ન યોનિસો, તસ્મિઞ્ચ પવત્તે મહતિ અતિમહતિ વા આરમ્મણે જવનં ન ઉપ્પજ્જેય્યાતિ અયમત્થો વિચારેત્વા ગહેતબ્બો.

એતસ્સેવ વા સતિપિ દુવિધતાપરિકપ્પને સો ચ યદિ અનુલોમે વેદનાત્તિકે પટિચ્ચવારાદીસુ ‘‘આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે દ્વે, ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને દ્વે’’તિ ચ વુત્તં સિયા, (લબ્ભેય્ય), ન ચ વુત્તં. યદિ પન વોટ્ઠબ્બનમ્પિ આસેવનપચ્ચયો સિયા, કુસલાકુસલાનમ્પિ સિયા. ન હિ આસેવનપચ્ચયં લદ્ધું યુત્તસ્સ આસેવનપચ્ચયતાપિ ધમ્મો આસેવનપચ્ચયો હોતીતિ અવુત્તો અત્થિ, વોટ્ઠબ્બનસ્સ પન કુસલાકુસલાનં આસેવનપચ્ચયભાવો અવુત્તો – ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ નાસેવનપચ્ચયા. અકુસલં…પે… નાસેવનપચ્ચયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯૩-૯૪) વચનતો પટિક્ખિત્તો ચ. અથાપિ સિયા અસમાનવેદનાનં વસેનેવ વુત્તન્તિ ચ, એવમપિ યથા – ‘‘આવજ્જના કુસલાનં ખન્ધાનં અકુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વુત્તં, એવં ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા. તં જાતિભેદા ન વુત્તન્તિ ચે? ભૂમિભિન્નસ્સ કામાવચરસ્સ રૂપાવચરાદીનં આસેવનપચ્ચયભાવો વિય જાતિભિન્નસ્સપિ ભવેય્યાતિ વત્તબ્બો એવ સિયા, અભિન્નજાતિકસ્સ ચ વસેન યથા – ‘‘આવજ્જના સહેતુકાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિપિ વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં. તસ્મા વેદનાત્તિકેપિ ‘‘આસેવનપચ્ચયા ન મગ્ગે એકં, ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને એક’’ન્તિ એવં ગણનાય નિદ્ધારિયમાનાય વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનપચ્ચયત્તસ્સ અભાવા અયં મોઘવારો ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બો.

વોટ્ઠબ્બનં પન વીથિવિપાકસન્તતિયા આવટ્ટનતો આવજ્જના, તતો વિસદિસસ્સ જવનસ્સ કરણતો મનસિકારોતિ ચ વત્તબ્બતં લભેય્ય, એવઞ્ચ કત્વા પટ્ઠાને ‘‘વોટ્ઠબ્બનં કુસલાનં ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ ન વુત્તં, ‘‘આવજ્જના’’ઇચ્ચેવ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) વુત્તં, તમ્પિ વોટ્ઠબ્બનતો પરં ચતુન્નં પઞ્ચન્નં વા જવનાનં આરમ્મણપુરેજાતં ભવિતું અસક્કોન્તં રૂપાદિં આરબ્ભ પવત્તમાનં વોટ્ઠબ્બનં જવનટ્ઠાને ઠત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. જવનટ્ઠાને ઠત્વાતિ ચ જવનસ્સ ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને દ્વિક્ખત્તું પવત્તિત્વાતિ અત્થો, ન જવનભાવેનાતિ. આસેવનં લભિત્વાતિ ચેત્થ આસેવનં વિય આસેવનન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. વિપ્ફારિકત્તા ચસ્સ દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા પવત્તિયેવ ચેત્થ આસેવનસદિસતા. વિપ્ફારિકતાય હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકતા ચસ્સ વુચ્ચતિ. વિપ્ફારિકમ્પિ જવનં વિય અનેકક્ખત્તું અપ્પવત્તિયા અસુપ્પતિટ્ઠિતતાય ચ ન નિપ્પરિયાયતો આસેવનભાવેન વત્તતીતિ ન ઇમસ્સ આસેવનત્થં વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ફલચિત્તેસુ મગ્ગપરિયાયો વિય પરિયાયવસેન વુત્તં.

