૩. ઓપમ્મવગ્ગો

૧. કકચૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૨૨. મોળિન્તિ કેસરચનં. વેહાયસન્તિ આકાસે. રતનચઙ્કોટવરેનાતિ રતનસિલામયવરચઙ્કોટકેન સહસ્સનેત્તો સિરસા પટિગ્ગહિ. ‘‘સુવણ્ણચઙ્કોટકવરેના’’તિપિ (બુ. વં. અટ્ઠ. ૨૩ દૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.૨ અવિદૂરેનિદાનકથા) પાઠો.

સાતિ મોળિ. મોળિ એતસ્સ અત્થીતિ મોળિકો, મોળિકો એવ મોળિયો. ફગ્ગુનોતિ પન નામં. સઙ્ખાતિ સમઞ્ઞા. વેલીયતિ ખણમુહુત્તાદિવસેન ઉપદિસીયતીતિ વેલા, કાલોતિ આહ ‘‘તાયં વેલાયં…પે… અયં કાલવેલા નામા’’તિ. વેલયતિ પરિચ્છેદવસેન તિટ્ઠતીતિ વેલા, સીમા. વેલયતિ સંકિલેસપક્ખં ચાલયતીતિ વેલા, સીલં. અનતિક્કમનટ્ઠોપિ ચસ્સ સંકિલેસધમ્મનિમિત્તં અચલનમેવ. વિઞ્ઞુપુરિસાભાવે છપઞ્ચવાચામત્તં ઓવાદે પમાણં નામ.દવસહગતં કત્વાતિ કીળાસહિતં કત્વા.

મિસ્સીભૂતોતિ અનનુલોમિકસંસગ્ગવસેન મિસ્સીભૂતો. ‘‘અવણ્ણં ભાસતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તં વિવરિતું ‘‘તાપનપચનકોટ્ટનાદીની’’તિઆદિ વુત્તં. અધિકરણમ્પિ કરોતીતિ એત્થ યથા સો અધિકરણાય પરિસક્કતિ, તંદસ્સનં ‘‘ઇમેસં ભિક્ખૂન’’ન્તિઆદિ. અધિકરણં આકડ્ઢતીતિ અધિકરણં ઉદ્દિસ્સ તે ભિક્ખૂ આકડ્ઢતિ, અધિકરણં વા તેસુ ઉપ્પાદેન્તો આકડ્ઢતિ. ઉદ્દેસપદં વાતિ પદસો ઉદ્દેસમત્તં વા. નેવ પિયકમ્યતાયાતિ નેવ અત્તનિ સત્થુનો પિયભાવકામતાય. ન ભેદાધિપ્પાયેનાતિ ન સત્થુનો તેન ભિક્ખુના ભેદાધિપ્પાયેન. અત્થકામતાયાતિ મોળિયફગ્ગુનસ્સ હિતકામતાય.

૨૨૪. અવણ્ણભાસનેતિ ભિક્ખુનીનં અગુણકથને. છન્દાદીનં વત્થુભાવતો કામગુણા ગેહં વિય ગેહં, તે ચ તે સિતા નિસ્સિતાતિ ગેહસ્સિતાતિ વુત્તા. તણ્હાછન્દાપિ તાસં કત્તુકામતાપીતિ ઉભયેપિ તણ્હાછન્દા, પટિઘછન્દા પન તેસં કત્તુકામતા એવ. ફલિકમણિ વિય પકતિપભસ્સરસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ ઉપસઙ્ગો વિય વિપરિણામકારણં રાગાદયોતિ આહ ‘‘રત્તમ્પિ ચિત્તં વિપરિણત’’ન્તિઆદિ. હિતાનુકમ્પીતિ કરુણાય પચ્ચુપટ્ઠાપનમાહ. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) વિય અન્તર-સદ્દો ચિત્તપરિયાયોતિ આહ ‘‘દોસન્તરોતિ દોસચિત્તો’’તિ.

૨૨૫. દુબ્બચતાય ઓવાદં અસમ્પટિચ્છન્તો ચિત્તેનેવ પટિવિરુદ્ધો અટ્ઠાસિ. ગણ્હિંસુ ચિત્તં, હદયગાહિનિં પટિપજ્જિંસૂતિ અત્થો. પૂરયિંસુ અજ્ઝાસયન્તિ અત્થો. એકસ્મિં સમયે પઠમબોધિયં. એકાસનં ભોજનસ્સ એકાસનભોજનં, એકવેલાયમેવ ભોજનં. તઞ્ચ ખો પુબ્બણ્હે એવાતિ આહ ‘‘એકં પુરેભત્તભોજન’’ન્તિઆદિ. સત્તક્ખત્તું ભુત્તભોજનમ્પિ ઇમસ્મિં સુત્તે એકાસનભોજનન્તેવ અધિપ્પેતં, ન એકાસનિકતાય એકાય એવ નિસજ્જાય ભોજનં. ‘‘અપ્પડંસ…પે… સમ્ફસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય અપ્પ-સદ્દો અભાવત્થોતિ આહ ‘‘નિરાબાધતં, નિદ્દુક્ખત’’ન્તિ. પધાનાદિવસેન સલ્લહુકં અકિચ્છં ઉટ્ઠાનં સલ્લહુકઉટ્ઠાનં. ન એકપ્પહારેનાતિ ન એકવારેન, ન એકસ્મિંયેવ કાલેતિ અધિપ્પાયો. દ્વે ભોજનાનીતિ ‘‘અપરણ્હે રત્તિય’’ન્તિ કાલવસેન દ્વે ભોજનાનિ. પઞ્ચ ગુણેતિ અપ્પાબાધાદિકે પઞ્ચ આનિસંસે. સતુપ્પાદકરણીયમત્તમેવાતિ સતુપ્પાદમત્તકરણીયમેવ, નિવારેતબ્બસ્સ પુનપ્પુનં સમાદપનઞ્ચ નાહોસિ.

મણ્ડભૂમીતિ ઓજવન્તભૂમિ, યત્થ પરિસિઞ્ચનેન વિના સસ્સાનિ કિટ્ઠાનિ સમ્પજ્જન્તિ. યુગે યોજેતબ્બાનિ યોગ્ગાનિ, તેસં આચરિયો યોગ્ગાચરિયો, તેસં સિક્ખાપનકો. ગામણિહત્થિઆદયોપિ ‘‘યોગ્ગા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ આહ પાળિયં ‘‘અસ્સદમ્મસારથી’’તિ. ચતૂસુ મગ્ગેસુ યેન યેન મગ્ગેન ઇચ્છતિ. જવસમગાદિભેદાસુ ગતીસુ યં યં ગતિં. તં તં મગ્ગં આરુળ્હાવ ઓતિણ્ણાયેવ. નેવ વારેતબ્બા રસ્મિવિનિગ્ગણ્હનેન. ન વિજ્ઝિતબ્બા પતોદલટ્ઠિયા. ગમનમેવાતિ ઇમે યુત્તા મમ ઇચ્છાનુરૂપં મન્દં ગચ્છન્તિ, સમં ગચ્છન્તિ, સીઘં ગચ્છન્તીતિ ખુરેસુ નિમિત્તગ્ગહણં પટ્ઠપેત્વા સારથિના તેસં ગમનમેવ પસ્સિતબ્બં હોતિ, ન તત્થ નિયોજનં. તેહિપિ ભિક્ખૂહિ. પજહિંસુ પજહિતબ્બં. સાલદૂસનાતિ સાલરુક્ખવિસનાસકા. અઞ્ઞા ચ વલ્લિયો સાલરુક્ખે વિનન્ધિત્વા ઠિતા. બહિ નીહરણેનાતિ સાલવનતો બહિ છડ્ડનેન. સુસણ્ઠિતાતિ સણ્ઠાનસમ્પન્ના, મરિયાદં બન્ધિત્વાતિ આલવાલસમ્પાદનવસેન મરિયાદં બન્ધિત્વા. કિપિલ્લપુટકં તમ્બકિપિલ્લકપુટકં. સુક્ખદણ્ડકહરણં આલવાલબ્ભન્તરા.

૨૨૬. વિદેહરટ્ઠે જાતસંવડ્ઢતાય વેદેહિકા. પણ્ડા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ઇતા ગતા પવત્તાતિ પણ્ડિતા. ગહપતાનીતિ ગેહસામિની. સોરચ્ચેનાતિ સંયમેન. નિવાતવુત્તીતિ પણિપાતકારી. નિબ્બુતાતિ નિબ્બુતદુચ્ચરિતપરિળાહા. ઉટ્ઠાહિકાતિ ઉટ્ઠાનવીરિયવતી. કિબ્બિસાતિ કુરૂરા.

૨૨૭. એવં અક્ખન્તિયા દોસં દસ્સેત્વાતિ ‘‘ગુણવન્તો’’તિ લોકે પત્થટકિત્તિસદ્દાનમ્પિ અક્ખન્તિનિમિત્તં અયસુપ્પત્તિગુણપરિહાનિઆદિં અક્ખમતાયઆદીનવં પકાસેત્વા. વચનપથેતિ વચનમગ્ગે યુત્તકાલાદિકે. સણ્હાભાવોપિ હિ વચનસ્સ પવત્તિઆકારોતિ કત્વા ‘‘વચનપથો’’ ત્વેવ વુત્તો. તેસંયેવ કાલાદીનં. મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં, ઉપ્પન્નં મેત્તચિત્તં એતેસન્તિ ઉપ્પન્નમેત્તચિત્તા. પુન ‘‘કાલેન વા, ભિક્ખવે’’તિઆદિ (પરિ. ૩૬૨, ૩૬૩) પાળિ ધમ્મસભાવદસ્સનવસેન પવત્તા ‘‘પરં ચોદનાવસેન વદન્તા નામ ઇમેહિ આકારેહિ વદન્તી’’તિ. અધિમુઞ્ચિત્વાતિ અભિરતિવસેન તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવનાચિત્તં મુઞ્ચિત્વા વિસ્સજ્જેત્વા. સો પુગ્ગલો આરમ્મણં એતસ્સાતિ તદારમ્મણં, મેત્તચિત્તં. યદિ એવં પદેસવિસયં તં કથં નિપ્પદેસવિસયં વિય હોતીતિ ચોદેન્તો ‘‘કથં તદારમ્મણં સબ્બાવન્તં લોકં કરોતી’’તિ આહ, ઇતરો ‘‘પઞ્ચ વચનપથે’’તિઆદિના પરિહરતિ. ઇધ તદારમ્મણઞ્ચાતિ તસ્સેવ મેત્તચિત્તસ્સ આરમ્મણં કત્વાતિ પાળિયં વચનસેસો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘પુન તસ્સેવા’’તિઆદિ. સબ્બા સત્તકાયસઙ્ખાતા પજા એતસ્સ અત્થીતિ સબ્બાવન્તોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બાવન્ત’’ન્તિ આહ. વિપુલેનાતિ મહાજનારમ્મણેન. મહન્તપરિયાયો હિ વિપુલ-સદ્દો, મહત્તઞ્ચેત્થ બહુકભાવો. તેનાહ ‘‘અનેકસત્તારમ્મણેના’’તિ. તઞ્ચ પુગ્ગલન્તિ પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલં. ચિત્તસ્સાતિ મેત્તાસહગતચિત્તસ્સ. એત્થ ચ મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિહરિસ્સામાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કથન્તિ આહ ‘‘તઞ્ચ પુગ્ગલં સબ્બઞ્ચ લોકં તસ્સ ચિત્તસ્સ આરમ્મણં કત્વા અધિમુચ્ચિત્વા’’તિ.

૨૨૮. તદત્થદીપિકન્તિ યા મેત્તં ચેતોવિમુત્તિં સમ્મદેવ ભાવેત્વા ઠિતસ્સ નિબ્બિકારતો કેનચિ વિકારં ન આપાદેતબ્બતા, તદત્થજોતિકં. અપથવિન્તિ પથવી ન હોતીતિ અપથવી. નિપ્પથવિન્તિ સબ્બેન સબ્બં પથવીભાવાભાવં. તિરિયં પન અપરિચ્છિન્નાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ચક્કવાળપબ્બતેહિ તં તં ચક્કવાળં પરિચ્છિન્દતિ? ન, તદઞ્ઞચક્કવાળપથવિયા એકાબદ્ધભાવતો. તિણ્ણઞ્હિ ચક્કાનં અન્તરસદિસે તિણ્ણં તિણ્ણં લોકધાતૂનં અન્તરેયેવ પથવી નત્થિ લોકન્તરનિરયભાવતો. ચક્કવાળપબ્બતન્તરેહિ સમ્બદ્ધટ્ઠાને પથવી એકાબદ્ધાવ. વિવટ્ટકાલે હિ સણ્ઠહમાનાપિ પથવી યથાસણ્ઠિતપથવિયા એકાબદ્ધાવ સણ્ઠહતિ. તેનાહ ‘‘તિરિયં પન અપરિચ્છિન્ના’’તિ. ઇમિનાવ ગમ્ભીરભાવેન વુત્તપરિમાણતો પરં નત્થીતિ દીપિતં હોતિ.

૨૨૯. હલિદ્દીતિ હલિદ્દિવણ્ણં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘યં કિઞ્ચિ પીતકવણ્ણ’’ન્તિ. વણ્ણસઙ્ખાતં રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપી, ન રૂપીતિ અરૂપીતિ આહ ‘‘અરૂપો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘સનિદસ્સનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ.

૨૩૦. પઞ્ચ યોજનસતાનીતિ હિમવન્તતો સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાનવસેન વુત્તં, ન અનોતત્તદહમુખતો. અઞ્ઞા નદિયો ઉપાદાય લબ્ભમાનં ગમ્ભીરતં અપ્પમેય્યઉદકતઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘ગમ્ભીરા અપ્પમેય્યા’’તિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન તિણુક્કાય તાપેતબ્બત્તાભાવદસ્સનપરમેતન્તિ વુત્તં ‘‘એતેન પયોગેના’’તિઆદિ.

૨૩૧. તૂલિની વિય તૂલિનીતિ આહ ‘‘સિમ્બલિતૂલલતાતૂલસમાના’’તિ. સસ્સરન્તિ એવંપવત્તો સદ્દો સસ્સરસદ્દો. અનુરવદસ્સનઞ્હેતં. તથા ભબ્ભરસદ્દો. સબ્બમેતં મેત્તાવિહારિનો ચિત્તસ્સ દૂસેતું અસક્કુણેય્યભાવદસ્સનપરં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા મહાપથવી કેનચિ પુરિસેન અપથવિં કાતું ન સક્કા, યથા આકાસે કિઞ્ચિ રૂપં પટ્ઠપેતું ન સક્કા, યથા ગઙ્ગાય ઉદકં તિણુક્કાય તાપેતું ન સક્કા, યથા ચ બિળારભસ્તં થદ્ધં ફરુસઞ્ચ સમ્ફસ્સં કાતું ન સક્કા, એવમેવં મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા આસેવિતાય ભાવિતાય બહુલીકતાય પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુરિસેન કેનચિ પરિયાયેન ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં કાતું ન સક્કાતિ.

૨૩૨. ઓચરકાતિ પરૂપઘાતવસેન હીનકમ્મકારિનો. તેનાહ ‘‘નીચકમ્મકારકા’’તિ. અનધિવાસનેનાતિ અક્ખમનેન. મય્હં ઓવાદકરો ન હોતીતિ પરમ્હિ અનત્થકારિમ્હિ ચિત્તપદોસનેન આઘાતુપ્પાદનેન મમ સાસને સમ્માપટિપજ્જમાનો નામ ન હોતિ.

૨૩૩. અણુન્તિ અપ્પકં તનુ પરિત્તકં. થૂલન્તિ મહન્તં ઓળારિકં. વચનપથસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા તં સાવજ્જવિભાગેન ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘અપ્પસાવજ્જં વા મહાસાવજ્જં વા’’તિ. ખન્તિયા ઇદં ભારિયં ન હોતીતિ અવોચું ‘‘અનધિ…પે… પસ્સામા’’તિ. દીઘરત્તન્તિ ચિરકાલં, અચ્ચન્તમેવાતિ અત્થો. અચ્ચન્તઞ્ચ હિતસુખં નામ અઞ્ઞાધિગમેનેવાતિ આહ ‘‘અરહત્તેન કૂટં ગણ્હન્તો’’તિ.

કકચૂપમસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. અલગદ્દૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. બાધયિંસૂતિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૪૧૭) હનિંસુ. તંતંસમ્પત્તિયા વિબન્ધનવસેન સત્તસન્તાનસ્સ અન્તરે વેમજ્ઝે એતિ આગચ્છતીતિ અન્તરાયો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થો, અનતિક્કમનટ્ઠેન તસ્મિં અન્તરાયે નિયુત્તા, અન્તરાયં વા ફલં અરહન્તિ, અન્તરાયસ્સ વા કરણસીલાતિ અન્તરાયિકા. તેનાહ ‘‘અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા’’તિ. આનન્તરિયધમ્માતિ આનન્તરિયસભાવચેતનાધમ્મા. તત્રાયં વચનત્થો – ચુતિઅનન્તરફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તા, તન્નિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલા, અનન્તરપયોજનાતિ વા આનન્તરિકા, તે એવ આનન્તરિયાતિ વુત્તા. કમ્માનિ એવ અન્તરાયિકાતિ કમ્મન્તરાયિકા. મોક્ખસ્સેવ અન્તરાયં કરોતિ, ન સગ્ગસ્સ મિચ્છાચારલક્ખણાભાવતો. ન હિ ભિક્ખુનિયા ધમ્મરક્ખિતભાવો અત્થિ. પાકતિકભિક્ખુનીવસેન ચેતં વુત્તં, અરિયાય પન પવત્તં અપાયસંવત્તનિયમેવ. નન્દમાણવકો ચેત્થ નિદસ્સનં. ઉભિન્નં સમાનચ્છન્દતાવસેન વા અસગ્ગન્તરાયિકતા, મોક્ખન્તરાયિકતા પન મોક્ખત્થપટિપત્તિયા વિદૂસનતો, અભિભવિત્વા પન પવત્તિયં સગ્ગન્તરાયિકતાપિ ન સક્કા નિવારેતુન્તિ. અહેતુકદિટ્ઠિઅકિરિયદિટ્ઠિનત્થિકદિટ્ઠિયોવ નિયતભાવં પત્તા નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા. પટિસન્ધિધમ્માતિ પટિસન્ધિચિત્તુપ્પાદમાહ. પણ્ડકાદિગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં સબ્બાયપિ અહેતુકપટિસન્ધિયા વિપાકન્તરાયિકભાવતો. યા હિ અરિયે ઉપવદતિ, સા ચેતના અરિયૂપવાદધમ્મા. તતો પરન્તિ ખમાપનતો ઉપરિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં મહાસીહનાદસ્સ લીનત્થપકાસને વુત્તમેવ. યાવ ભિક્ખુભાવં પટિજાનાતિ પારાજિકં આપન્નો. ન વુટ્ઠાતિ સેસં ગરુકાપત્તિં. ન દેસેતિ લહુકાપત્તિં.