અયન્તિ ‘‘સચેપી’’તિઆદિના વુત્તો એકવારમ્પિ રાગાદીનં અનુપ્પાદનવસેન વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો યોગાવચરો. કોટિપ્પત્તોતિ મત્થકં પત્તો. પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતત્તા વિસદવિપસ્સનાઞાણતાય તિક્ખવિપસ્સકો. આરમ્મણં પરિગ્ગહિતમેવ હોતિ ‘‘એવં મે જવનં જવિત’’ન્તિ સારમ્મણસ્સ જવનસ્સ હુત્વા અભાવવવત્થાપનસ્સ કમ્મટ્ઠાનભાવતો, તથા આવજ્જનવસેન વા તં આરમ્મણં વિસ્સજ્જેત્વા તાવદેવ મૂલકમ્મટ્ઠાનભૂતં આરમ્મણં પરિગ્ગહિતમેવ હોતિ. દુતિયસ્સ પન વસેનાતિ ‘‘અપરસ્સ રાગાદિવસેન એકવારં જવનં જવતી’’તિઆદિના વુત્તસ્સ નાતિતિક્ખવિપસ્સકસ્સ વસેન ‘‘તસ્સ ધાતારમ્મણમેવ ચિત્તં પક્ખન્દતી’’તિઆદિના ઇમસ્મિં સુત્તે આગતત્તા. ‘‘તમેનં ઉપધિપહાનાય પટિપન્નં ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગાય કદાચિ કરહચિ સતિસમ્મોસા ઉપધિપટિસંયુત્તા સરસઙ્કપ્પા સમુદાચરન્તિ. દન્ધો ઉદાયિ સતુપ્પાદો, અથ ખો નં ખિપ્પમેવ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતી’’તિ લટુકિકોપમે. તસ્સ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સોતાપન્નાદયો તાવ પજહન્તુ, પુથુજ્જનો કથં પજહતી’’તિ ચોદનં પટ્ઠપેત્વા ‘‘આરદ્ધવિપસ્સકો હિ સતિસમ્મોસેન સહસા કિલેસે ઉપ્પન્ને ‘માદિસસ્સ નામ ભિક્ખુનો કિલેસો ઉપ્પન્નો’તિ સંવેગં કત્વા વીરિયં પગ્ગય્હ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગેન કિલેસે સમુગ્ઘાતેતિ, ઇતિ સો પજહતિ નામા’’તિ અત્થો વુત્તો. તેન વુત્તં – ‘‘તસ્સ ધાતારમ્મણમેવ ચિત્તં પક્ખન્દતીતિઆદિના ઇમસ્મિં સુત્તે આગતત્તા’’તિઆદિ. ઇન્દ્રિયભાવને ચ મજ્ઝિમસ્સ વસેન અયમત્થો વેદિતબ્બો.

પરિગ્ગહવસેનાતિ ધાતુપરિગ્ગહવસેન. મમ્મચ્છેદનાદિવસેન પવત્તઅક્કોસનાદિં અનિટ્ઠં આરમ્મણં પત્વા સોતદ્વારે કિલમતિ પુગ્ગલો, તથા પોથનપહરણાદિકં અનિટ્ઠં આરમ્મણં પત્વા કાયદ્વારે કિલમતિ.

સમુદાચરન્તીતિ સબ્બસો ઉદ્ધં આચરન્તિ. તયિદં અમનાપેહિ સમુદાચરણં નામ પોથનપહરણાદિવસેન ઉપક્કમનમેવાતિ આહ ‘‘ઉપક્કમન્તી’’તિ, બાધન્તીતિ અત્થો. તથાસભાવોતિ યથા પાણિપ્પહારાદીહિ ઘટ્ટિતમત્તો વિકારં આપજ્જતિ, તથાસભાવો. ‘‘ઉભતોદણ્ડકેન ચેપિ, ભિક્ખવે, કકચેના’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૨) ઓવાદદાનં નામ અનઞ્ઞસાધારણં બુદ્ધાનંયેવ આવેણિકન્તિ આહ ‘‘વુત્તં ખો પનેતં ભગવતાતિ અનુસ્સરન્તોપિ…પે… કકચૂપમોવાદં અનુસ્સરન્તોપી’’તિ વુત્તં. તસ્સપિ પરિયત્તિધમ્મભાવતોતિ કેચિ. યં પન કકચોકન્તકેસુપિ મનુસ્સેસુ અપ્પદુસ્સનં નિબ્બિકારં, તં સત્થુસાસનં અનુસ્સરન્તોપિ સમ્માપટિપત્તિલક્ખણં ધમ્મં અનુસ્સરતિયેવાતિ એવં વા એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ભિક્ખુનો ગુણન્તિ અરિયધમ્માધિગમનસિદ્ધં ગુણમાહ. સો ચ સબ્બેસમ્પિ અરિયાનં ગુણોતિ તં અનુસ્સરન્તોપિ સઙ્ઘં અનુસ્સરતિ એવાતિ વુત્તં.

વિપસ્સનુપેક્ખા અધિપ્પેતા, તસ્મા ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતીતિ વિપસ્સનાવસેન સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે અજ્ઝુપેક્ખનં ન લભતીતિ અત્થો. છળઙ્ગુપેક્ખાતિ છળઙ્ગુપેક્ખા વિય છળઙ્ગુપેક્ખા ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ નિબ્બિકારતાસામઞ્ઞેન. તેનાહ ‘‘સા પનેસા’’તિઆદિ. છળઙ્ગુપેક્ખાઠાને ઠપેતિ ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે’’તિઆદિના અત્તમનતં આપજ્જન્તો.

૩૦૩. આપોગતન્તિ આબન્ધનવસેન આપો, તદેવ આપોસભાવં ગતત્તા આપોગતં, સભાવેનેવ આપોભાવં વા પત્તન્તિ અત્થો. યસ્મા પન સો આપોભાવસઙ્ખાતો અલ્લયૂસભાવો સસમ્ભારપથવીસસમ્ભારઉદકાદિગતે સબ્બસ્મિમ્પિ આપસ્મિં વિજ્જતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સબ્બઆપેસુ ગતં અલ્લયૂસભાવલક્ખણ’’ન્તિ, દ્રવભાવલક્ખણન્તિ અત્થો. ‘‘પકુપ્પતી’’તિ પાકતિકપકોપં સન્ધાયાહ ‘‘ઓઘવસેન વડ્ઢતી’’તિ. તેનાહ ‘‘અયમસ્સ પાકતિકો પકોપો’’તિ. ઇતરં પન દસ્સેતું ‘‘આપોસંવટ્ટકાલે પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઓગચ્છન્તીતિ એત્થ ઓગમનન્તિ પરિયાદાનં અધિપ્પેતં, ન અધોગમનમત્તન્તિ આહ ‘‘ઉદ્ધને…પે… પાપુણન્તી’’તિ.