અયં ભિક્ખુ અરિટ્ઠો. રસેન રસં સંસન્દિત્વાતિ અનવજ્જેન પચ્ચયપરિભુઞ્જનરસેન સાવજ્જં કામગુણપરિભોગરસં સમાનેત્વા. ઉપનેન્તો વિયાતિ બન્ધનં ઉપનેન્તો વિય. ‘‘ઘટેન્તો વિયા’’તિપિ પાઠો. ઉપસંહરન્તો વિયાતિ સદિસતં ઉપસંહરન્તો વિય એકન્તસાવજ્જે અનવજ્જભાવપક્ખેપેન. પાપકન્તિ લામકટ્ઠેન દુગ્ગતિસમ્પાપનટ્ઠેન ચ પાપકં. સેતુકરણવસેન મહાસમુદ્દં બન્ધન્તેન વિય. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ‘‘સાવજ્જ’’ન્તિ દિટ્ઠં ‘‘અનવજ્જ’’ન્તિ ગહણેન તેન પટિવિરુજ્ઝન્તો. એકન્તતો અનન્તરાયિકન્તિ ગહણેન વેસારજ્જઞાણં પટિબાહન્તો. કામકણ્ટકેહિ અરિયમગ્ગસમ્માપટિપત્તિ ન ઉપક્કિલિસ્સતીતિ વદન્તો ‘‘અરિયમગ્ગે ખાણુકણ્ટકાદીનિ પક્ખિપન્તો’’તિ વુત્તો. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદસઙ્ખાતે, ‘‘અબ્રહ્મચરિયં પહાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૮, ૧૯૪) આદિદેસનાસઙ્ખાતે ચ આણાચક્કે.

પુચ્છમાના સમનુયુઞ્જન્તિ નામ. પુચ્છા હિ અનુયોગોતિ. તેનાધિગતાય લદ્ધિયા અનુવજ્જનત્થં પચ્ચનુભાસનેન પુન પટિજાનાપનં પતિટ્ઠાપનં, તં પનસ્સ આદાય સમાદાપનં વિય હોતીતિ આહ ‘‘સમનુગાહન્તિ નામા’’તિ. તસ્સા પન લદ્ધિયા અનુયુઞ્જિતાય વુચ્ચમાનમ્પિ કારણં કારણપતિરૂપકમેવાતિ તસ્સ પુચ્છનં સમનુભાસનં. અનુદહનટ્ઠેન અનુપાયપટિપત્તિયા સમ્પતિ આયતિઞ્ચ અનુદહનટ્ઠેન. મહાભિતાપનટ્ઠેન અનવટ્ઠિતસભાવતાય. ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન મુહુત્તરમણીયતાય. તાવકાલિકટ્ઠેન પરેહિ અભિભવનીયતાય. સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગપલિભઞ્જનટ્ઠેન છેદનભેદનાદિઅધિકરણભાવેન. ઉગ્ઘાટસદિસતાય અધિકુટ્ટનટ્ઠેન. અવણે વણં ઉપ્પાદેત્વા અન્તો અનુપવિસનસભાવતાય વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅનત્થનિમિત્તતાય સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન.દિટ્ઠિથામેનાતિ તસ્સા દિટ્ઠિયા થામગતભાવેન. દિટ્ઠિપરામાસેનાતિ દિટ્ઠિસઙ્ખાતપરામસનેન. દિટ્ઠિયેવ હિ ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા પરતો આમસનેન પરામાસો. અભિનિવિસ્સાતિ તણ્હાભિનિવેસપુબ્બઙ્ગમેન દિટ્ઠાભિનિવેસેન ‘‘ઇદમેવેત્થ તથ’’ન્તિ અભિનિવિસિત્વા. યસ્મા હિ અભિનિવેસનં તત્થ અભિનિવિટ્ઠં નામ હોતિ.તસ્મા આહ ‘‘અધિટ્ઠહિત્વા’’તિ.

૨૩૫. નત્થીતિ વત્તુકામોપીતિ અત્તનો લદ્ધિં નિગુહેતુકામતાય અવજાનિતુકામોપિ. સમ્પટિચ્છતિ પટિજાનાતિ. દ્વે કથાતિ વિસંવાદનકથં સન્ધાય વદતિ. અભૂતકથા હિ પુબ્બે પવત્તા ભૂતકથાય વસેન દ્વે કથાતિ વુચ્ચતિ.

૨૩૬. કસ્સ ખો નામાતિ ઇમિના સત્થા ‘‘ન મમ તુય્હં તાદિસસ્સ અત્થાય ધમ્મદેસના નામ ભૂતપુબ્બા’’તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ખત્તિયસ્સ વા’’તિઆદિ.

ઞાણમયા ઉસ્મા એતસ્સ અત્થીતિ ઉસ્મી, તથારૂપેહિ પચ્ચયેહિ અનુસ્મીકતો તસ્મિં અત્તભાવે પટિવેધગબ્ભોઅપિ ઉસ્મીકતોતિ વિકતભાવતો પઞ્ઞાબીજમસ્સ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અપિ નુ અત્થીતિ ભગવા ભિક્ખૂ પુચ્છતિ. તે પટિક્ખિપન્તા વદન્તિ ઠાનગતેન દુચ્ચરિતેન ઞાણુપહતભાવં સમ્પસ્સન્તા. નિત્તેજભૂતોતિ નિત્તેજં ભૂતો તેજોહાનિપ્પત્તો. તતો એવ ભિક્ખૂનમ્પિ સમ્મુખા ઓલોકેતું અસમત્થતાય પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો. સહધમ્મિકં કિઞ્ચિ વત્તું અવિસહનતો અપ્પટિભાનો. સમ્પત્તૂપગન્તિ સમ્પત્તિઆવહં. પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તોતિ પટિસેધેન્તો.

૨૩૭. અન્તરાયકરલદ્ધિયા સભાવવિભાવનેન પરિસં સોધેતિ. નિસ્સારેતિ નીહરતિ અવિસુદ્ધદિટ્ઠિતાય. કસ્સચિ બુદ્ધાનુભાવં અજાનન્તસ્સ. તસ્સ હિ એવં ભવેય્ય ‘‘સહસા કથિત’’ન્તિ. ન હિ કદાચિ બુદ્ધાનં સહસા કિરિયા નામ અત્થિ. અસ્સાતિ ‘‘કસ્સચી’’તિ વુત્તભિક્ખુસ્સ. સુત્વાપિ તુણ્હીભાવં આપજ્જેય્યાતિ અથાપિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તં સબ્બન્તિ ‘‘સચે હી’’તિઆદિના વુત્તં સબ્બં પરિકપ્પનં. ન કરિસ્સન્તીતિ પરિસાય લદ્ધિં સોધેતીતિ સમ્બન્ધો. લદ્ધિં પકાસેન્તોતિ મહાસાવજ્જતાવસેન પકાસેન્તો. સઞ્ઞાવિતક્કેહીતિ સુભનિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહાદિવસેન પવત્તેહિ સઞ્ઞાવિતક્કેહિ. તેનાહ ‘‘કિલેસકામસમ્પયુત્તેહી’’તિ. મેથુનસમાચારન્તિ ઇદં અધિકારવસેન વુત્તં. તદઞ્ઞમ્પિ પન – ‘‘અપિચ ખો માતુગામસ્સ ઉચ્છાદનં પરિમદ્દનં નહાપનં સમ્બાહનં સાદિયતી’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૫૦) આગતં વિસભાગવત્થુવિસયં આમિસપરિભોગં. ‘‘અઞ્ઞત્રેવ કામેહિ અઞ્ઞત્ર કામસઞ્ઞાહિ અઞ્ઞત્ર કામવિતક્કેહિ સમાચરિસ્સતી’’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૨૩૮. યોનિસો પચ્ચવેક્ખણેન નત્થિ એત્થ છન્દરાગોતિ નિચ્છન્દરાગો, તં નિચ્છન્દરાગં. કદાચિ ઉપોસથિકભાવેન સમાદિન્નસીલાપિ હોન્તિ કદાચિ નોતિ અનિબદ્ધસીલાનં ગહટ્ઠાનં. સીલસમાદાનભાવતો અન્તરાયકરં. વત્થુકામાનં સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ. અપચ્ચવેક્ખણેન ભિક્ખૂનં આવરણકરં. પચ્ચયાનં સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ. અયં અરિટ્ઠો દુગ્ગહિતાય પરિયત્તિયા વસેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખતિ, અત્તાનઞ્ચ ખનતિ, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતીતિ એવં સઞ્ઞા મા હોન્તૂતિ દુગ્ગહિતાય પરિયત્તિયા દોસં દસ્સેન્તો આહ. ઉગ્ગણ્હન્તીતિ સજ્ઝાયન્તિ ચેવ વાચુગ્ગતં કરોન્તા ધારેન્તિ ચાતિ અત્થો.

સુત્તન્તિઆદિના નવપ્પભેદમ્પિ પરિયત્તિધમ્મં પરિયાદિયતિ. કથં સુત્તં નવપ્પભેદં? સગાથકઞ્હિ સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણં, તદુભયવિનિમુત્તઞ્ચ સુત્તં ઉદાનાદિવિસેસસઞ્ઞાવિરહિતં નત્થિ, યં સુત્તઙ્ગં સિયા, મઙ્ગલસુત્તાદીનઞ્ચ સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા ગાથાભાવતો ધમ્મપદાદીનં વિય, ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો વા સિયા સગાથકત્તા સગાથાવગ્ગસ્સ વિય, તથા ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનન્તિ? વુચ્ચતે –

સુત્તન્તિ સામઞ્ઞવિધિ, વિસેસવિધયો પરે;

સનિમિત્તા નિરૂળ્હત્તા, સહતાઞ્ઞેન નઞ્ઞતો. (દી. નિ. ટી. ૧.નિદાનકથાવણ્ણના; અ. નિ. ટી. ૨.૪.૬; સારત્થ. ટી. ૧.બાહિરનિદાનકથા);

સબ્બસ્સપિ હિ બુદ્ધવચનસ્સ સુત્તન્તિ અયં સામઞ્ઞવિધિ. તેનેવાહ આયસ્મા મહાકચ્ચાનો નેત્તિયં (નેત્તિ. ૧.સઙ્ગહવાર) ‘‘નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠી’’તિ. ‘‘એત્તકં તસ્સ ભગવતો સુત્તાગતં સુત્તપરિયાપન્નં (પાચિ. ૬૫૫, ૧૨૪૨), સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાની’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; કથા. અટ્ઠ. નિદાનકથા) એવમાદિ ચ એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં. તદેકદેસેસુ પન ગેય્યાદયો વિસેસવિધયો તેન તેન નિમિત્તેન પતિટ્ઠિતા. તથા હિ ગેય્યસ્સ સગાથકત્તં તબ્ભાવનિમિત્તં. લોકેપિ હિ સસિલોકં સગાથકં વા ચુણ્ણિયગન્થં ‘‘ગેય્ય’’ન્તિ વદન્તિ. ગાથાવિરહે પન સતિ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્તં. પુચ્છાવિસ્સજ્જનઞ્હિ ‘‘બ્યાકરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, બ્યાકરણમેવ વેય્યાકરણં.

એવં સન્તે સગાથકાદીનમ્પિ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તાનં વેય્યાકરણભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ ગેય્યાદિસઞ્ઞાનં અનોકાસભાવતો, ‘‘ગાથાવિરહે સતી’’તિ વિસેસિતત્તા ચ. તથા હિ ધમ્મપદાદીસુ કેવલં ગાથાબન્ધેસુ, સગાથકત્તેપિ સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાયુત્તેસુ, ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧) આદિવચનસમ્બન્ધેસુ, અબ્ભુતધમ્મપટિસંયુત્તેસુ ચ સુત્તવિસેસેસુ યથાક્કમં ગાથા-ઉદાન-ઇતિવુત્તક-અબ્ભુતધમ્મ-સઞ્ઞા પતિટ્ઠિતા, તથા સતિપિ ગાથાબન્ધભાવે ભગવતો અતીતાસુ જાતીસુ ચરિયાનુભાવપ્પકાસકેસુ જાતકસઞ્ઞા, સતિપિ પઞ્હવિસ્સજ્જનભાવે સગાથકત્તે ચ કેસુચિ સુત્તન્તેસુ વેદસ્સ લભાપનતો વેદલ્લસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ એવં તેન તેન સગાથકત્તાદિના નિમિત્તેન તેસુ તેસુ સુત્તવિસેસેસુ ગેય્યાદિસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ વિસેસવિધયો સુત્તઙ્ગતો પરે ગેય્યાદયો. યં પનેત્થ ગેય્યઙ્ગાદિનિમિત્તરહિતં, તં સુત્તઙ્ગં વિસેસસઞ્ઞાપરિહારેન સામઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તનતોતિ. નનુ ચ સગાથકં સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણન્તિ સુત્તઙ્ગં ન સમ્ભવતીતિ ચોદના તદવત્થા એવાતિ? ન તદવત્થા સોધિતત્તા. સોધિતઞ્હિ પુબ્બે ‘‘ગાથાવિરહે સતિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્ત’’ન્તિ.

યઞ્ચ વુત્તં ‘‘ગાથાભાવતો મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા’’તિ (ખુ. પા. ૫.૧; સુ. નિ. ૨૬૧), તં ન, નિરુળ્હત્તા. નિરુળ્હો હિ મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તભાવો. ન હિ તાનિ ધમ્મપદબુદ્ધવંસાદયો વિય ગાથાભાવેન પઞ્ઞાતાનિ, કિન્તુ સુત્તભાવેનેવ. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સુત્તનામક’’ન્તિ નામગ્ગહણં કતં. યં પન વુત્તં ‘‘સગાથકત્તા ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ નત્થિ, યસ્મા સહતાઞ્ઞેન. સહ ગાથાહીતિ હિ સગાથકં, સહભાવો ચ નામ અત્થતો અઞ્ઞેન હોતિ, ન ચ મઙ્ગલસુત્તાદીસુ ગાથાવિનિમુત્તો કોચિ સુત્તપદેસો અત્થિ, યો ‘‘સહ ગાથાહી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ન ચ સમુદાયો નામ કોચિ અત્થિ. યદપિ વુત્તં ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનં ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ ન અઞ્ઞતો. અઞ્ઞા એવ હિ તા ગાથા જાતકાદિપરિયાપન્નત્તા, અતો ન તાહિ ઉભતોવિભઙ્ગાદીનં ગેય્યઙ્ગભાવોતિ. એવં સુત્તાદીનં અઙ્ગાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરાભાવો વેદિતબ્બો.

અત્થત્થન્તિ અત્થભૂતં યથાભૂતં અત્થં. અનત્થમ્પિ કેચિ વિપલ્લાસવસેન ‘‘અત્થો’’તિ ગણ્હન્તીતિ ‘‘અત્થત્થ’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. કારણત્થન્તિ કારણભૂતં અત્થં, સીલં સમાધિસ્સ કારણં, સમાધિ વિપસ્સનાયાતિ એવં તસ્સ તસ્સ કારણભૂતં અત્થં. તેનાહ ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સીલ’’ન્તિઆદિ. તેનેતં દસ્સેતિ – ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, તઞ્ચ યાવદેવ સમાધત્થં, સમાધિ વિપસ્સનત્થો, વિપસ્સના મગ્ગત્થા, મગ્ગો ફલત્થો, વટ્ટં કથિતં યાવદેવ વિવટ્ટાધિગમત્થન્તિ જાનિતું ન સક્કોન્તીતિ. એવં પાળિયં ‘‘અત્થ’’ન્તિ ઇમિના ભાસિતત્થપયોજનત્થાનં ગહિતતા વેદિતબ્બા. ન પરિગ્ગણ્હન્તીતિ ન વિચારેન્તિ, નિજ્ઝાનપઞ્ઞાક્ખમા ન હોન્તિ, નિજ્ઝાયિત્વા પઞ્ઞાય રોચેત્વા ગહેતબ્બા ન હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ઇતિ એવં એતાય પરિયત્તિયા વાદપ્પમોક્ખાનિસંસા અત્તનો ઉપરિ પરેહિ આરોપિતવાદસ્સ નિગ્ગહસ્સ મોક્ખપયોજના હુત્વા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ. વાદપ્પમોક્ખો વા નિન્દાપમોક્ખો. યસ્સ ચાતિ યસ્સ ચ સીલાદિપૂરણેન પત્તબ્બસ્સ, મગ્ગસ્સ વા તદધિગમેન પત્તબ્બસ્સ, ફલસ્સ વા તદધિગમેન પત્તબ્બસ્સ, અનુપાદાવિમોક્ખસ્સ વા અત્થાય. ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ, ઞાયેન પરિયાપુણન્તીતિ અધિપ્પાયો. નાનુભોન્તિ ન વિન્દન્તિ. તેસં તે ધમ્મા દુગ્ગહિતા ઉપારમ્ભમાનદપ્પમક્ખપળાસાદિહેતુભાવેન દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ.

૨૩૯. અલં પરિયત્તો ગદો અસ્સાતિ અલગદ્દો અનુનાસિકલોપં દ-કારાગમઞ્ચ કત્વા. વટ્ટદુક્ખકન્તારતો નિત્થરણત્થાય પરિયત્તિ નિત્થરણપરિયત્તિ. ભણ્ડાગારે નિયુત્તો ભણ્ડાગારિકો, ભણ્ડાગારિકો વિય ભણ્ડાગારિકો, ધમ્મરતનાનુપાલકો. અઞ્ઞં અત્થં અનપેક્ખિત્વા ભણ્ડાગારિકસ્સેવ સતો પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ. ‘‘વંસાનુરક્ખકોવા’’તિ અવધારણં સીહાવલોકનઞાયેન તન્તિધારકોવ પવેણિપાલકોવાતિ પુરિમપદદ્વયેપિ યોજેતબ્બં.

યદિ તન્તિધારણાદિઅત્થં બુદ્ધવચનસ્સ પરિયાપુણનં ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ, કસ્મા ‘‘ખીણાસવસ્સા’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં, નનુ એકચ્ચસ્સ પુથુજ્જનસ્સપિ અયં નયો લબ્ભતીતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. અત્તનો ઠાનેતિ નિત્થરણટ્ઠાને. કામં પુથુજ્જનો ‘‘પવેણિં પાલેસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયેન પરિયાપુણાતિ. અત્તનો પન ભવકન્તારતો અનિત્તિણ્ણત્તા તસ્સ સા પરિયત્તિ નિત્થરણપરિયત્તિ એવ નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિ.

નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ નિજ્ઝાનપઞ્ઞં ખમન્તિ. તત્થ તત્થ આગતે સીલાદિધમ્મે નિજ્ઝાયિત્વા પઞ્ઞાય રોચેત્વા યાથાવતો ગહેતબ્બા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇધ સીલ’’ન્તિઆદિ. ન કેવલં સુગ્ગહિતં પરિયત્તિં નિસ્સાય મગ્ગભાવનાફલસચ્છિકિરિયા, પરવાદનિગ્ગહસકવાદપતિટ્ઠાપનાદીનિપિ ઇજ્ઝન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘પરવાદે’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહં નિગ્ગહિત્વા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૨૬૮). ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનન્તિ દિટ્ઠિવિનિવેઠનાદિવસેન ઇચ્છિતં ઇચ્છિતં પાળિપદેસં. મોચેતુન્તિ અપનેતું. અહિતાય દુક્ખાય અસંવત્તનમ્પિ તદભાવે ઉપ્પજ્જનકહિતસુખસ્સ કારણમેવ તસ્મિં સતિ ભાવતોતિ. સુગ્ગહિતઅલગદ્દસ્સપિ હિતાય સુખાય સંવત્તનતા દટ્ઠબ્બા.

૨૪૦. ઉત્તરન્તિ એતેનાતિ ઉત્તરો, સિનન્તિ બન્ધન્તીતિ સેતુ, ઉત્તરો ચ સો સેતુ ચાતિ ઉત્તરસેતુ. કૂલં પરતીરં વહતિ પાપેતીતિ કુલ્લં. કલાપં કત્વા બદ્ધોતિ વેળુનળાદીહિ કલાપવસેન બદ્ધો. અણુન્તિ ઇદં અટ્ઠસમાપત્તિઆરમ્મણં સઞ્ઞોજનં સન્ધાય વદતિ. થૂલન્તિ ઇતરં. દિટ્ઠિન્તિ યથાભૂતદસ્સનં, વિપસ્સનન્તિ અત્થો. એવં પરિસુદ્ધં એવં પરિયોદાતન્તિ તેભૂમકેસુ ધમ્મેસુ ઞાતં ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ, એવં તણ્હાદિટ્ઠિસંકિલેસાભાવેન સબ્બસો વિસુદ્ધં, પરિસુદ્ધત્તા એવ પરિયોદાતં. ન અલ્લીયેથાતિ નિકન્તિવસેન ન નિસ્સયેથ. ન કેલાયેથાતિ ન મમાયેથ. ન ધનાયેથાતિ ધનં દ્રબ્યં ન કયિરાથ. ઉભયત્થાતિ સમથે વિપસ્સનાય ચ.

અસદ્ધમ્મેતિઆદીસુ અસતં હીનજ્ઝાસયાનં ધમ્મોતિ અસદ્ધમ્મો. ગામવાસીનં ધમ્મોતિ ગામધમ્મો. કિલેસાનં વસ્સનસભાવતાય વસલધમ્મો. કિલેસેહિ દૂસિતત્તા થૂલત્તા ચ દુટ્ઠુલ્લો. ઉદકસુદ્ધિપરિયોસાનતાય ઓદકન્તિકો. ‘‘ધમ્માપિ વો પહાતબ્બા’’તિ ઇમિનાપિ ઓવાદેન ભિક્ખૂ ઉદ્દિસ્સ કથેન્તોપિ અરિટ્ઠંયેવ નિગ્ગણ્હાતિ.

૨૪૧. તિવિધગ્ગાહવસેનાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન. યદિ એવં ‘‘અહં મમાતિ ગણ્હાતી’’તિ ગાહદ્વયમેવ કસ્મા વુત્તન્તિ? નયિદમેવં તત્થાપિ ગાહત્તયસ્સેવ વુત્તત્તા. ‘‘અહ’’ન્તિ હિ ઇમિના માનદિટ્ઠિગ્ગાહા વુત્તા ‘‘અહમસ્મી’’તિ ગાહસામઞ્ઞતો. દિટ્ઠિપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં પુરિમુપ્પન્નાય દિટ્ઠિયા ઉત્તરદિટ્ઠિયા સક્કાયદિટ્ઠિયા સસ્સતદિટ્ઠિયા ચ કારણભાવતો. આરમ્મણં પઞ્ચ ખન્ધા, રૂપારમ્મણાદીનિ ચ. દિટ્ઠિયા પચ્ચયો અવિજ્જા-ફસ્સ-સઞ્ઞા-વિતક્ક-અયોનિસોમનસિકાર-પાપમિત્તપરતોઘોસાદિકો દિટ્ઠિયા ઉપનિસ્સયાદિપચ્ચયો. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૨૪)‘‘કતમાનિ અટ્ઠ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ અવિજ્જાપિ ફસ્સોપિ સઞ્ઞાપિ વિતક્કોપિ અયોનિસોમનસિકારોપિ પાપમિત્તોપિ પરતોઘોસોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. રૂપારમ્મણાતિ રુપ્પનસભાવધમ્મારમ્મણા. રૂપં પન અત્તાતિ ન વત્તબ્બં ઇધ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૧, ૩૪૫) ઇમસ્સ ગાહસ્સ અનધિપ્પેતત્તા. સો હિ ‘‘યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના પરતો વુચ્ચતિ. ઇધ પન ‘‘રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ, અત્તનિ રૂપં, રૂપસ્મિં અત્તાન’’ન્તિ ઇમે તયો ગાહા અધિપ્પેતાતિ કેચિ, તદયુત્તં. યસ્મા રૂપં અત્તા ન હોતિ, અત્તગ્ગાહસ્સ પન આલમ્બનં હોતિ, અત્તસભાવેયેવ વા રૂપાદિધમ્મે આરબ્ભ અત્તદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ન અત્તાનં તસ્સ પરમત્થતો અનુપલબ્ભનતો, તસ્મા રૂપાદિઆરમ્મણાવ અત્તદિટ્ઠીતિ કત્વા વુત્તં, રૂપં પન ‘‘અત્તા’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ અયમેત્થ અત્થો. ‘‘યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાન’’ન્તિઆદિના પન વિપસ્સનાપટિવિપસ્સના વિય દિટ્ઠિઅનુપસ્સના નામ દસ્સિતા.

ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનાનં સમ્પત્તગાહિન્દ્રિયવિસયતાય પત્વા ગહેતબ્બતા. તઞ્હિ તસ્સ અત્તનો વિસયં પરિભુત્વા સમ્બન્ધં હુત્વા ગણ્હાતિ. અવસેસાનિ સત્તાયતનાનિ વિઞ્ઞાતં નામ મનસા વિઞ્ઞાતબ્બતો. અઞ્ઞથા ઇતરેસમ્પિ વિઞ્ઞાતતા સિયા. પત્તન્તિ અધિગતં. પરિયેસિતન્તિ ગવેસિતં. અનુવિચરિતન્તિ ચિન્તિતં. તેનાહ ‘‘મનસા’’તિ. એત્થ ચ પત્તપરિયેસનાનં અપટિક્ખેપસ્સ, વિસું, એકજ્ઝં પટિક્ખેપસ્સ ચ વસેન ચતુક્કોટિકં દસ્સેત્વા પત્તપરિયેસિતેહિ અનુવિચરિતસ્સ ભેદં દસ્સેતું ‘‘લોકસ્મિઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. પરિયેસિત્વા પત્તં પઠમં ચેતસા પચ્છા કાયેન પત્તત્તા પત્તં નામ. પરિયેસિત્વા નોપત્તં પરિયેસિતં નામ કેવલં પરિયેસિતભાવતો. અપરિયેસિત્વા પત્તઞ્ચ નોપત્તઞ્ચ મનસા અનુવિચરિતબ્બતો મનસાનુવિચરિતં નામ.

અયઞ્ચ વિકપ્પો આકુલો વિયાતિ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. પત્તટ્ઠેનાતિ પત્તભાવેન પત્તતાસામઞ્ઞેન. અપરિયેસિત્વા નોપત્તં મનસાનુવિચરિતં નામ પત્તિયા પરિયેસનાય ચ અભાવતો. સબ્બં વા એતન્તિ ‘‘પરિયેસિત્વા પત્તમ્પી’’તિઆદિના વુત્તં ચતુબ્બિધમ્પિ. ઇમિનાતિ ‘‘યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં’’તિઆદિવચનેન. વિઞ્ઞાણારમ્મણા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો કથિતા પારિસેસઞાયેન. એવં પારિસેસઞાયપરિગ્ગહે કિં પયોજનન્તિ આહ ‘‘દેસનાવિલાસેના’’તિઆદિ. યેસં વિનેય્યાનં દેસેતબ્બધમ્મસ્સ સરૂપં અનામસિત્વા આરમ્મણકિચ્ચ-સમ્પયુત્તધમ્મ-ફલવિસેસાદિ-પકારન્તરવિભાવનેન પટિવેધો હોતિ, તેસં તપ્પકારભેદેહિ ધમ્મેહિ, યેસં પન યેન એકેનેવ પકારેન સરૂપેનેવ વા વિભાવને કતે પટિવેધો હોતિ, તેસં તં વત્વા ધમ્મિસ્સરત્તા તદઞ્ઞં નિરવસેસાકારવિભાવનઞ્ચ દેસનાવિલાસો. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠાદિઆરમ્મણવસેન વિઞ્ઞાણં દસ્સિત’’ન્તિ.

દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ દિટ્ઠિ એવ દિટ્ઠિટ્ઠાનં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. યં રૂપં એસા દિટ્ઠિ ‘‘લોકો ચ અત્તા ચા’’તિ ગણ્હાતિ. તં રૂપં સન્ધાય ‘‘સો લોકો સો અત્તા’’તિ વચનં વુત્તન્તિ યોજના. સો પેચ્ચભવિસ્સામીતિ ઉદ્ધમાઘાતનિકવાદવસેનાયં દિટ્ઠીતિ આહ ‘‘સો અહં પરલોકં ગન્ત્વા નિચ્ચો ભવિસ્સામી’’તિઆદિ. ધુવોતિ થિરો. સસ્સતોતિ સબ્બદાભાવી. અવિપરિણામધમ્મોતિ જરાય મરણેન ચ અવિપરિણામેતબ્બસભાવો, નિબ્બિકારોતિ અત્થો. તમ્પિ દસ્સનન્તિ તમ્પિ તથાવુત્તં દિટ્ઠિદસ્સનં અત્તાનં વિય તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહવિસેસેન ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિ. દિટ્ઠારમ્મણાતિ દિટ્ઠિવિસયા. કથં પન દિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિસયા હોતીતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાયા’’તિઆદિ. પટિવિપસ્સનાકાલેતિ યમકતો સમ્મસનાદિકાલં સન્ધાયાહ. તત્થ અક્ખરચિન્તકાનં સદ્દે વિય, વેદજ્ઝાયીનં વેદસત્થે વિય ચ દિટ્ઠિયં દિટ્ઠિગતિકાનં દિટ્ઠિગ્ગાહપ્પવત્તિ દટ્ઠબ્બા.

સમનુપસ્સતીતિ પદસ્સ ચ તસ્સો સમનુપસ્સના અત્થોતિ યોજના. તેન સમનુપસ્સના નામ ચતુબ્બિધાતિ દસ્સેતિ. તત્થ ઞાણં તાવ સમવિસમં સમ્મા યાથાવતો અનુપસ્સતીતિ સમનુપસ્સના. ઇતરા પન સંકિલેસવસેન અનુ અનુ પસ્સન્તીતિ સમનુપસ્સના. યદિ એવં હોતુ તાવ દિટ્ઠિસમનુપસ્સના મિચ્છાદસ્સનભાવતો, કથં તણ્હામાનાતિ? તણ્હાયપિ સત્તાનં પાપકરણે ઉપાયદસ્સનવસેન પઞ્ઞાપતિરૂપિકા પવત્તિ લબ્ભતેવ, યાય વઞ્ચનનિકતિસાચિયોગા સમ્ભવન્તિ. માનોપિ સેય્યાદિના દસ્સનવસેનેવ તથા અત્તાનં ઊહતીતિ તણ્હામાનાનં સમનુપસ્સનાપતિરૂપિકા પવત્તિ લબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. અવિજ્જમાનેતિ ‘‘એતં મમા’’તિ એવં ગહેતબ્બે તણ્હાવત્થુસ્મિં અજ્ઝત્તખન્ધપઞ્ચકે અનુપલબ્ભમાને વિનટ્ઠે. ન પરિતસ્સતિ ભયપરિત્તાસતણ્હાપરિત્તાસાનં મગ્ગેન સમુગ્ઘાતિતત્તા.

૨૪૨. ચતૂહિ કારણેહીતિ ‘‘અસતિ ન પરિતસ્સતી’’તિ વુત્તમ્પિ ઇતરેહિ તીહિ સહ ગહેત્વા વુત્તં. ચતૂહિ કારણેહીતિ ચતુક્કોટિકસુઞ્ઞતાકથનસ્સ કારણેહિ. બહિદ્ધા અસતીતિ બાહિરે વત્થુસ્મિં અવિજ્જમાને. સા પનસ્સ અવિજ્જમાનતા લદ્ધવિનાસેન વા અલદ્ધાલાભેન વાતિ પાળિયં – ‘‘અહુ વત મે, તં વત મે નત્થિ, સિયા વત મે, તં વતાહં ન લભામી’’તિ વુત્તન્તિ તદુભયં પરિક્ખારવસેન વિભજિત્વા તત્થ પરિતસ્સનં દસ્સેતું ‘‘બહિદ્ધા પરિક્ખારવિનાસે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યાનં ‘‘રથો વય્હ’’ન્તિ એવમાદિ. વાહનં હત્થિઅસ્સાદિ.

યેહિ કિલેસેહીતિ યેહિ અસન્તપત્થનાદીહિ કિલેસેહિ. એવં ભવેય્યાતિ એવં ‘‘અહુ વત મે’’તિઆદિના ચોદનાદિ ભવેય્ય. દિટ્ઠિટ્ઠાનાધિટ્ઠાનપરિયુટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાનન્તિ એત્થ અપરાપરં પવત્તાસુ દિટ્ઠીસુ યા પરતો ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિયો, તાસં પુરિમુપ્પન્ના દિટ્ઠિયો કારણટ્ઠેન દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ. અધિકરણટ્ઠેન દિટ્ઠાધિટ્ઠાનાનિ, પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તિયા સબ્બાપિ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનિ. ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૦૨, ૪૨૭; ૩.૨૭-૨૯; ઉદા. ૫૫; મહાનિ. ૨૦; નેત્તિ. ૫૯) પવત્તિયા અભિનિવેસા. અપ્પહીનભાવેન સન્તાને સયન્તીતિ અનુસયાતિ એવં દિટ્ઠિટ્ઠાનાદીનં પદાનં વિભાગો વેદિતબ્બો. તણ્હાદીહિ કમ્પનિયતાય સબ્બસઙ્ખારાવ ઇઞ્જિતાનીતિ સબ્બસઙ્ખારઇઞ્જિતાનિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપધિ, ખન્ધાવ ઉપધિ ખન્ધૂપધિ. એસ નયો સેસેસુપિ. તદેવ ચ આગમ્મ તણ્હા ખીયતિ વિરજ્જતિ નિરુજ્ઝતીતિ યોજના. ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ નામસ્સૂતિઆદીસુ નિપાતમત્તં, સંસયે વા. તાસોતિ અત્તનિયાભાવં પટિચ્ચ તણ્હાપરિત્તાસો ચેવ ભયપરિત્તાસો ચ. તેનાહ ‘‘તાસો હેસો’’તિઆદિ. નો ચસ્સં,નો ચ મે સિયાતિ ‘‘અહ’’ન્તિ કિર કોચિ નો ચસ્સં, ‘‘મે’’તિ ચ કિઞ્ચિ નો સિયાતિ. તાસપ્પતીકારદસ્સનઞ્હેતં.

૨૪૩. એત્તાવતાતિ ‘‘એવં વુત્તે’’તિઆદિના, પુચ્છાનુસન્ધિવસેન પવત્તાય ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિટ્ઠાનાની’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪૧) વા. સાપિ હિ અજ્ઝત્તખન્ધવિનાસે પરિતસ્સનકં દસ્સેત્વા અપરિતસ્સનકં દસ્સેન્તી પવત્તાતિ તસ્સનકસ્સ સુઞ્ઞતાદસ્સનં અકિચ્ચસાધકમ્પિ સુઞ્ઞતાદસ્સનમેવાતિ ઇમેસં વસેન ‘‘ચતુક્કોટિકા સુઞ્ઞતા કથિતા’’તિ વુત્તં. બહિદ્ધા પરિક્ખારન્તિ બાહિરં સવિઞ્ઞાણકં અવિઞ્ઞાણકઞ્ચ સત્તોપકરણં. તઞ્હિ જીવિતવુત્તિયા પરિક્ખારકટ્ઠેન ‘‘પરિક્ખારો’’તિ વુત્તં. પરિગ્ગહં નામ કત્વાતિ ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ પરિગ્ગહેતબ્બતાય પરિગ્ગહિતં નામ કત્વા. સબ્બોપિ દિટ્ઠિગ્ગાહો ‘‘અત્તા નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો, અત્તા ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતી’’તિઆદિના અત્તદિટ્ઠિસન્નિસ્સયોયેવાતિ વુત્તં ‘‘સક્કાયદિટ્ઠિપમુખા દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો’’તિ. અયાથાવગ્ગાહિના અભિનિવેસનપઞ્ઞાપનાનં ઉપત્થમ્ભભાવતો દિટ્ઠિ એવ નિસ્સયોતિ દિટ્ઠિનિસ્સયો. પરિગ્ગણ્હેય્યાતિ નિચ્ચાદિવિસેસયુત્તં કત્વા પરિગ્ગણ્હેય્ય. કિમેવં પરિગ્ગહેતું સક્કુણેય્ય? સબ્બત્થાતિ ‘‘તં, ભિક્ખવે, અત્તવાદુપાદાનં ઉપાદિયેથ, તં, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિનિસ્સયં નિસ્સયેથા’’તિ એતેસુપિ.