૩૦૪. સબ્બતેજેસુ ગતન્તિ ઇન્ધનાદિવસેન અનેકભેદેસુ સબ્બેસુ તેજોકોટ્ઠાસેસુ ગતં પવત્તં. યથા પીતિ એવ પીતિગતં, એવં તેજો એવ તેજોગતં, તેજનવસેન પવત્તિમત્તન્તિ અત્થો. એવં આપોગતં, વાયોગતઞ્ચ વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પુરિમે’’તિઆદિ. એકાહિકજરાદિભાવેનાતિ એકાહિકાદિજરાભેદેન. ઉસુમજાતોતિ ઉસ્માભિભૂતો. જીરતીતિ જિણ્ણો હોતિ. તેજોધાતુવસેન લબ્ભમાના ઇમસ્મિં કાયે જરાપવત્તિ પાકટજરાવસેન વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘ઇન્દ્રિયવેકલ્લત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વલિપલિતાદિભાવન્તિ વલિતપલિતભાવં, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સિથિલભાવઞ્ચ. કુપ્પિતેનાતિ ખુભિતેન. સતક્ખત્તું તાપેત્વા તાપેત્વા સીતૂદકે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટસપ્પિ સતધોતસપ્પીતિ વદન્તિ. સરીરે પકતિઉસુમં અતિક્કમિત્વા ઉણ્હભાવો સન્તાપો, સરીરસ્સ દહનવસેન પવત્તો મહાદાહો પરિદાહોતિ અયમેવ તેસં વિસેસો. અસિતન્તિ સુત્તં. ખાયિતન્તિ ખાદિતં. સાયિતન્તિ અસ્સાદિતં. સમ્મા પરિપાકં ગચ્છતીતિ સમવેપાકિનિયા ગહણિયા વસેન વુત્તં. અસમ્માપરિપાકોપિ વિસમપાકિનિયા ગહણિયા વસેન વેદિતબ્બો. રસાદિભાવેનાતિ રસરુધિરમંસમેદન્હારુઅટ્ઠિઅટ્ઠિમિઞ્જસુક્કભાવેન. વિવેકન્તિ પુથુભાવં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસભાવં. અસિતાદિભેદસ્સ આહારસ્સ પરિણામે રસો હોતિ, તં પટિચ્ચ રસધાતુ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. એવં રસસ્સ પરિણામે ‘‘રુધિર’’ન્તિઆદિના સબ્બં નેતબ્બં.

હરિતન્તન્તિ હરિતમેવ, અન્ત-સદ્દેન પદવડ્ઢનં કતં યથા ‘‘વનન્તં સુત્તન્ત’’ન્તિ. ચમ્મનિલ્લેખનં ચમ્મં લિખિત્વા છડ્ડિતકસટં.

૩૦૫. ઉગ્ગારહિક્કારાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઉદ્દેકખીપનાદિપવત્તકવાતાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઉચ્ચારપસ્સાવાદીતિ આદિ-સદ્દેન પિત્તસેમ્હલસિકાદિનીહરણવાતસ્સ ચેવ ઉસુમવાતસ્સ ચ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. યદિપિ કુચ્છિ-સદ્દો ઉદરપરિયાયો, કોટ્ઠ-સદ્દેન પન અબ્ભન્તરસ્સ વુચ્ચમાનત્તા તદવસિટ્ઠો ઉદરપદેસો ઇધ કુચ્છિ-સદ્દેન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કુચ્છિસયા વાતાતિ અન્તાનં બહિવાતા’’તિ. સમિઞ્જનપસારણાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન આલોકનવિલોકનઉદ્ધરણાદિકા સબ્બા કાયિકકિરિયા સઙ્ગહિતા. અવસવતિ ઉદકં એતસ્માતિ ઓસ્સવનં, છદનન્તો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ઠાને.

૩૦૬. નિસ્સત્તભાવન્તિ અનત્તકતં. યથાદસ્સિતા હિ ચતસ્સો ધાતુયો અનત્તનિયં કેવલં ધાતુમત્તા નિસ્સત્તનિજ્જીવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. પરિવારિતોતિ પરિવારિતભાવેન ઠિતો પરિવુતો. તેનાહ ‘‘એતાની’’તિઆદિ, કટ્ઠાદીનિ સન્નિવેસવિસેસવસેન ઠપિતાનીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથા અગારસમઞ્ઞાય ભાવતો. તેનાહ ‘‘કટ્ઠાદીસુ પના’’તિઆદિ. યદત્થં પાળિયં ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો’’તિઆદિ આરદ્ધં, તમત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા કટ્ઠાદીની’’તિઆદિ વુત્તં.