૨૪૪. અત્તનિ વા સતીતિ યસ્સ અત્તનો સન્તકભાવેન કિઞ્ચિ અત્તનિયન્તિ વુચ્ચેય્ય, તસ્મિં અત્તનિ સતિ, સો એવ પન અત્તા પરમત્થતો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. સક્કા હિ વત્તું બાહિરકપરિકપ્પિતો અત્તા ‘‘પરમત્થો’’તિ? સિયા ખન્ધપઞ્ચકં ઞેય્યસભાવત્તા યથા તં ઘટો, યદિ પન તદઞ્ઞં નામ કિઞ્ચિ અભવિસ્સ, ન તં નિયમતો વિપરીતં સિયાતિ? ન ચ સો પરમત્થતો અત્થિ પમાણેહિ અનુપલબ્ભમાનત્તા તુરઙ્ગમવિસાણં વિયાતિ. અત્તનિયે વા પરિક્ખારે સતીતિ ‘‘ઇદં નામ અત્તનો સન્તક’’ન્તિ તસ્સ કિઞ્ચનભાવેન નિચ્છિતે કિસ્મિઞ્ચિ વત્થુસ્મિં સતિ. અત્તનો ઇદન્તિ હિ અત્તનિયન્તિ. અહન્તિ સતીતિ ‘‘અહં નામાય’’ન્તિ અહંકારવત્થુભૂતે પરમત્થતો નિદ્ધારિતસરૂપે કિસ્મિઞ્ચિ સતિ તસ્સ સન્તકભાવેન મમાતિ કિઞ્ચિ ગહેતું યુત્તં ભવેય્ય. મમાતિ સતિ ‘‘અહ’’ન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇતિ પરમત્થતો અત્તનો અનુપલબ્ભમાનત્તા અત્તનિયં કિઞ્ચિ પરમત્થતો નત્થેવાતિ સબ્બસઙ્ખારાનં અનત્તતાય અનત્તનિયતં, અનત્તનિયતાય ચ અનત્તકતં દસ્સેતિ. ભૂતતોતિ ભૂતત્થતો. તથતોતિ તથસભાવતો. થિરતોતિ ઠિતસભાવતો નિબ્બિકારતો.

યસ્મા હુત્વા ન હોતીતિ યસ્મા પુબ્બે અસન્તં પચ્ચયસમવાયેન હુત્વા ઉપ્પજ્જિત્વા પુન ભઙ્ગુપગમેન ન હોતિ, તસ્મા ન નિચ્ચન્તિ અનિચ્ચં, અધુવન્તિ અત્થો. તતો એવ ઉપ્પાદવયવત્તિતોતિ ઉપ્પજ્જનવસેન નિરુજ્ઝનવસેન ચ પવત્તનતો. સભાવવિગમો ઇધ વિપરિણામો, ખણિકતા તાવકાલિકતા, નિચ્ચસભાવાભાવો એવ નિચ્ચપટિક્ખેપો. અનિચ્ચધમ્મા હિ તેનેવ અત્તનો અનિચ્ચભાવેન અત્થતો નિચ્ચતં પટિક્ખિપન્તિ નામ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ન નિચ્ચન્તિ અનિચ્ચ’’ન્તિ. ઉપ્પાદજરાભઙ્ગવસેન રૂપસ્સ નિરન્તરબાધતાતિ પટિપીળનાકારેનસ્સ દુક્ખતા. સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તાપનં પરિદહનં, તતો એવસ્સ દુસ્સહતાય દુક્ખમતા. તિસ્સન્નં દુક્ખતાનં સંસારદુક્ખસ્સ ચ અધિટ્ઠાનતાય દુક્ખવત્થુકતા. સુખસભાવાભાવો એવ સુખપટિક્ખેપો. વિપરિણામધમ્મન્તિ જરાય મરણેન ચ વિપરિણમનસભાવં. યસ્મા ઇદં રૂપં પચ્ચયસમવાયેન ઉપ્પાદં, ઉપ્પાદાનન્તરં જરં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, ભિન્નઞ્ચ ભિન્નમેવ, નાસ્સ કસ્સચિ સઙ્કમોતિ ભવન્તરાનુપગમનસઙ્ખાતેન સઙ્કમાભાવેન વિપરિણામધમ્મતં પાકટં કાતું ‘‘ભવસઙ્કન્તિ ઉપગમનસભાવ’’ન્તિ વુત્તં. પકતિભાવવિજહનં સભાવવિગમો નિરુજ્ઝનમેવ. ન્તિ અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં રૂપં. ઇમિનાતિ ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ રૂપસ્સ તણ્હાદિગ્ગાહાનં વત્થુભાવપટિક્ખેપેન. રૂપઞ્હિ ઉપ્પન્નં ઠિતિં મા પાપુણાતુ, ઠિતિપ્પત્તં મા જીરતુ, જરપ્પત્તં મા ભિજ્જતુ, ઉદયબ્બયેહિ મા કિલમિયતૂતિ ન એત્થ કસ્સચિ વસીભાવો અત્થિ, સ્વાયમસ્સ અવસવત્તનટ્ઠો અનત્તતાસલ્લક્ખણસ્સ કારણં હોતીતિ આહ ‘‘અવસવત્તનાકારેન રૂપં, ભન્તે, અનત્તાતિ પટિજાનન્તી’’તિ. નિવાસિકારકવેદકઅધિટ્ઠાયકવિરહેન તતો સુઞ્ઞતા સુઞ્ઞટ્ઠો, સામિભૂતસ્સ કસ્સચિ અભાવો અસ્સામિકટ્ઠો, યથાવુત્તવસવત્તિભાવાભાવો અનિસ્સરટ્ઠો, પરપરિકપ્પિતઅત્તસભાવાભાવો એવ અત્તપટિક્ખેપટ્ઠો.

યસ્મા અનિચ્ચલક્ખણેન વિય દુક્ખલક્ખણં, તદુભયેન અનત્તલક્ખણં સુવિઞ્ઞાપયં, ન કેવલં, તસ્મા તદુભયેનેત્થ અનત્તલક્ખણવિભાવનં કતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનિચ્ચવસેનાતિ અનિચ્ચતાવસેન. દુક્ખવસેનાતિ દુક્ખતાવસેન. ન ઉપપજ્જતીતિ ન યુજ્જતિ. તમેવ અયુજ્જમાનતં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદોપી’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા અત્તવાદી અત્તાનં નિચ્ચં પઞ્ઞપેતિ, ચક્ખું પન અનિચ્ચં, તસ્મા ચક્ખુ વિય અત્તાપિ અનિચ્ચો આપન્નો. તેનાહ ‘‘યસ્સ ખો પના’’તિઆદિ. તત્થ વેતીતિ વિગચ્છતિ નિરુજ્ઝતિ. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તાતિ ચક્ખુસ્સ ઉદયબ્બયવન્તતાય અનિચ્ચતા, અત્તનો ચ અત્તવાદિના અનિચ્ચતાય અનિચ્છિતત્તા ચક્ખુ અનત્તા.

કામં અનત્તલક્ખણસુત્તે (સં. નિ. ૩.૫૯; મહાવ. ૨૦) – ‘‘યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, રૂપં અનત્તા, તસ્મા રૂપં આબાધાય સંવત્તતી’’તિ રૂપસ્સ અનત્તતાય દુક્ખતા વિભાવિતા વિય દિસ્સતિ, તથાપિ ‘‘યસ્મા રૂપં આબાધાય સંવત્તતિ, તસ્મા અનત્તા’’તિ પાકટતાય સાબાધતાય રૂપસ્સ અત્તસારાભાવો વિભાવિતો, તતો એવ ચ ‘‘ન લબ્ભતિ રૂપે એવં મે રૂપં હોતુ, એવં મે રૂપં મા અહોસી’’તિ રૂપે કસ્સચિ અનિસ્સરતા, તસ્સ ચ અવસવત્તનાકારો દસ્સિતોતિ આહ ‘‘દુક્ખવસેન અનત્તતં દસ્સેતી’’તિ. યદનિચ્ચં તં દુક્ખન્તિ યં વત્થુ અનિચ્ચં, તં દુક્ખં ઉદયબ્બયપટિપીળિતત્તા, યં પન નિચ્ચં તદભાવતો, તં સુખં યથા તં નિબ્બાનન્તિ અધિપ્પાયો. યં તન્તિ કારણનિદ્દેસોવાયં, યસ્મા રૂપં અનિચ્ચં, તં તસ્માતિ અત્થો. યં દુક્ખં તદનત્તાતિ એત્થ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અનિચ્ચન્તિ ઇમિના ઘટાદિ વિય પચ્ચયુપ્પન્નત્તા રૂપં અનિચ્ચન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ઇમિનાવ નયેન ‘‘અનત્તા’’તિ વત્તું લબ્ભમાનેપિ ‘‘અનત્તા’’તિ વત્તા નામ નત્થિ. એવં દુક્ખન્તિ વદન્તીતિ એત્થાપિ યથારહં વત્તબ્બં ‘‘અક્ખિસૂલાદિવિકારપ્પત્તકાલે વિય પચ્ચયુપ્પન્નત્તા દુક્ખં રૂપ’’ન્તિઆદિના. દુદ્દસં દુપ્પઞ્ઞાપનં. તથા હિ સરભઙ્ગાદયોપિ સત્થારો નાદ્દસંસુ, કુતો પઞ્ઞાપના. તયિદં અનત્તલક્ખણં.

તસ્માતિહાતિઆદિના તિયદ્ધગતરૂપં લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા વુત્તન્તિ આહ ‘‘એતરહિ અઞ્ઞદાપી’’તિ. તં પન યાદિસં તાદિસમ્પિ તથા વુત્તન્તિ અજ્ઝત્તાદિવિસેસોપિ વત્તબ્બો. પિ-સદ્દેન વા તસ્સાપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

૨૪૫. ઉક્કણ્ઠતીતિ નાભિરમતિ. અઞ્ઞત્થ ‘‘નિબ્બિદા’’તિ બલવવિપસ્સના વુચ્ચતિ, સાનુલોમા પન સઙ્ખારુપેક્ખા ‘‘વુટ્ઠાનગામિની’’તિ, સા ઇધ કથં નિબ્બિદા નામ જાતાતિ આહ ‘‘વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય હી’’તિઆદિ. ઇમિના સિખાપત્તનિબ્બેદતાય વુટ્ઠાનગામિની ઇધ નિબ્બિદાનામેન વુત્તાતિ દસ્સેતિ.

‘‘સો અનુપુબ્બેન સઞ્ઞગ્ગં ફુસતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૧૪, ૪૧૫) વત્વા ‘‘સઞ્ઞા ખો પોટ્ઠપાદ પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા ઞાણ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૪૧૬) વુત્તત્તા સઞ્ઞગ્ગન્તિ વુત્તા લોકિયાસુ પહાનસઞ્ઞાસુ સિખાપત્તભાવતો. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ વુત્તા ઇદપ્પચ્ચયતાદસ્સનસ્સ મત્થકપ્પત્તીતિ કત્વા. તતો પરઞ્હિ અસઙ્ખતારમ્મણં ઞાણં હોતિ. તેનાહ – ‘‘પુબ્બે ખો સુસિમ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૭૦). પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગન્તિ વુત્તા મગ્ગાધિગમસ્સ પરિપન્થભૂતસબ્બસંકિલેસવિસુદ્ધિ પધાનિકસ્સ યોગિનો, પધાનભાવનાય વા જાતં અઙ્ગન્તિ કત્વા. પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ વુત્તા પરમુક્કંસગતપટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિભાવતો. અતમ્મયતન્તિ એત્થ તમ્મયતા નામ તણ્હા, કામતણ્હાદીસુ તાય તાય નિબ્બત્તત્તા તમ્મયં નામ તેભૂમિકપ્પવત્તં, તસ્સ ભાવોતિ કત્વા. તસ્સા તણ્હાય પરિયાદાનતો વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અતમ્મયતાતિ વુચ્ચતિ. નિસ્સાયાતિ તં અતમ્મયતં પચ્ચયં કત્વા. આગમ્માતિ તસ્સેવ વેવચનં. નાનત્તાતિ નાનાસભાવા બહૂ અનેકપ્પકારા. નાનત્તસિતાતિ નાનારમ્મણનિસ્સિતા રૂપાદિવિસયા. એકત્તાતિ એકસભાવા. એકત્તસિતાતિ એકંયેવ આરમ્મણં નિસ્સિતા. તં નિસ્સાયાતિ તં એકત્તસિતં ઉપેક્ખં પચ્ચયં કત્વા. એતિસ્સાતિ એતિસ્સા ઉપેક્ખાય. પહાનં હોતીતિ અઞ્ઞાણુપેક્ખતો પભુતિ સબ્બં ઉપેક્ખં પજહિત્વા ઠિતસ્સ ‘‘અતમ્મયતા’’તિ વુત્તાય વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય અરૂપાવચરસમાપત્તિઉપેક્ખાય વિપસ્સનુપેક્ખાય ચ પહાનં હોતીતિ પરિયાદાનન્તિ વુત્તાતિ. સબ્બસઙ્ખારગતસ્સ મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાનસ્સ સિખાપત્તભાવતો વુટ્ઠાનગામિની મુઞ્ચિતુકમ્યતા પટિસઙ્ખાનન્તિ ચ વુત્તા. મુદુમજ્ઝાદિવસેન પવત્તિઆકારમત્તં, અત્થતો એકત્થા મુઞ્ચિતુકમ્યતાદયો, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. દ્વીહિ નામેહીતિ ગોત્રભુ, વોદાનન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ નામેહિ.

વિરાગોતિ મગ્ગો, અચ્ચન્તમેવ વિરજ્જતિ એતેનાતિ વિરાગો, તેન. મગ્ગેન હેતુભૂતેન. વિમુચ્ચતીતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિવસેન વિમુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘ફલં કથિત’’ન્તિ.

મહાખીણાસવોતિ પસંસાવચનં યથા ‘‘મહારાજા’’તિ. તથા હિ તં પસંસન્તો સત્થા ‘‘અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તપલિઘો ઇતિપી’’તિઆદિમાહાતિ. તદત્થં વિવરિતું ‘‘ઇદાનિ તસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. યથાભૂતેહીતિ યાથાવતો ભૂતેહિ. દુરુક્ખિપનટ્ઠેનાતિ પચુરજનેહિ ઉક્ખિપિતું અસક્કુણેય્યભાવેન. નિબ્બાનનગરપ્પવેસે વિબન્ધનેન પલિઘો વિયાતિ પલિઘોતિ વુચ્ચતિ. મત્થકચ્છિન્નો તાલો પત્તફલાદીનં અનઙ્ગતો તાલાવત્થુ અસિવે ‘‘સિવા’’તિ સમઞ્ઞા વિય. તેનાહ ‘‘સીસચ્છિન્નતાલો વિય કતા’’તિ. પુનબ્ભવસ્સ કરણસીલો, પુનબ્ભવં વા ફલં અરહતીતિ પોનોભવિકો. એવંભૂતો પન પુનબ્ભવં દેતિ નામાતિ આહ ‘‘પુનબ્ભવદાયકો’’તિ. પુનબ્ભવખન્ધાનં પચ્ચયોતિ ઇમિના જાતિસંસારોતિ ફલૂપચારેન કારણં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પરિક્ખાતિ વુચ્ચતિ સન્તાનસ્સ પરિક્ખિપનતો. સંકિણ્ણત્તાતિ સબ્બસો કિણ્ણત્તા વિનાસિતત્તા. ગબ્ભીરાનુગતટ્ઠેનાતિ ગમ્ભીરં અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન. લુઞ્ચિત્વાતિ ઉદ્ધરિત્વા. એતાનીતિ કામરાગસઞ્ઞોજનાદીનિ. અગ્ગળાતિ વુચ્ચન્તિ અવધારણટ્ઠેન. અગ્ગમગ્ગેન પતિતો માનદ્ધજો એતસ્સાતિ પતિતમાનદ્ધજો. ઇતરભારોરોપનસ્સ પુરિમપદેહિ પકાસિતત્તા ‘‘માનભારસ્સેવ ઓરોપિતત્તા પન્નભારોતિ અધિપ્પેતો’’તિ વુત્તં. માનસંયોગેનેવ વિસંયુત્તત્તાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પઞ્ચપિ ખન્ધે અવિસેસતો અસ્મીતિ ગહેત્વા પવત્તમાનો ‘‘અસ્મિમાનો’’તિ અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘રૂપે અસ્મીતિ માનો’’તિઆદિ.

નગરદ્વારસ્સ પરિસ્સયપટિબાહનત્થઞ્ચેવ સોભનત્થઞ્ચ ઉભોસુ પસ્સેસુ એસિકત્થમ્ભે નિખણિત્વા ઠપેન્તીતિ આહ ‘‘નગરદ્વારે ઉસ્સાપિતે એસિકત્થમ્ભે’’તિ. પાકારવિદ્ધંસનેનેવ પરિક્ખાય ભૂમિસમકરણં હોતીતિ આહ ‘‘પાકારં ભિન્દન્તો પરિક્ખં સંકિરિત્વા’’તિ. એવન્તિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. સન્તો સંવિજ્જમાનો કાયો ધમ્મસમૂહોતિ સક્કાયો, ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં. દ્વત્તિંસ કમ્મકારણા દુક્ખક્ખન્ધે આગતા. અક્ખિરોગસીસરોગાદયો અટ્ઠનવુતિ રોગા. રાજભયાદીનિ પઞ્ચવીસતિ મહાભયાનિ.

૨૪૬. અનધિગમનીયવિઞ્ઞાણતન્તિ ‘‘ઇદં નામ નિસ્સાય ઇમિના નામ આકારેન પવત્તતી’’તિ એવં દુવિઞ્ઞેય્યચિત્તતં. અન્વેસન્તિ પચ્ચત્તે એકવચનન્તિ આહ ‘‘અન્વેસન્તો’’તિ. સત્તોપિ તથાગતોતિ વુચ્ચતિ ‘‘તથાગતો પરં મરણા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬૫) વિય. સત્તો હિ યથેકો કમ્મકિલેસેહિ ઇત્થત્તં આગતો, તથા અપરોપિ આગતોતિ ‘‘તથાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. ઉત્તમપુગ્ગલોતિ ભગવન્તં સન્ધાય વદતિ. ખીણાસવોપીતિ યો કોચિ ખીણાસવોપિ ‘‘તથાગતો’’તિ અધિપ્પેતો. સોપિ હિ યથેકો ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સૂપટ્ઠિતચિત્તો સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા અનુત્તરં અરહત્તં આગતો અધિગતો, તથા અપરોપિ આગતોતિ ‘‘તથાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. અસંવિજ્જમાનોતિ પરમત્થતો અનુપલબ્ભનીયો. અવિન્દેય્યોતિ ન વિન્દિતબ્બો, દુવિઞ્ઞેય્યોતિ અત્થો.

તથાગતો સત્તો પુગ્ગલોતિ ન પઞ્ઞપેમિ પરમત્થતો સત્તસ્સેવ અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. કિં પઞ્ઞપેસ્સામિ પઞ્ઞત્તિઉપાદાનસ્સપિ ધરમાનકસ્સ અભાવતો. ‘‘અનુપ્પાદો ખેમં, અનુપ્પત્તિ ખેમ’’ન્તિઆદિના અસઙ્ખતાય ધાતુયા પક્ખન્ધનવસેન પવત્તં અગ્ગફલસમાપત્તિઅત્થં વિપસ્સનાચિત્તં વા.

તુચ્છાતિ કરણે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘તુચ્છકેના’’તિ. વિનયતીતિ વિનયો, સો એવ વેનયિકો. તથા મન્તિ તથાભૂતં મં. પરમત્થતો વિજ્જમાનસ્સ હિ સત્તસ્સ અભાવં વદન્તો સત્તવિનાસપઞ્ઞાપકો ચ નામ સિયા, અહં પન પરમત્થતો અવિજ્જમાનં તં ‘‘નત્થી’’તિ વદામિ. યથા ચ લોકો વોહરતિ, તથેવ તં વોહરામિ, તથાભૂતં મં યે સમણબ્રાહ્મણા ‘‘વેનયિકો સમણો ગોતમો’’તિ વદન્તા અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ યોજના. અપ્પટિસન્ધિકસ્સ ખીણાસવસ્સ ચરિમચિત્તં નિરુપાદાનતો અનુપાદાનો વિય જાતવેદો પરિનિબ્બુતં ઇદં નામ નિસ્સિતન્તિ ન પઞ્ઞાયતીતિ વદન્તો કિમેત્તાવતા ઉચ્છેદવાદી ભવેય્ય, નાહં કદાચિપિ અત્થિ, નાપિ કોચિ અત્થીતિ વદામિ. એવં સન્તે કિં નિસ્સાય તે મોઘપુરિસા સતો સત્તસ્સ નામ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેતીતિ વદન્તા અસતા…પે… અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

મહાબોધિમણ્ડમ્હીતિ બોધિમણ્ડગ્ગહણેન સત્તસત્તાહમાહ. તેન ધમ્મચક્કપવત્તનતો (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩; પટિ. મ. ૨.૩૦) પુબ્બે વુત્તં તન્તિદેસનં વદતિ. ચતુસચ્ચમેવ પઞ્ઞપેમીતિ એતેન સચ્ચવિમુત્તા સત્થુદેસના નત્થીતિ દસ્સેતિ. એત્થ ચ – ‘‘પુબ્બે ચેવ એતરહિ ચ દુક્ખઞ્ચેવ પઞ્ઞપેમિ દુક્ખસ્સ ચ નિરોધ’’ન્તિ વદન્તો ભગવા નાહં કદાચિપિ ‘‘અત્તા ઉચ્છિજ્જતિ, વિનસ્સતી’’તિ વા, ‘‘અત્તા નામ કોચિ અત્થી’’તિ વા વદામિ. એવં સન્તે કિં નિસ્સાય તે મોઘપુરિસા ‘‘સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેતી’’તિ અસતા તુચ્છેન અબ્ભાચિક્ખન્તીતિ દસ્સેતિ. પરેતિ અમામકા, મમ ઓવાદસ્સ અભાજનભૂતાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘સચ્ચાનિ…પે… અસમત્થપુગ્ગલા’’તિ. અધિપ્પાયેનાતિ ઇમિના તેસં અધિપ્પાયમત્તં, રોસનવિહેસનાનિ પન તથાગતસ્સ આકાસસ્સ વિલિખનં વિય ન સમ્ભવન્તિયેવાતિ દસ્સેતિ. આહનતિ ચિત્તન્તિ આઘાતો. અપ્પતીતા હોન્તિ એતેનાતિ અપ્પચ્ચયો. ચિત્તં ન અભિરાધયતીતિ અનભિરદ્ધિ. અતુટ્ઠીતિ તુટ્ઠિપટિપક્ખો તથાપવત્તો ચિત્તુપ્પાદો, કોધો એવ વા.

પરેતિ અઞ્ઞે એકચ્ચે. આનન્દન્તિ પમોદન્તિ એતેનાતિ આનન્દો, પીતિયા એવેતં અધિવચનં. સોભનમનતા સોમનસ્સં, ચેતસિકસુખસ્સેતં અધિવચનં. ઉપ્પિલતિ પુરિમાવત્થાય ભિજ્જતિ વિસેસં આપજ્જતીતિ ઉપ્પિલં, તદેવ ઉપ્પિલાવિતં, તસ્સ ભાવો ઉપ્પિલાવિતત્તં. યાય ઉપ્પન્નાય કાયચિત્તં વાતપૂરિતભત્તા વિય ઉદ્ધુમાયનાકારપ્પત્તં હોતિ, તસ્સા ગેહસ્સિતાય ઓદગ્ગિયપીતિયા એતં અધિવચનં. સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થાતિ દુક્ખમેવ ઉપ્પજ્જતિ નિરુજ્ઝતિ ચ, ન અઞ્ઞો સત્તો નામ અત્થીતિ એવં જાનિતું અસમત્થા ‘‘અત્તા નામ અત્થી’’તિ એવંદિટ્ઠિનો અપ્પહીનવિપલ્લાસા. ઉત્તમં પસાદનીયટ્ઠાનં તથાગતમ્પિ અક્કોસન્તિ, કિમઙ્ગં પન ભિક્ખૂતિ અધિપ્પાયો.

૨૪૭. અનત્તનિયેપિ ખન્ધપઞ્ચકે મિચ્છાગાહવસેન અત્તનિયસઞ્ઞાય પવત્તસ્સ છન્દરાગસ્સ પહાનં. અમ્હાકં નેવ અત્તાતિ યસ્મા રૂપવેદનાદિયેવ અત્તગ્ગાહવત્થુ તબ્બિનિમુત્તસ્સ લોભનેય્યસ્સ અભાવતો. એતં તિણકટ્ઠસાખાપલાસં ન અમ્હાકં રૂપં, ન વિઞ્ઞાણં, તસ્મા અમ્હાકં નેવ અત્તાતિ યોજના. અજ્ઝત્તિકસ્સ વત્થુનો નેવ અત્તાતિ પટિક્ખિત્તત્તા બાહિરવત્થુ અત્તનિયભાવેન પટિક્ખિત્તં હોતીતિ આહ ‘‘અમ્હાકં ચીવરાદિપરિક્ખારોપિ ન હોતી’’તિ. ખન્ધપઞ્ચકંયેવાતિ બાહિરવત્થું નિદસ્સનં કત્વા ખન્ધપઞ્ચકંયેવ ન તુમ્હાકન્તિ પજહાપેતિ. ન ઉપ્પાટેત્વા કન્દં વિય. ન લુઞ્ચિત્વા વા કેસે વિયાતિ. ઇમિના રૂપાદીનં નામમુખેન પહાનં ઇચ્છન્તિ. ઉલ્લિઙ્ગિતમત્થં છન્દરાગવિનયેન પજહાપેતીતિ સરૂપતો દસ્સેતિ.

૨૪૮. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, રૂપં નિચ્ચં વા’’તિઆદિ દેસના તિપરિવટ્ટં. યાવ ઇમં ઠાનન્તિ ‘‘એવં સ્વાક્ખાતો’’તિ યાવાયં પાળિપદેસો. સુવિઞ્ઞેય્યભાવેન અક્ખાતત્તાપિ સ્વાક્ખાતોતિ આહ ‘‘સુકથિતત્તા એવ ઉત્તાનો વિવટો પકાસિતો’’તિ. તિરિયં વિદારણેન છિન્નં, દીઘસો ફાલનેન ભિન્નં, તતો એવ તત્થ તત્થ સિબ્બિતગણ્ઠિકતજિણ્ણવત્થં પિલોતિકા, તદભાવતો છિન્નપિલોતિકો, પિલોતિકરહિતોતિ અત્થો. ઇરિયાપથ-સણ્ઠપનઅવિજ્જમાનઝાન-વિપસ્સનાનિ છિન્નાય અવિજ્જમાનાય પટિપત્તિયા સિબ્બનગણ્ઠિકરણસદિસાનિ, તાદિસં ઇધ નત્થીતિ આહ ‘‘ન હેત્થ…પે… અત્થી’’તિ. પતિટ્ઠાતું ન લભતીતિ પેસલેહિ સદ્ધિં સંવાસવસેનપિ પતિટ્ઠાતું ન લભતિ, વિસેસાધિગમવસેન પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

કારણ્ડવં નિદ્ધમથાતિ વિપન્નસીલતાય કચવરભૂતં પુગ્ગલં કચવરમિવ નિરપેક્ખા અપનેથ. કસમ્બુઞ્ચાપકસ્સથાતિ કસટભૂતઞ્ચ નં ખત્તિયાદીનં મજ્ઝગતં સમ્ભિન્નં પગ્ઘરિતકુટ્ઠં ચણ્ડાલં વિય અપકસ્સથ નિક્કડ્ઢથ. કિં કારણં? સઙ્ઘારામો નામ સીલવન્તાનં કતો, ન દુસ્સીલાનં, યતો એતદેવ. તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિનેતિ યથા પલાપા અન્તોસારરહિતા અતણ્ડુલા બહિ થુસેન વીહિ વિય દિસ્સન્તિ, એવં પાપભિક્ખૂ અન્તોસીલરહિતાપિ બહિ કાસાવાદિપરિક્ખારેન ભિક્ખૂ વિય દિસ્સન્તિ, તસ્મા ‘‘પલાપા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તે પલાપે વાહેથ ઓધુનાથ વિધમથ. પરમત્થતો અસ્સમણે વેસમત્તેન સમણમાનિને એવં નિદ્ધમિત્વાન…પે…પતિસ્સતાતિ. તત્થ કપ્પયવ્હોતિ કપ્પેથ, કરોથાતિ વુત્તં હોતિ. પતિસ્સતાતિ પતિ પતિ સતા સમ્પજાનન્તા સુટ્ઠુ પજાનન્તા. પતિસ્સતા વા સપ્પતિસ્સા અઞ્ઞમઞ્ઞં સગારવા. અથેવં સુદ્ધા સુદ્ધેહિ સંવાસં કપ્પેન્તા દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સમગ્ગા. અનુક્કમેન પરિપાકગતપઞ્ઞતાય નિપકા. સબ્બસ્સેવિમસ્સ દુક્ખવટ્ટસ્સ અન્તં કરિસ્સથ, પરિનિબ્બાનં પાપુણિસ્સથાતિ અત્થો.

વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય સબ્બસો સમુચ્છિન્નવટ્ટમૂલકત્તા.

ધમ્મં અનુસ્સરન્તિ, ધમ્મસ્સ વા અનુસ્સરણસીલાતિ ધમ્માનુસારિનો. એવં સદ્ધાનુસારિનોપિ વેદિતબ્બા. પટિપન્નસ્સાતિ પટિપજ્જમાનસ્સ, સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠોપિ અધિપ્પેતો. અધિમત્તન્તિ બલવં. પઞ્ઞાવાહીતિ પઞ્ઞં વાહેતિ, પઞ્ઞા વા ઇમં પુગ્ગલં વહતીતિ પઞ્ઞાવાહીતિપિ વદન્તિ. પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમન્તિ પઞ્ઞં પુરેચારિકં કત્વા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો પઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ધમ્મેન સરતિ અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. સદ્ધાવાહીતિ સદ્ધં વાહેતિ, સદ્ધા વા ઇમં પુગ્ગલં વહતીતિ સદ્ધાવાહીતિપિ વદન્તિ. સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમન્તિ સદ્ધં પુરેચારિકં કત્વા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો સદ્ધાય સરતિ અનુસ્સરતીતિ સદ્ધાનુસારી. સદ્ધામત્તન્તિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના બુદ્ધસુબુદ્ધતાય સદ્દહનમત્તં. મત્ત-સદ્દેન અવેચ્ચપ્પસાદં નિવત્તેતિ. પેમમત્તન્તિ યથાવુત્તસદ્ધાનુસારેન ઉપ્પન્નં તુટ્ઠિમત્તં. સિનેહોતિ કેચિ. એવં વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નાનન્તિ કલાપસમ્મસનાદિવસેન આરદ્ધવિપસ્સનાનં. એકા સદ્ધાતિ વિપસ્સનાનુસારેન સ્વાક્ખાતધમ્મતા સિદ્ધા, તતો એવ એકા સેટ્ઠા ઉળારા સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. એકં પેમન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સગ્ગે ઠપિતા વિય હોન્તીતિ તેસં સદ્ધાપેમાનં સગ્ગસંવત્તનિયતાય અબ્યભિચારીભાવમાહ. ચૂળસોતાપન્નોતિ વદન્તિ એકદેસેન સચ્ચાનુબોધે ઠિતત્તા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અલગદ્દૂપમસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. વમ્મિકસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. પિયવચનન્તિ પિયસમુદાચારો. વિઞ્ઞુજાતિકા હિ પરં પિયેન સમુદાચરન્તા ‘‘ભવ’’ન્તિ વા, ‘‘દેવાનં પિયો’’તિ વા, ‘‘આયસ્મા’’તિ વા સમુદાચરન્તિ, તસ્મા સમ્મુખા સમ્બોધનવસેન ‘‘આવુસો’’તિ, તિરોક્ખં ‘‘આયસ્મા’’તિ અયમ્પિ સમુદાચારો. મહાકસ્સપઉરુવેલકસ્સપાદયો અઞ્ઞેપિ કસ્સપનામકા અત્થીતિ ‘‘કતરસ્સ કસ્સપસ્સા’’તિ પુચ્છન્તિ. રઞ્ઞાતિ કોસલરઞ્ઞા. ‘‘સઞ્જાનિંસૂ’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘અયં પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. અસ્સાતિ કુમારકસ્સપસ્સ, ‘‘સઞ્જાનિંસૂ’’તિ વુત્તસઞ્જાનનસ્સ વા. પુઞ્ઞાનિ કરોન્તોતિ કપ્પસતસહસ્સં દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ નિબ્બત્તિત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ ભાવેન્તો. ઓસક્કન્તેતિ પરિહાયમાને. પઠમન્તિ કુમારિકાકાલે. સત્થા ઉપાલિત્થેરં પટિચ્છાપેસિ તં અધિકરણં વિનયકમ્મેનેવસ્સા ભિક્ખુનિયા પબ્બજ્જાય અરોગભાવં.

પઞ્ઞત્તિવિભાવનાતિ ‘‘અન્ધવન’’ન્ત્વેવ પઞ્ઞાયમાનસ્સ વિભાવના. ઓલીયતીતિ સઙ્કુચતિ સણિકં વત્તતિ. ભાણકોતિ સરભાણકો. યં અત્થિ, તં ગહેત્વાતિ ઇદાનિ પરિયેસિતબ્બટ્ઠાનં નત્થિ, યથાગતં પન યં અત્થિ, તં ગહેત્વા. બલવગુણેતિ અધિમત્તગુણે. કસ્સપભગવતો કાલે નિરુળ્હસમઞ્ઞાવસેન વચનસન્તતિયા અવિચ્છેદેન ચ ઇમસ્મિમ્પિ બુદ્ધુપ્પાદે તં ‘‘અન્ધવન’’ન્ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ, ઉપરૂપરિવડ્ઢમાનાય પથવિયા ઉપરિ રુક્ખગચ્છાદીસુ સઞ્જાયન્તેસુપીતિ. સેક્ખપટિપદન્તિ સેક્ખભાવાવહં વિસુદ્ધિપટિપત્તિં.

અઞ્ઞતર-સદ્દો અપાકટે વિય પાકટેપિ વત્તતિ એક-સદ્દેન સમાનત્થત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘અભિજાનાતી’’તિઆદિ વુત્તં. ભયભેરવદસ્સિતમ્પિ અભિક્કન્ત-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારં ઇધ દસ્સેન્તો એવં હેટ્ઠા તત્થ તત્થ કતા અત્થસંવણ્ણના પરતો તસ્મિં તસ્મિં સુત્તપદેસે યથારહં વત્તબ્બાતિ નયદસ્સનં કરોતિ. કઞ્ચનસન્નિભત્તચતા સુવણ્ણવણ્ણગ્ગહણેન ગહિતાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘છવિય’’ન્તિ. છવિગતા પન વણ્ણધાતુ એવ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણો’’તિ એત્થ વણ્ણગ્ગહણેન ગહિતાતિ અપરે. વણ્ણીયતિ કિત્તીયતિ ઉગ્ઘોસનન્તિ વણ્ણો, થુતિ. વણ્ણીયતિ અસઙ્કરતો વવત્થપીયતીતિ વણ્ણો, કુલવગ્ગો. વણ્ણીયતિ ફલં એતેન યથાસભાવતો વિભાવીયતીતિ વણ્ણો, કારણં. વણ્ણનં દીઘરસ્સાદિવસેન સણ્ઠહનન્તિ વણ્ણો, સણ્ઠાનં. વણ્ણીયતિ અણુમહન્તાદિવસેન પમીયતીતિ વણ્ણો, પમાણં. વણ્ણેતિ વિકારમાપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ વણ્ણો, રૂપાયતનં. એવં તેન તેન પવત્તિનિમિત્તેન વણ્ણ-સદ્દસ્સ તસ્મિં તસ્મિં અત્થે પવત્તિ વેદિતબ્બા.

અનવસેસત્તં સકલતા કેવલતા. કેવલકપ્પાતિ એત્થ કેચિ ઈસં અસમત્તા કેવલા કેવલકપ્પાતિ વદન્તિ, એવં સતિ અનવસેસત્થો એવ કેવલ-સદ્દો સિયા. અનત્થન્તરેન પન કપ્પ-સદ્દેન પદવડ્ઢનં કત્વા કેવલા એવ કેવલકપ્પા. તથા વા કપ્પનીયત્તા પઞ્ઞપેતબ્બત્તા કેવલકપ્પા. યેભુય્યતા બહુલભાવો. અબ્યામિસ્સતા વિજાતિયેન અસઙ્કરો સુદ્ધતા. અનતિરેકતા તંમત્તતા વિસેસાભાવો. કેવલકપ્પન્તિ કેવલં દળ્હં કત્વાતિ અત્થો. કેવલં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તત્તા. તેનાહ ‘‘વિસંયોગાદિઅનેકત્થો’’તિ. કેવલં એતસ્સ અધિગતં અત્થીતિ કેવલી, સચ્છિકતનિરોધો ખીણાસવો.