કામં હેટ્ઠા ‘‘મત્તટ્ઠકસ્સ કાયસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૦૨) અવિભાગેન એકદેસેન ચ ઉપાદારૂપમ્પિ કથિતં, તથા વેદનાદયો ખન્ધભાવેન પરિગ્ગહેત્વા ન કથિતા, તથા તણ્હાપિ સમુદયસચ્ચભાવેન. ઇતરાનિ પન સચ્ચાનિ સબ્બેન સબ્બં ન કથિતાનિ. તેનેવાહ ‘‘હેટ્ઠા…પે… ન કથિતાની’’તિ. ચક્ખુપસાદે નિરુદ્ધેતિ ચક્ખુપસાદે વિનટ્ઠે. ઉપહતેતિ પુબ્બકિમિઆદીહિ ઉપદ્દુતે. પલિબુદ્ધેતિ પુબ્બાદિઉપ્પત્તિયા વિના પટિચ્છાદિતે. તજ્જોતિ તસ્સાનુરૂપો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા અનુરૂપોતિ અત્થો. ચક્ખુસ્સ રૂપારમ્મણે આપાથગતે ઉપ્પજ્જનમનસિકારો હદયસન્નિસ્સયોપિ ચક્ખુમ્હિ સતિ હોતિ, અસતિ ન હોતીતિ કત્વા ‘‘ચક્ખું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનમનસિકારો’’તિ વુત્તો. ભવઙ્ગાવટ્ટનં તસ્સ યથા આરમ્મણપચ્ચયે, એવં પસાદપચ્ચયેપિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ચક્ખુઞ્ચ રૂપે ચ પટિચ્ચા’’તિ. ન્તિ ચક્ખુદ્વારે કિરિયમનોધાતુચિત્તં. અઞ્ઞવિહિતસ્સાતિ અઞ્ઞારમ્મણપસુતસ્સ. તદનુરૂપસ્સાતિ તેસં ચક્ખુરૂપતદાભોગાનં અનુરૂપસ્સ.

ચત્તારિ સચ્ચાનિ દસ્સેતિ સરૂપતો અત્થાપત્તિતો ચાતિ અધિપ્પાયો. તપ્પકારો ભૂતો, તપ્પકારં વા પત્તો તથાભૂતો, તસ્સ, યથા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસસ્સ પચ્ચયાકારસમવેતસ્સાતિ અત્થો. તિસમુટ્ઠાનરૂપન્તિ ઉતુકમ્માહારસમુટ્ઠાનરૂપં. ઇદઞ્ચ સતિપિ તદા ભવઙ્ગાવટ્ટનચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપે કેવલં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમુટ્ઠિતરૂપસ્સ અભાવમત્તં ગહેત્વા વુત્તં. સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ નગરં વિય રજ્જે રૂપક્ખન્ધે સઙ્ગહેતબ્બતં ગહેતબ્બતં ગચ્છતિ. ‘‘તથાભૂતસ્સા’’તિ વુત્તત્તા વેદનાદયો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાવ, વિઞ્ઞાણમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણમેવ. સઙ્ખારાતિ ચેતનાવ વુત્તા ચેતનાપધાનત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ પન ફસ્સજીવિતિન્દ્રિયમનસિકારચિત્તટ્ઠિતિયોપિ સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માવ. એકતો સઙ્ગહો ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ એકતો ગણના. સમાગમોતિ યથાસકં પચ્ચયવસેન સમોધાનં. સમવાયોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયભાવેન સમવેતતાય સમુદિતભાવો.

પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો પટિચ્ચ સમુપ્પજ્જતિ એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, પચ્ચયાકારો. પચ્ચયધમ્મે પસ્સન્તોપિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે પસ્સતિ, તે પસ્સન્તોપિ પચ્ચયધમ્મે પસ્સતીતિ વુત્તં ‘‘યો પટિચ્ચસમુપ્પાદ’’ન્તિઆદિ. છન્દકરણવસેનાતિ તણ્હાયનવસેન. આલયકરણવસેનાતિ અપેક્ખાકરણવસેન. અનુનયકરણવસેનાતિ અનુરજ્જનવસેન. અજ્ઝોગાહિત્વાતિ આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા વિય ગિલિત્વા વિય નિટ્ઠપેત્વા વિય દળ્હગ્ગહણવસેન. છન્દરાગો વિનયતિ પહીયતિ એત્થાતિ છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપહાનઞ્ચાતિ વુચ્ચતિ નિબ્બાનં. આહરિત્વાતિ પાળિયં સરૂપતો અનાગતમ્પિ અત્થતો આનેત્વા સઙ્ગણ્હનવસેન ગહેતબ્બં. આહરણવિધિં પન દસ્સેન્તો ‘‘યા ઇમેસૂ’’તિઆદિમાહ. ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસૂતિ યથાવુત્તેસુ સુખદુક્ખાદીસુ તીસુ અભિસમયટ્ઠાનેસુ. દિટ્ઠીતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન પવત્તા સમ્માદિટ્ઠિ યાથાવદસ્સનં. એવં સઙ્કપ્પાદયોપિ યથારહં વેદિતબ્બા. ભાવનાપટિવેધોતિ ભાવનાવસેન પટિવેધો, ન આરમ્મણકરણમત્તેન. અયં મગ્ગોતિ અયં ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પટિવિજ્ઝનવસેન પવત્તો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. એત્તાવતાપીતિ એવં એકસ્મિં ચક્ખુદ્વારે વત્થુ પરિગ્ગહમુખેનપિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનસ્સ મત્થકં પાપનેન બહું વિપુલં પરિપુણ્ણમેવ ભગવતો સાસનં કતં અનુટ્ઠિતં હોતિ.

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધમેવ ભવઙ્ગચિત્તં આવજ્જનચિત્તસ્સ પચ્ચયો ભવતીતિ વુત્તં ‘‘તં નિરુદ્ધમ્પી’’તિ. મન્દથામગતમેવાતિ મહતિયા નિદ્દાય અભિભૂતસ્સ વસેન વુત્તં, કપિમિદ્ધપરેતસ્સ પન ભવઙ્ગચિત્તં કદાચિ આવજ્જનસ્સ પચ્ચયો ભવેય્યાતિ. ભવઙ્ગસમયેનેવાતિ ભવઙ્ગસ્સેવ પવત્તનસમયેન પગુણજ્ઝાનપગુણકમ્મટ્ઠાનપગુણગન્થેસુ તેસં પગુણભાવેનેવ આભોગેન વિનાપિ મનસિકારો પવત્તતિ. તથા હિ પગુણં ગન્થં પગુણભાવેનેવ નિરન્તરં વિય અજ્ઝયમાને અઞ્ઞવિહિતતાય ‘‘એત્તકો ગન્થો ગતો, એત્તકો અવસિટ્ઠો’’તિ સલ્લક્ખણા ન હોતિ. ચતુસમુટ્ઠાનમ્પીતિ સબ્બં ચતુસમુટ્ઠાનરૂપં, ન પુબ્બે વિય તિસમુટ્ઠાનમેવાતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બઙ્ગમત્તા ઓળારિકત્તા ચ ફસ્સચેતનાવ સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ ગહિતા, ન અઞ્ઞેસં અભાવા. એકદેસમેવ સમ્મસન્તોતિ યથાઉદ્દિટ્ઠં અત્થં હેટ્ઠા અનવસેસતો અનિદ્દિસિત્વા એકદેસમેવ નિદ્દિસનવસેન દેસનાય આમસન્તો. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ યથાઉદ્દિટ્ઠસ્સ અત્થસ્સ ‘‘અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ, આવુસો, ચક્ખુ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૦૬) છદ્વારવસેન નિદ્દિસનટ્ઠાને. હેટ્ઠા પરિહીનદેસનન્તિ – ‘‘યં ઉપાદારૂપં ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા ઉપરિ તીણિ અરિયસચ્ચાની’’તિ નિદ્દેસવસેન પરિહીનં અત્થજાતં સબ્બં. તંતંદ્વારવસેનાતિ ચક્ખુદ્વારાદિકં તંતંદ્વારવસેન. ચતુસચ્ચવસેન આરદ્ધા દેસના ચતુસચ્ચેનેવ પરિયોસાપિતાતિ આહ ‘‘યથાનુસન્ધિનાવ સુત્તન્તં નિટ્ઠપેસી’’તિ.

મહાહત્થિપદોપમસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.