કપ્પ-સદ્દો પનાયં સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચાતિ અધિપ્પાયેન ઓકપ્પનીયપદે લબ્ભમાનં ઓકપ્પસદ્દમત્તં નિદસ્સેતિ, અઞ્ઞથા કપ્પ-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે ઓકપ્પનીયપદં અનિદસ્સનમેવ સિયા. સમણકપ્પેહીતિ વિનયસિદ્ધેહિ સમણવોહારેહિ. નિચ્ચકપ્પન્તિ નિચ્ચકાલં. પઞ્ઞત્તીતિ નામં. નામઞ્હેતં તસ્સ આયસ્મતો, યદિદં કપ્પોતિ. કપ્પિતકેસમસ્સૂતિ કત્તરિકાય છેદિતકેસમસ્સુ. દ્વઙ્ગુલકપ્પોતિ મજ્ઝન્હિકવેલાય વીતિક્કન્તાય દ્વઙ્ગુલતાવિકપ્પો. લેસોતિ અપદેસો. અનવસેસં ફરિતું સમત્થસ્સપિ ઓભાસસ્સ કેનચિ કારણેન એકદેસફરણમ્પિ સિયા, અયં પન સબ્બસોવ ફરીતિ દસ્સેતું સમન્તત્થો કપ્પ-સદ્દો ગહિતોતિ આહ ‘‘અનવસેસં સમન્તતો’’તિ.

સમણસઞ્ઞાસમુદાચારેનાતિ ‘‘અહં સમણો’’તિ એવં ઉપ્પન્નસઞ્ઞાસમુટ્ઠિતેન સમુદાચારેન, તન્નિમિત્તેન વા તબ્બોહારેન. પુબ્બયોગેતિ પુબ્બયોગકથાયં. પપઞ્ચો એસાતિ એસો તુમ્હેસુ આગતેસુ યથાપવત્તો પટિસન્થારો કથાસમુદાચારો ચ અમ્હાકં પપઞ્ચો. એત્તકમ્પિ અકત્વા સમણધમ્મમેવ કરોમાતિ અધિપ્પાયો.

અરિયભૂમિં પત્તોતિ અનાગામિફલં અધિગતો. પક્કુસાતિકુલપુત્તં સન્ધાય વદતિ. વિભજિત્વાતિ વિભાગં કત્વા. તુરિતાલપનવસેનાતિ તુરિતં આલપનવસેન. તેન દુલ્લભો અયં સમણો, તસ્મા સીઘમસ્સ પઞ્હો કથેતબ્બો, ઇમિના ચ સીઘં ગન્ત્વા સત્થા પુચ્છિતબ્બોતિ તુરિતં આલપીતિ દસ્સેતિ. ‘‘યથા વા’’તિઆદિના પન વચનાલઙ્કારવસેન દ્વિક્ખત્તું આલપતિ. એવમાહાતિ ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખૂ’’તિ એવં દ્વિક્ખત્તું અવોચ.

વમ્મિકપરિયાયેન કરજકાયં પચ્ચક્ખં કત્વા દસ્સેન્તી દેવતા ‘‘અયં વમ્મિકો’’તિ આહ. તાય પન ભાવત્થસ્સ અભાસિતત્તા સદ્દત્થમેવ દસ્સેન્તો ‘‘પુરતો ઠિતં…પે… અયન્તિ આહા’’તિ અવોચ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. મણ્ડૂકન્તિ થલમણ્ડૂકં. સો હિ ઉદ્ધુમાયિકાતિ વુચ્ચતિ, ન ઉદકમણ્ડૂકો. તસ્સ નિવાસતો વાતો મા ખો બાધયિત્થાતિ ‘‘ઉપરિવાતતો અપગમ્મા’’તિ વુત્તં. કથં પનાયં દેવતા ઇમિના નીહારેન ઇમે પઞ્હે થેરસ્સ આચિક્ખીતિ? કેચિ તાવ આહુ – યથાસુતમત્થં ઉપમાભાવેન ગહેત્વા અત્તનો પટિભાનેન ઉપમેય્યત્થં મનસા ચિન્તેત્વા તં ભગવાવ ઇમસ્સ આચિક્ખિસ્સતિ. સા ચ દેસના અત્થાય હિતાય સુખાય હોતીતિ ‘‘અયં વમ્મિકો’’તિઆદિના ઉપમાવસેનેવ પન્નરસ પઞ્હે થેરસ્સ આચિક્ખિ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિર બારાણસિયં એકો સેટ્ઠિ અડ્ઢો મહદ્ધનો મહન્તં નિધાનં નિદહિત્વા પલિઘાદિઆકારાનિ કાનિચિપિ લઙ્ગાનિ તત્થ ઠપેસિ. સો મરણકાલે અત્તનો સહાયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ આરોચેસિ – ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને મયા નિધાનં નિદહિતં, તં મમ પુત્તસ્સ વિઞ્ઞુતં પત્તસ્સ દસ્સેતી’’તિ વત્વા કાલમકાસિ. બ્રાહ્મણો સહાયકપુત્તસ્સ વિઞ્ઞુતં પત્તકાલે તં ઠાનં દસ્સેસિ. સો નિખનિત્વા સબ્બપચ્છા નાગં પસ્સિ, નાગો અત્તનો પુત્તં દિસ્વા ‘‘સુખેનેવ ધનં ગણ્હતૂ’’તિ અપગચ્છિ. સ્વાયમત્થો તદા લોકે પાકટો જાતો. અયં પન દેવતા તદા બારાણસિયં ગહપતિકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે ઉરં દત્વા સાસને પબ્બજિતો પઞ્ચહિ સહાયકભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમણધમ્મમકાસિ. યે સન્ધાય વુત્તં ‘‘પઞ્ચ ભિક્ખૂ નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા’’તિઆદિ. તેન વુત્તં ‘‘યથાસુતમત્થં ઉપમાભાવેન ગહેત્વા’’તિઆદિ. અપરે પન ‘‘દેવતા અત્તનો પટિભાનેન ઇમે પઞ્હે એવં અભિસઙ્ખરિત્વા થેરસ્સ આચિક્ખી’’તિ વદન્તિ. દેવપુત્તે નિસ્સક્કં દેવપુત્તપઞ્હત્તા તસ્સ અત્થસ્સ.

૨૫૧. ચતૂહિ મહાભૂતેહિ નિબ્બત્તોતિ ચાતુમહાભૂતિકો. તેનાહ ‘‘ચતુમહાભૂતમયસ્સા’’તિ. વમતિ ઉગ્ગિરન્તો વિય હોતીતિ અત્થો. વન્તકોતિ ઉચ્છડ્ડકો. વન્તુસ્સયોતિ ઉપચિકાહિ વન્તસ્સ મત્તિકાપિણ્ડસ્સ ઉસ્સયભૂતો. વન્તસિનેહસમ્બદ્ધોતિ વન્તેન ખેળસિનેહેન સમ્પિણ્ડિતો. અસુચિકલિમલં વમતીતિ એત્થ મુખાદીહિ પાણકાનં નિગ્ગમનતો પાણકે વમતીતિ અયમ્પિ અત્થો લબ્ભતેવ. અરિયેહિ વન્તકોતિ કાયભાવસામઞ્ઞેન વુત્તં. દુક્ખસચ્ચપરિઞ્ઞાય વા સબ્બસ્સપિ તેભૂમકધમ્મજાતસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તા સબ્બોપિ કાયો અરિયેહિ છન્દરાગપ્પહાનેન વન્તો એવ. તં સબ્બન્તિ યેહિ તીહિ અટ્ઠિસતેહિ ઉસ્સિતો, યેહિ ન્હારૂહિ સમ્બદ્ધો, યેહિ મંસેહિ અવલિત્તો, યેન અલ્લચમ્મેન પરિયોનદ્ધો, યાય છવિયા રઞ્જિતો, તં અટ્ઠિઆદિસબ્બં અચ્ચન્તમેવ જિગુચ્છિત્વા વિરત્તતાયવન્તમેવ. ‘‘યથા ચા’’તિઆદિના વત્તબ્બોપમતોપિ વમ્મિકો વિય વમ્મિકોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવો, માતાપેત્તિકો સમ્ભવો એતસ્સાતિ માતાપેત્તિકસમ્ભવો. તસ્સ. ઉપચિયતિ એતેનાતિ ઉપચયો’ ઓદનકુમ્માસં ઉપચયો એતસ્સાતિ ઓદનકુમ્માસૂપચયો. તસ્સ. અધુવસભાવતાય અનિચ્ચધમ્મસ્સ, સેદગૂથ-પિત્ત-સેમ્હાદિ-ધાતુક્ખોભ-ગરુભાવદુગ્ગન્ધાનં વિનોદનાય ઉચ્છાદેતબ્બધમ્મસ્સ, પરિતો સમ્બાહનેન પરિમદ્દિતબ્બધમ્મસ્સ, ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવતાય ભેદનધમ્મસ્સ, તતો એવ વિકિરણસભાવતાય વિદ્ધંસનધમ્મસ્સાતિ ધમ્મ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. તનુવિલેપનેનાતિ કાયાવલેપનેન ઉચ્છાદનવિલેપનેન. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાબાધવિનોદનત્થાયાતિ તાદિસસમુટ્ઠાન-સરીરવિકારવિગમાય. યસ્મા સુક્કસોણિતં આહારો, ઉચ્છાદનં પરિમદ્દનઞ્ચ યથારહં ઉપ્પાદસ્સ, વુડ્ઢિયા ચ પચ્ચયો, તસ્મા આહ ‘‘માતાપેત્તિક…પે… કથિતો’’તિ. ઉચ્ચાવચભાવોતિ યથારહં યોજેતબ્બો – ઓદનકુમ્માસૂપચય-ઉચ્છાદનપરિમદ્દનગ્ગહણેહિ ઉચ્ચભાવો, વડ્ઢી. માતાપેત્તિકસમ્ભવગ્ગહણેન સમુદયો. ઇતરેહિ અવચભાવો, પરિહાનિ, અત્થઙ્ગમો પકાસિતો. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સણ્ઠપનમ્પિ હિ વટ્ટપચ્ચયત્તા વટ્ટન્તિ.

કોધો ધૂમોતિ એત્થ ધૂમપરિયાયેન કોધસ્સ વુત્તત્તા ધૂમ-સદ્દો કોધે વત્તતીતિ વુત્તં ‘‘ધૂમો વિય ધૂમો’’તિ. ભસ્મનીતિ ભસ્મં. મોસવજ્જન્તિ મુસાવાદો. ધૂમો એવ ધૂમાયિતં. ઇચ્છા ધૂમાયિતં એતિસ્સાતિ ઇચ્છાધૂમાયિતા, પજા. ઇચ્છાધૂમાયિતસદ્દસ્સ તણ્હાય વુત્તિ વુત્તનયો એવ. ધૂમાયન્તોતિ વિતક્કસન્તાપેન સંતપ્પેન્તો, વિતક્કેન્તોતિ અત્થો. પલિપોતિ દુક્કરમહાકદ્દમં. તિમૂલન્તિ તીહિ મૂલેહિ પતિટ્ઠિતં વિય અચલં પવત્તન્તિ વુત્તં. રજો ચ ધૂમો ચ મયા પકાસિતાતિ રજસભાવકરણટ્ઠેન ‘‘રજો’’તિ ચ ધૂમસભાવકરણટ્ઠેન ‘‘ધૂમો’’તિ ચ મયા પકાસિતા. પકતિધૂમો વિય અગ્ગિસ્સ કિલેસગ્ગિજાલસ્સ પઞ્ઞાણભાવતો. ધમ્મદેસનાધૂમો ઞાણગ્ગિસન્ધીપનસ્સ પુબ્બઙ્ગમભાવતો. અયં રત્તિં ધૂમાયનાતિ યા દિવા કત્તબ્બકમ્મન્તે ઉદ્દિસ્સ રત્તિયં અનુવિતક્કના, અયં રત્તિં ધૂમાયના.

સત્તન્નં ધમ્માનન્તિ ઇદં સુત્તે (ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૮) આગતનયેન વુત્તં. સુત્તઞ્ચ તથા આરાધનવેનેય્યજ્ઝાસયવસેન. તદેકટ્ઠતાય વા તદઞ્ઞકિલેસાનં. સુન્દરપઞ્ઞોતિ ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાય પઞ્ઞાય સુન્દરપઞ્ઞો.

એતન્તિ ‘‘સત્થ’’ન્તિ એતં અધિવચનં સંકિલેસધમ્માનં સસનતો સમુચ્છિન્દનતો. ન્તિ વીરિયં. પઞ્ઞાગતિકમેવ પઞ્ઞાય હિતસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા. લોકિયાય પઞ્ઞાય આરમ્ભકાલે લોકિયવીરિયં ગહેતબ્બં, લોકુત્તરાય પઞ્ઞાય પવત્તિક્ખણે લોકુત્તરવીરિયં ગહેતબ્બન્તિ યોજના. અત્થદીપનાતિ ઉપમેય્યત્થદીપની ઉપમા.

ગામતોતિ અત્તનો વસનગામતો. મન્તેતિ આથબ્બનમન્તે. તે હિ બ્રાહ્મણા અરઞ્ઞે એવ વાચેન્તિ ‘‘મા અઞ્ઞે અસ્સોસુ’’ન્તિ. તથા અકાસીતિ ચત્તારો કોટ્ઠાસે અકાસિ. એવમેત્થ વમ્મિકપઞ્હસ્સેવ વસેન ઉપમા આગતા, સેસાનં વસેન હેટ્ઠા વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

લઙ્ગનટ્ઠેન નિવારણટ્ઠેન લઙ્ગી, પલિઘો. ઞાણમુખેતિ વિપસ્સનાઞાણવીથિયં. પતતીતિ પવત્તતિ. કમ્મટ્ઠાનઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેનાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગણ્હનેન તસ્સ અત્થપરિપુચ્છાવસેન ચેવ વિપસ્સનાસઙ્ખાત-અત્થવિનિચ્છય-પરિપુચ્છાવસેન ચ. સબ્બસો ઞાતું ઇચ્છા હિ પરિપુચ્છા. વિપસ્સના ચ અનિચ્ચાદિતો સબ્બતેભૂમકધમ્માનં ઞાતું ઇચ્છતિ. એવં વિપસ્સનાવસેન અવિજ્જાપહાનમાહ, ઉપરિકત્તબ્બસબ્ભાવતો ન તાવ મગ્ગવસેન.

વલ્લિઅન્તરે વાતિ વા-સદ્દો પંસુઅન્તરે વા મત્તિકન્તરે વાતિ અવુત્તવિકપ્પત્થો. ચિત્તાવિલમત્તકોવાતિ ચિત્તક્ખોભમત્તકોવ. અનિગ્ગહિતોતિ પટિસઙ્ખાનબલેન અનિવારિતો. મુખવિકુલનં મુખસઙ્કોચો. હનુસઞ્ચોપનં પાપેતિ અન્તોજપ્પનાવત્થાયં. દિસા વિલોકનં પાપેતિ યત્થ બાધેતબ્બો ઠિતો, તંદસ્સનત્થં નિવારકપરિવારણત્થં. દણ્ડસત્થાભિનિપાતન્તિ દણ્ડસત્થાનં પરસ્સ ઉપરિ નિપાતનાવત્થં. યેન કોધેન અનિગ્ગહિતેન માતાદિકં અઘાતેતબ્બં ઉગ્ઘાતેત્વા ‘‘અયુત્તં વત મયા કત’’ન્તિ અત્તાનમ્પિ હનતિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘પરઘાતનમ્પિ અત્તઘાતનમ્પિ પાપેતી’’તિ. યેન વા પરસ્સ હઞ્ઞમાનસ્સ વસેન ઘાતકોપિ ઘાતનં પાપુણાતિ, તાદિસસ્સ વસેનાયમત્થો વેદિતબ્બો. કોધસામઞ્ઞેન હેતં વુત્તં ‘‘પરં ઘાતેત્વા અત્તાનં ઘાતેતી’’તિ. પરમુસ્સદગતોતિ પરમુક્કંસગતો. દળ્હં પરિસ્સયમાવહતાય કોધોવ કોધૂપાયાસો. તેનાહ ‘‘બલવપ્પત્તો’’તિઆદિ.

દ્વેધાપથસમા હોતિ અપ્પટિપત્તિહેતુભાવતો.

કુસલધમ્મો ન તિટ્ઠતિ નીવરણેહિ નિવારિતપરમત્તા. સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવયતો પઠમં સમથેન નીવરણવિક્ખમ્ભનં હોતિ, વિપસ્સના પન તદઙ્ગવસેનેવ તાનિ નીહરતીતિ વુત્તં ‘‘વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગવસેના’’તિ.

‘‘કુમ્મોવ અઙ્ગાનિ સકે કપાલે’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૭) કુમ્મસ્સ અઙ્ગભાવેન વિસેસતો પાદસીસાનિ એવ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘પઞ્ચેવ અઙ્ગાનિ હોન્તી’’તિ. વિપસ્સનાચારસ્સ વુચ્ચમાનત્તા અધિકારતો સમ્મસનીયાનમેવ ધમ્માનં ઇધ ગહણન્તિ ‘‘સબ્બેપિ સઙ્ખતા ધમ્મા’’તિ વિસેસં કત્વાવ વુત્તં. તેનાહ ભગવા ‘‘પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ.

સુનન્તિ કોટ્ટન્તિ એત્થાતિ સૂના, અધિકુટ્ટનન્તિ આહ ‘‘સૂનાય ઉપરી’’તિ. અસિનાતિ મંસકન્તનેન. ઘાતિયમાનાતિ હઞ્ઞમાના વિબાધિયમાના. વત્થુકામાનં ઉપરિ કત્વાતિ વત્થુકામેસુ ઠપેત્વા તે અચ્ચાધાનં કત્વા. કન્તિતાતિ છિન્દિતા. કોટ્ટિતાતિ બિલસો વિભજિતા. છન્દરાગપ્પહાનન્તિ છન્દરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં.

સમ્મત્તાતિ મુચ્છિતા સમ્મૂળ્હા. નન્દીરાગં ઉપગમ્મ વટ્ટં વડ્ઢેન્તીતિ સમ્મૂળ્હત્તા એવઆદીનવં અપસ્સન્તા નન્દીરાગસ્સ આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા તં પરિબ્રૂહેન્તિ. નન્દીરાગબદ્ધાતિ નન્દીરાગે લગ્ગત્તા તેન બદ્ધા. વટ્ટે લગ્ગન્તીતિ તેભૂમકે વટ્ટે સજ્જન્તિ. તત્થ સજ્જત્તા એવ દુક્ખં પત્વાપિ ન ઉક્કણ્ઠન્તિ ન નિબ્બિન્દન્તિ. ઇધ અનવસેસપ્પહાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ચતુત્થમગ્ગેન નન્દીરાગપ્પહાનં કથિત’’ન્તિ.

અનઙ્ગણસુત્તે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૩) પકાસિતો એવ ‘‘છન્દાદીહિ ન ગચ્છન્તી’’તિઆદિના. ‘‘બુદ્ધો સો ભગવા’’તિઆદિ ‘‘નમો કરોહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૯, ૨૫૧) વુત્તનમક્કારસ્સ કરણાકારદસ્સનં. બોધાયાતિ ચતુસચ્ચસમ્બોધાય. તથા દમથસમથતરણપરિનિબ્બાનાનિ અરિયમગ્ગવસેન વેદિતબ્બાનિ. સમથપરિનિબ્બાનાનિ પન અનુપાદિસેસવસેનપિ યોજેતબ્બાનિ. કમ્મટ્ઠાનં અહોસીતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં અહોસિ. એતસ્સ પઞ્હસ્સાતિ એતસ્સ પન્નરસમસ્સ પઞ્હસ્સ અત્થો. એવં ઇતરેસુપિ વત્તબ્બં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં ખીણાસવગુણેહિ મત્થકં પાપેન્તો યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસિ, ન પુચ્છિતાનુસન્ધિનાતિ અધિપ્પાયો. નનુ ચ પુચ્છાવસેનાયં દેસના આરદ્ધાતિ? સચ્ચં આરદ્ધા, એવં પન ‘‘પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો’’તિ વત્તબ્બં, ન ‘‘પુચ્છાનુસન્ધિવસેન નિટ્ઠપિતા’’તિ. અન્તરપુચ્છાવસેન દેસનાય અપરિવત્તિતત્તા આરમ્ભાનુરૂપમેવ પન દેસના નિટ્ઠપિતા.

વમ્મિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. રથવિનીતસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. મહાગોવિન્દેન પરિગ્ગહિતતાકિત્તનં તદા મગધરાજેન પરિગ્ગહિતૂપલક્ખણં. તસ્સ હિ સો પુરોહિતો. મહાગોવિન્દોતિ પુરાતનો એકો મગધરાજાતિ કેચિ. ગય્હતીતિ ગહો, રાજૂનં ગહો રાજગહં. નગર-સદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. અઞ્ઞેપેત્થ પકારેતિ રાજૂહિ દિસ્વા સમ્મા પતિટ્ઠાપિતત્તા તેસં ગહં ગેહભૂતન્તિપિ રાજગહં. આરક્ખસમ્પત્તિઆદિના અનત્થુપ્પત્તિહેતુતાય ઉપગતાનં પટિરાજૂનં ગહં ગહભૂતન્તિપિ રાજગહં, આરામરામણીયકાદીહિ રાજતે, નિવાસસુખતાદિના સત્તેહિ મમત્તવસેન ગય્હતિ, પરિગ્ગય્હતીતિ વા રાજગહન્તિ એવમાદિકે પકારે. બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચાતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. વેળૂહિ પરિક્ખિત્તં અહોસિ, ન પન કેવલં કટ્ઠકપવનમેવ. રઞ્ઞો ઉય્યાનકાલે પતિટ્ઠાપિતઅટ્ટાલકવસેન અટ્ટાલકયુત્તં.

જનનં જાતિ, જાતિયા ભૂમિ જાતિભૂમં, જાયિ વા મહાબોધિસત્તો એત્થાભિ જાતિ, સા એવ ભૂમીતિ જાતિભૂમં, સા ઇમેસં નિવાસોતિ જાતિભૂમકાતિ આહ ‘‘જાતિભૂમકાતિ જાતિભૂમિવાસિનો’’તિ. કસ્સ પનાયં જાતિભૂમીતિ આહ ‘‘તં ખો પના’’તિઆદિ. તેન અનઞ્ઞસાધારણાય જાતિયા અધિપ્પેતત્તા સદેવકે લોકે સુપાકટભાવતો વિસેસનેન વિનાપિ વિસિટ્ઠવિસયોવ ઇધ જાતિ-સદ્દો વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તસ્સ જાતટ્ઠાનસાકિયજનપદો’’તિ. તત્થપિ કપિલવત્થુસન્નિસ્સયો પદેસોતિ આહ ‘‘કપિલવત્થાહારો’’તિ.

ગરુધમ્મભાવવણ્ણના

સાકિયમણ્ડલસ્સાતિ સાકિયરાજસમૂહસ્સ. દસન્નં અપ્પિચ્છકથાદીનં વત્થુ દસકથાવત્થુ, અપ્પિચ્છતાદિ. તત્થ સુપ્પતિટ્ઠિતતાય તસ્સ લાભી દસકથાવત્થુલાભી. તત્થાતિ દસકથાવત્થુસ્મિં.

ગરુકરણીયતાય ધમ્મો ગરુ એતસ્સાતિ ધમ્મગરુ, તસ્સ ભાવો ધમ્મગરુતા, તાય. ‘‘અજ્ઝાસયેન વેદિતબ્બો’’તિ વત્વા ન કેવલં અજ્ઝાસયેનેવ, અથ ખો કાયવચીપયોગેહિપિ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મગરુતાયેવ હી’’તિઆદિમાહ. તિયામરત્તિં ધમ્મકથં કત્વાતિ એત્થ ‘‘કુમ્ભકારસ્સ નિવેસને તિયામરત્તિં વસન્તો ધમ્મકથં કત્વા’’તિ એવં વચનસેસવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞથા યથાલાભવસેન અત્થે ગય્હમાને તિયામરત્તિં ધમ્મકથા કતાતિ આપજ્જતિ, ન ચ તં અત્થિ. વક્ખતિ હિ ‘‘બહુદેવ રત્તિન્તિ દિયડ્ઢયામમત્ત’’ન્તિ. દસબલાદિગુણવિસેસા વિય ધમ્મગારવહેતુકા પરહિતપટિપત્તિપિ સબ્બબુદ્ધાનં મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય સદિસા એવાતિ ઇમસ્સ ભગવતો ધમ્મગારવકિત્તને ‘‘કસ્સપોપિ ભગવા’’તિઆદિના કસ્સપભગવતો ધમ્મગારવં દસ્સેતિ.

ચારિકં નિક્ખમીતિ જનપદચારિકં ચરિતું નિક્ખમિ. જનપદચારિકાય અકાલે નિક્ખન્તત્તા કોસલરાજાદયો વારેતું આરભિંસુ. પવારેત્વા હિ ચરણં બુદ્ધાચિણ્ણં. પુણ્ણાય સમ્માપટિપત્તિં પચ્ચાસીસન્તો ભગવા ‘‘કિં મે કરિસ્સસી’’તિ આહ.

અનહાતોવાતિ ધમ્મસવનુસ્સુક્કેન સાયન્હે બુદ્ધાચિણ્ણં ન્હાનં અકત્વાવ. અત્તહિતપરહિતપટિપત્તીસુ એકિસ્સા દ્વિન્નઞ્ચ અત્થિતાસિદ્ધા ચતુબ્બિધતા પટિપત્તિકતા એવ નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘પટિપન્નકો ચ નામ…પે… ચતુબ્બિધો હોતી’’તિ. પટિક્ખેપપુબ્બકોપિ હિ પટિપન્નો અત્થતો પટિપન્નત્થો એવાતિ. કામં અત્તહિતાય પટિપન્નો તાય સમ્માપટિપત્તિયા સાસનં સોભતિ, ન પન સાસનં વડ્ઢેતિ અપ્પોસ્સુક્કભાવતો, ન ચ કારુણિકસ્સ ભગવતો સબ્બથા મનોરથં પૂરેતિ. તથા હિ ભગવા પઠમબોધિયં એકસટ્ઠિયા ચ અરહન્તેસુ જાતેસુ – ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, બહુજનહિતાયા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૮૬-૮૮; મહાવ. ૩૨) ભિક્ખૂ પરહિતપટિપત્તિયં નિયોજેસિ. તેન વુત્તં ‘‘એવરૂપં ભિક્ખું ભગવા ન પુચ્છતિ, કસ્મા? ન મય્હં સાસનસ્સ વુડ્ઢિપક્ખે ઠિતો’’તિ.

સમુદાયો અપ્પકેન ઊનોપિ અનૂનો વિય હોતીતિ બાકુલત્થેરં ચતુત્થરાસિતો બહિ કત્વાપિ ‘‘અસીતિમહાથેરા વિયા’’તિ વુત્તં. અસીતિમહાથેરસમઞ્ઞા વા અવયવેપિ અટ્ઠસમાપત્તિસામઞ્ઞા વિય દટ્ઠબ્બા. ઈદિસે ઠાને બહૂનં એકતો કથનં મહતા કણ્ઠેન ચ કથનં સત્થુ ચિત્તારાધનમેવાતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ તથા પટિપન્નન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તે ભિક્ખૂ મેઘસદ્દં સુત્વા’’તિઆદિમાહ. ગુણસમ્ભાવનાયાતિ વક્ખમાનગુણહેતુકાય સમ્ભાવનાય સમ્ભાવિતો, ન યેન કેનચિ કિચ્ચસમત્થતાદિના.

ગરુધમ્મભાવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અપ્પિચ્છતાદિવણ્ણના

અપ્પ-સદ્દસ્સ પરિત્તપરિયાયતં મનસિ કત્વા આહ ‘‘બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિયા’’તિ. તેનાહ ‘‘ન હિ તસ્સા’’તિઆદિ. અપ્પ-સદ્દો પનેત્થ અભાવત્થોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું ‘‘અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨૫; ૨.૧૩૪) વિય.

અત્રિચ્છતા નામ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૬૩) અત્ર અત્ર ઇચ્છાતિ કત્વા. અસન્તગુણસમ્ભાવનતાતિ અત્તનિ અવિજ્જમાનં ગુણાનં વિજ્જમાનાનં વિય પરેસં પકાસના. સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિ વત્તપટિપત્તિકારકવિસેસલાભીતિ જાનાતુ ‘‘વત્તપટિપત્તિઆપાથકજ્ઝાયિતા’’તિ એવમાદિના. સન્તગુણસમ્ભાવનાતિ ઇચ્છાચારે ઠત્વા અત્તનિ વિજ્જમાનસીલધુતધમ્માદિગુણવિભાવના. તાદિસસ્સ હિ પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞુતાપિ હોતિ.

ગણ્હન્તોયેવ ઉમ્મુજ્જિ અઞ્ઞેસં અજાનન્તાનંયેવાતિ અધિપ્પાયો.

અપ્પિચ્છતાપધાનં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ચતુબ્બિધં ઇચ્છાપભેદં દસ્સેત્વા પુનપિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ચતુબ્બિધં ઇચ્છાપભેદં દસ્સેન્તો ‘‘અપરોપિ ચતુબ્બિધો અપ્પિચ્છો’’તિઆદિમાહ. દાયકસ્સ વસન્તિ દાયકસ્સ ચિત્તવસં. દેય્યધમ્મસ્સ વસન્તિ દેય્યધમ્મસ્સ અપ્પબહુભાવં. અત્તનો થામન્તિ અત્તનો યાપનમત્તકથામં.

એકભિક્ખુપિ ન અઞ્ઞાસિ સોસાનિકવત્તે સમ્મદેવ વુત્તિત્તા. અબ્બોકિણ્ણન્તિ અવિચ્છેદં. દુતિયો મં ન જાનેય્યાતિ દુતિયો સહાયભૂતોપિ યથા મં જાનિતું ન સક્કુણેય્ય, તથા સટ્ઠિ વસ્સાનિ નિરન્તરં સુસાને વસામિ, તસ્મા અહં અહો સોસાનિકુત્તમો.

ધમ્મકથાય જનતં ખોભેત્વાતિ લોમહંસનસાધુકારદાનચેલુક્ખેપાદિવસેન સન્નિપતિતં ઇતરઞ્ચ ‘‘કથં નુ ખો અય્યસ્સ સન્તિકેવ ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ કોલાહલવસેન મહાજનં ખોભેત્વા. ગતોતિ ‘‘અયં સો, તેન રત્તિયં ધમ્મકથા કતા’’તિ જાનનભયેન પરિયત્તિઅપ્પિચ્છતાય પરિવેણં ગતો.

તયો કુલપુત્તા વિયાતિ પાચીનવંસદાયે સમગ્ગવાસં વુત્થા તયો કુલપુત્તા વિય. પહાયાતિ પુબ્બભાગે તદઙ્ગાદિવસેન પચ્છા અગ્ગમગ્ગેનેવ પજહિત્વા.

અપ્પિચ્છતાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વાદસવિધસન્તોસવણ્ણના

પકતિદુબ્બલાદીનં ગરુચીવરાદીનિ નફાસુભાવાવહાનિ સરીરખેદાવહાનિ ચ હોન્તીતિ પયોજનવસેન નઅત્રિચ્છતાદિવસેન તાનિ પરિવત્તેત્વા લહુકચીવરપરિભોગો ન સન્તોસવિરોધીતિ આહ ‘‘લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતી’’તિ. મહગ્ઘચીવરં, બહૂનિ વા ચીવરાનિ લભિત્વાપિ તાનિ વિસ્સજ્જેત્વા તદઞ્ઞસ્સ ગહણં યથાસારુપ્પનયે ઠિતત્તા ન સન્તોસવિરોધીતિ આહ ‘‘તેસં…પે… ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતી’’તિ. એવં સેસપચ્ચયેસુપિ યથાબલયથાસારુપ્પસન્તોસનિદ્દેસેસુ અપિસદ્દગ્ગહણે અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. યથાસારુપ્પસન્તોસોયેવ અગ્ગો અલોભજ્ઝાસયસ્સ ઉક્કંસનતો.

દ્વાદસવિધસન્તોસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિવિધપવિવેકવણ્ણના

એકોતિ એકાકી. ગચ્છતીતિ ચુણ્ણિકઇરિયાપથવસેન વુત્તં. ચરતીતિ વિહારતો બહિ સઞ્ચારવસેન, વિહરતીતિ દિવાવિહારાદિવસેન. કાયવિવેકોતિ ચ નેક્ખમ્માધિમુત્તસ્સ ભાવનાનુયોગવસેન વિવેકટ્ઠકાયતા, ન ઝાનવિવેકમત્તં. તેનાહ ‘‘નેક્ખમ્માભિરતાન’’ન્તિ. પરિસુદ્ધચિત્તાનન્તિ નીવરણાદિસંકિલેસતો વિસુદ્ધચિત્તાનં. પરમવોદાનપ્પત્તાનન્તિ વિતક્કાદિતંતંઝાનપટિપક્ખવિગમેન પરમં ઉત્તમં વોદાનં પત્તાનં. નિરુપધીનન્તિ કિલેસુપધિઆદીનં વિગમેન નિરુપધીનં.

તિવિધપવિવેકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચવિધસંસગ્ગવણ્ણના

સંસીદતિ એતેનાતિ સંસગ્ગો, રાગો. સવનહેતુકો, સવનવસેન વા પવત્તો સંસગ્ગો સવનસંસગ્ગો. એસ નયો સેસેસુપિ. કાયસંસગ્ગો પન કાયપરામાસો. ઇત્થી વાતિ વધૂ, યુવતી વા. સન્ધાનેતુન્તિ પુબ્બેનાપરં ઘટેતું. સોતવિઞ્ઞાણવીથિવસેનાતિ ઇદં મૂલભૂતં સવનં સન્ધાય વુત્તં, તસ્સ પિટ્ઠિવત્તકમનોદ્વારિકજવનવીથીસુ ઉપ્પન્નોપિ રાગો સવનસંસગ્ગોયેવ. દસ્સનસંસગ્ગેપિ એસેવ નયો. અનિત્થિગન્ધબોધિસત્તો પરેહિ કથિયમાનવસેન પવત્તસવનસંસગ્ગસ્સ નિદસ્સનં. તિસ્સદહરો અત્તના સુય્યમાનવસેન. તત્થ પઠમં જાતકે વેદિતબ્બન્તિ ઇતરં દસ્સેન્તો ‘‘દહરો કિરા’’તિઆદિમાહ. કામરાગેન વિદ્ધોતિ રાગસલ્લેન હદયે અપ્પિતો અન્તો અનુવિદ્ધો.

સોતિ દસ્સનસંસગ્ગો. એવં વેદિતબ્બોતિ વત્થુવસેન પાકટં કરોતિ. તસ્મિં કિર ગામે યેભુય્યેન ઇત્થિયો અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા, તસ્મા થેરો ‘‘સચે અન્તોગામે ન ચરિસ્સસી’’તિ આહ. કાલસ્સેવ પવિટ્ઠત્તા યાગું અદાસિ, તસ્મા યાગુમેવ ગહેત્વા ગચ્છન્તં ‘‘નિવત્તથ, ભન્તે, ભિક્ખં ગણ્હાહી’’તિ આહંસુ. યાચિત્વાતિ ‘‘ન મયં, ભન્તે, ભિક્ખં દાતુકામા નિવત્તેમ, અપિચ ઇદં ભન્તે કારણ’’ન્તિ યાચિત્વા.

આદિતો લપનં આલાપો, વચનપટિવચનવસેન પવત્તો લાપો સલ્લાપો. ભિક્ખુનિયાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. યાય કાયચિપિ ઇત્થિયા સન્તકપરિભોગવસેન ઉપ્પન્નરાગોપિ સમ્ભોગસંસગ્ગોવ.

પઞ્ચવિધસંસગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ગાહગાહકાદિવણ્ણના

ભિક્ખુનો ભિક્ખૂહિ કાયપરામાસો કાયસમ્બાહનાદિવસેન. કાયસંસગ્ગન્તિ કાયપરામાસસંસગ્ગં. ગાહગાહકોતિ ગણ્હનકાનં ગણ્હનકોતિ અત્થો. ગાહમુત્તકોતિ અયોનિસો આમિસેહિ સઙ્ગણ્હનકેહિ સયં મુચ્ચનકો. મુત્તગાહકોતિ યથાવુત્તસઙ્ગહતો મુત્તાનં સઙ્ગણ્હનકો. મુત્તમુત્તકોતિ મુચ્ચનકેહિ સયમ્પિ મુચ્ચનકો. ગહણવસેન સઙ્ગણ્હનવસેન. ઉપસઙ્કમન્તિ તતો કિઞ્ચિ લોકામિસં પચ્ચાસીસન્તા, ન દક્ખિણેય્યવસેન. ભિક્ખુપક્ખે ગહણવસેનાતિ પચ્ચયલાભાય સઙ્ગણ્હનવસેનાતિ યોજેતબ્બં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘આમિસેના’’તિઆદિના વુત્તનયેન.

ઠાનન્તિ અત્તનો ઠાનાવત્થં. પાપુણિતું ન દેતિ ઉપ્પન્નમેવ તં પટિસઙ્ખાનબલેન નીહરન્તો વિક્ખમ્ભેતિ. તેનાહ ‘‘મન્તેના’’તિઆદિ. યથા જીવિતુકામો પુરિસો કણ્હસપ્પેન, અમિત્તેન વા સહ ન સંવસતિ, એવં ખણમત્તમ્પિ કિલેસેહિ સહ ન સંવસતીતિ અત્થો.

ચતુપારિસુદ્ધિસીલં લોકિયં લોકુત્તરઞ્ચ. તથા સમાધિપિ. વિપસ્સનાય પાદકા વિપસ્સનાપાદકાતિ અટ્ઠસમાપત્તિગ્ગહણેન યથા લોકિયસમાધિ ગહિતો, એવં વિપસ્સનાપાદકા એતેસન્તિ વિપસ્સનાપાદકાતિ અટ્ઠસમાપત્તિગ્ગહણેનેવ લોકુત્તરો સમાધિ ગહિતો. યથા હિ ચત્તારિ રૂપજ્ઝાનાનિ અધિટ્ઠાનં કત્વા પવત્તો મગ્ગસમાધિ વિપસ્સનાપાદકો, એવં ચત્તારિ અરૂપજ્ઝાનાનિ અધિટ્ઠાનં કત્વા પવત્તોપિ. સમાપત્તિપરિયાયો પન પુબ્બવોહારેન વેદિતબ્બો. પટિપક્ખસમુચ્છેદનેન સમ્મા આપજ્જનતો વા યથા ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગો’’તિ. એવમેત્થ સીલસમાધીનમ્પિ મિસ્સકભાવો વેદિતબ્બો, ન પઞ્ઞાય એવ. વિમુત્તીતિ અરિયફલન્તિ વુત્તં ‘‘વિમુત્તિસમ્પન્નો’’તિ વુત્તત્તા. તઞ્હિ નિપ્ફાદનટ્ઠેન સમ્પાદેતબ્બં, ન નિબ્બાનન્તિ.

એત્થ ચ અપ્પિચ્છતાય લદ્ધપચ્ચયેન પરિતુસ્સતિ, સન્તુટ્ઠતાય લદ્ધા તે અગધિતો અમુચ્છિતોઆદીનવદસ્સી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ, એવંભૂતો ચ કત્થચિ અલગ્ગમાનસતાય પવિવેકં પરિબ્રૂહેન્તો કેનચિ અસંસટ્ઠો વિહરતિ ગહટ્ઠેન વા પબ્બજિતેન વા. સો એવં અજ્ઝાસયસમ્પન્નો વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગમસ્સ અધિગમાય. આરભન્તો ચ યથાસમાદિન્નં અત્તનો સીલં પચ્ચવેક્ખતિ, તસ્સ સીલસ્સ સુપરિસુદ્ધતં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ અવિપ્પટિસારો, અયમસ્સ સીલસમ્પદા. તસ્સ અવિપ્પટિસારમૂલકેહિ પામોજ્જપીતિપસ્સદ્ધિસુખેહિ સમ્મા બ્રૂહિતં ચિત્તં સમ્મદેવ સમાધિયતિ, અયમસ્સ સમાધિસમ્પદા. તતો યથાભૂતં જાનં પસ્સં નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, અયમસ્સ પઞ્ઞાસમ્પદા. વિમુત્તચિત્તતા પનસ્સ વિમુત્તિસમ્પદા, તતો વિમુત્તિતો ઞાણદસ્સનન્તિ એતેસં દસન્નં કથાવત્થૂનં અનુપુબ્બી વેદિતબ્બા. તસ્સ યો દસહિ કથાવત્થૂહિ સમન્નાગમો, અયં અત્તહિતાય પટિપત્તિ. યા નેસં પરેસં સંકિત્તનં, અયં પરહિતાય પટિપત્તિ. તાસુ પુરિમા ઞાણપુબ્બઙ્ગમા ઞાણસમ્પયુત્તા ચ, ઇતરા કરુણાપુબ્બઙ્ગમા કરુણાસમ્પયુત્તા ચાતિ સબ્બં ઞાણકરુણાકણ્ડં વત્તબ્બં.

દસહિ કથાવત્થૂહિ કરણભૂતેહિ ભિક્ખૂનં ઓવાદં દેતિ, ‘‘ભિક્ખુના નામ અત્રિચ્છતાદિકે દૂરતો વજ્જેત્વા સમ્મદેવ અપ્પિચ્છેન ભવિતબ્બ’’ન્તિઆદિના તં તં કથાવત્થું ભિક્ખૂનં ઉપદિસતીતિ અત્થો. ઉપદિસન્તો હિ તાનિ ‘‘તેહિ ભિક્ખૂ ઓવદતી’’તિ વુત્તો. ઓવદતિયેવ સરૂપદસ્સનમત્તેન. સુખુમં અત્થં પરિવત્તેત્વાતિ એવમ્પિ અપ્પિચ્છતા હોતિ એવમ્પીતિ અપ્પિચ્છતાદિવસેન અપરાપરં અપ્પિચ્છતાવુત્તિં દસ્સેત્વા તત્થ સુખુમનિપુણં અપ્પિચ્છતાસઙ્ખાતં અત્થં જાનાપેતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાપેતીતિ યથાવુત્તેહિ વિસેસેહિ વિઞ્ઞાપેતિ. કારણન્તિ યેન કારણેન અપ્પિચ્છતા ઇજ્ઝતિ, તં પન ‘‘મહિચ્છતાદીસુ એતે દોસા, અપ્પિચ્છતાય અયમાનિસંસો’’તિઆદીનવાનિસંસદસ્સનં દટ્ઠબ્બં. સમ્મા હેતુના અપ્પિચ્છતં દસ્સેતીતિ સન્દસ્સકો. ગાહેતુન્તિ યથા ગણ્હતિ, તથા કાતું, તત્થ પટ્ઠપેતુન્તિ અત્થો. ઉસ્સાહજનનવસેનાતિ યથા તં સમાદાનં નિચ્ચલં હોતિ, એવં ઉસ્સોળ્હિયા ઉપ્પાદનવસેન સમ્મદેવ ઉત્તેજેતીતિ સમુત્તેજકો. ઉસ્સાહજાતેતિ અપ્પિચ્છતાય જાતુસ્સાહે. વણ્ણં વત્વા તત્થ સમ્પત્તિં આયતિઞ્ચ લબ્ભમાનગુણં કિત્તેત્વા સમ્પહંસેતિ સમ્મદેવ પકારેહિ તોસેતીતિ સમ્પહંસકો. એવં સન્તુટ્ઠિઆદીસુ યથારહં યોજના કાતબ્બા.

ગાહગાહકાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચલાભવણ્ણના

૨૫૩. સત્થુ સમ્મુખા એવં વણ્ણો અબ્ભુગ્ગતોતિ. ઇમિના તસ્સ વણ્ણસ્સ યથાભૂતગુણસમુટ્ઠિતતં દસ્સેતિ. મન્દમન્દો વિયાતિ અતિ વિય અછેકો વિય. અબલબલો વિયાતિ અતિ વિય અબલો વિય. ભાકુટિકભાકુટિકો વિયાતિ અતિ વિય દુમ્મુખો વિય. અનુમસ્સાતિ અનુમસિત્વા, દસ કથાવત્થૂનિ સરૂપતો વિસેસતો ચ અનુપરિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. પરિગ્ગણ્હનં પન નેસં અનુપવિસનં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘અનુપવિસિત્વા’’તિ. સબ્રહ્મચારીહિ વણ્ણભાસનં એકો લાભોતિ યોજના. એવં સેસેસુપિ. પત્થયમાનો એવમાહ ધમ્મગરુતાયાતિ અધિપ્પાયો.

પઞ્ચલાભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચારિકાદિવણ્ણના

૨૫૪. અભિરમનં અભિરતં, તદેવ અનુનાસિકલોપં અકત્વા વુત્તં ‘‘અભિરન્ત’’ન્તિ. ભાવનપુંસકઞ્ચેતં. અનભિરતિ નામ નત્થિ, અભિરમિત્વા ચિરવિહારોપિ નત્થિ સમ્મદેવ પરિઞ્ઞાતવત્થુકત્તા. સબ્બસહા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો અસય્હલાભિનો.

પુબ્બે ધમ્મગરુતાકિત્તનપસઙ્ગેન ગહિતં અગ્ગહિતઞ્ચ મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદિં એકદેસેન દસ્સેત્વા વનવાસિતિસ્સસામણેરસ્સ વત્થું વિત્થારેત્વા જનપદચારિકં કથેતું ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. આકાસગામીહિ સદ્ધિં ગન્તુકામો ‘‘છળભિઞ્ઞાનં આરોચેહી’’તિ આહ. સઙ્ઘકમ્મેન સિજ્ઝમાનાપિ ઉપસમ્પદા સત્થુ આણાવસેનેવ સિજ્ઝનતો ‘‘બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સસ્સેવ તસ્સ ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો સત્થા ‘બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’તિ અવોચા’’તિ વદન્તિ. ઉપસમ્પાદેત્વાતિ ધમ્મસેનાપતિના ઉપજ્ઝાયેન ઉપસમ્પાદેત્વા.

નવયોજનસતિકં મજ્ઝિમદેસપરિયાપન્નમેવ, તતો પરં નાધિપ્પેતં દન્ધતાવસેન ગમનતો. સમન્તાતિ ગતગતટ્ઠાનસ્સ ચતૂસુ પસ્સેસુ. અઞ્ઞેનપિ કારણેનાતિ ભિક્ખૂનં સમથવિપસ્સનાતરુણભાવતો અઞ્ઞેનપિ મજ્ઝિમમણ્ડલે વેનેય્યાનં ઞાણપરિપાકાદિકારણેન નિક્ખમતિ, અન્તોમણ્ડલં ઓતરતિ. સત્તહિ વાતિઆદિ ‘‘એકં માસં વા’’તિઆદિના વુત્તાનુક્કમેન યોજેતબ્બં.

સરીરફાસુકત્થાયાતિ એકસ્મિંયેવ ઠાને નિબદ્ધવાસેન ઉસ્સન્નધાતુકસ્સ સરીરસ્સ વિરેચનેન ફાસુભાવત્થાય. અટ્ઠુપ્પત્તિકાલાભિકઙ્ખનત્થાયાતિ અગ્ગિક્ખન્ધૂપમસુત્ત (અ. નિ. ૭.૭૨) મઘદેવજાતકાદિદેસનાનં (જા. ૧.૧.૯) વિય ધમ્મદેસનાય અટ્ઠુપ્પત્તિકાલસ્સ આકઙ્ખનેન. સુરાપાનસિક્ખાપદપઞ્ઞાપને (પાચિ. ૩૨૬) વિય સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનત્થાય. બોધનેય્યસત્તે અઙ્ગુલિમાલાદિકે બોધનત્થાય. નિબદ્ધવાસઞ્ચ પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ ચારિકા નિબદ્ધચારિકા.

૨૫૫. અપરિગ્ગહભાવં કત્થચિ અલગ્ગભાવં દસ્સેતું ‘‘યૂથં પહાય…પે… મત્તહત્થી વિયા’’તિ વુત્તં. અસહાયકિચ્ચોતિ સહાયકિચ્ચરહિતો સીહો વિય. તેનસ્સ એકવિહારિતં તેજવન્તતઞ્ચ દસ્સેતિ. તદા પન કાયવિવેકો ન સક્કા લદ્ધુન્તિ ઇદમેત્થ કારણં દટ્ઠબ્બં. બહૂહીતિઆદિ પન સભાવદસ્સનવસેન વુત્તં. થેરસ્સ પરિસા સુવિનીતા ચિણ્ણગરુવાસા ગરુનો ઇચ્છાનુરૂપમેવ વત્તતિ.

વુત્તકારણયુત્તે અદ્ધાનગમને ચારિકાનં વોહારો સાસને નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. કેનચિદેવ નિમિત્તેન કિસ્મિઞ્ચિ અત્થે પવત્તાય સઞ્ઞાય તન્નિમિત્તરહિતેપિ અઞ્ઞસ્મિં પવત્તિ રુળ્હી નામ. વિજિતમારત્તા સઙ્ગામવિજયમહાયોધો વિય. અઞ્ઞં સેવિત્વાતિ ‘‘મમ આગતભાવં સત્થુ આરોચેહી’’તિ આરોચનત્થં અઞ્ઞં ભિક્ખું સેવિત્વા.

ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો તંતંપુગ્ગલજ્ઝાસયાનુરૂપં તદનુચ્છવિકમેવ ધમ્મિં કથં કરોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ સામગ્ગિરસાનિસંસન્તિ ‘‘કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધા, સમગ્ગા સમ્મોદમાના’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૨૬) સામગ્ગિરસાનિસંસં કથેસિ. આવસથાનિસંસન્તિ ‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહનતી’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૯૫, ૩૧૫) આવસથપટિસંયુત્તં આનિસંસં. સતિપટિલાભિકન્તિ જોતિપાલત્થેરે લામકં ઠાનં ઓતિણ્ણમત્તે મહાબોધિપલ્લઙ્કે પન સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિતું પત્થનં કત્વા પારમિયો પૂરેન્તો આગતો. તાદિસસ્સ નામ પમાદવિહારો ન યુત્તોતિ યથા કસ્સપો ભગવા બોધિસત્તસ્સ સતિં પટિલભિતું ધમ્મિં કથં કથેસિ, તથા અયં ભગવા તમેવ પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તકથં ભિક્ખૂનં ઘટિકારસુત્તં (મ. નિ. ૨.૨૮૨) કથેસિ. ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસેતિ – ‘‘ઉપનીયતિ લોકો અદ્ધુવો, અતાણો લોકો અનભિસ્સરો, અસ્સકો લોકો સબ્બં પહાય ગમનીયં, ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસો ચા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) ઇમે ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસે કથેસિ. કામઞ્ચેતે ધમ્મુદ્દેસા રટ્ઠપાલસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૦૪) આયસ્મતા રટ્ઠપાલત્થેરેન રઞ્ઞો કોરબ્યસ્સ કથિતા, તે પન ભગવતો એવ આહરિત્વા થેરેન તત્થ કથિતાતિ વુત્તં ‘‘રટ્ઠપાલસુત્તે’’તિઆદિ. તથા હિ વુત્તં સુત્તે – ‘‘અત્થિ ખો, મહારાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) પાનકાનિસંસકથન્તિ ‘‘અગ્ગિહુત્તં મુખં યઞ્ઞા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૪૦૦; સુ. નિ. ૫૭૩) અનુમોદનં વત્વા પુન પકિણ્ણકકથાવસેન પાનકપટિસંયુત્તં આનિસંસકથં કથેસિ. એકીભાવે આનિસંસં કથેસિ, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ભગું ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૩૮). અનન્તનયન્તિ અપરિમાણદેસનાનયં અપ્પિચ્છતાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં. તેનાહ ‘‘પુણ્ણ, અયમ્પિ અપ્પિચ્છકથાયેવા’’તિઆદિ બહૂહિ પરિયાયેહિ નાનાનયં દેસેતિ. કથં તથા દેસિતં થેરો અઞ્ઞાસીતિ આહ ‘‘પટિસમ્ભિદાપત્તસ્સ…પે… અહોસી’’તિ.

ચારિકાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તવિસુદ્ધિપઞ્હવણ્ણના

૨૫૬. તતો પટ્ઠાયાતિ. યદા જાતિભૂમકા ભિક્ખૂ સત્થુ સમ્મુખા થેરસ્સ વણ્ણં ભાસિંસુ, તતો પટ્ઠાય. સીસાનુલોકી હુત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધનં થેરેન સમાગમે આદરવસેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ વુત્તં પાઠે ‘‘અપ્પેવ નામા’’તિઆદિ, ‘‘તરમાનરૂપો’’તિ ચ. યં પન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એકસ્મિં ઠાને નિલીન’’ન્તિઆદિ, તં અકારણં. ન હિ ધમ્મસેનાપતિ તસ્સ થેરસ્સ નિસિન્નટ્ઠાનં અભિઞ્ઞાઞાણેન જાનિતું ન સક્કોતિ. ‘‘કચ્ચિ નુ ખો મં અદિસ્વાવ ગમિસ્સતી’’તિ અયમ્પિ ચિન્તા આદરવસેનેવાતિ યુત્તં. ન હિ સત્થારં દટ્ઠું આગતો સાવકો અપિ આયસ્મા અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞો સત્થુકપ્પં ધમ્મસેનાપતિં તત્થ વસન્તં અદિસ્વાવ ગચ્છનકો નામ અત્થિ. દિવાવિહારન્તિ સમ્પદાને ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘દિવાવિહારત્થાયા’’તિ.

૨૫૭. પુરિમકથાયાતિ પઠમાલાપે. અપ્પતિટ્ઠિતાયાતિ નપ્પવત્તિતાય. પચ્છિમકથા ન જાયતીતિ પચ્છા વત્તબ્બકથાય અવસરો ન હોતિ. સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છિ દિટ્ઠસંસન્દનવસેન. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ અરિયમગ્ગો. યસ્મા તતો ઉત્તરિમ્પિ પત્તબ્બં અત્થેવ, તસ્મા ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદીસુ ઠિતસ્સપિ બ્રહ્મચરિયવાસો મત્થકં ન પાપુણાતી’’તિ વુત્તં. તસ્માતિ બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ મત્થકં અપ્પત્તત્તા. સબ્બં પટિક્ખિપીતિ સત્તમમ્પિ પઞ્હં પટિક્ખિપિ, ઇતરેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

અપ્પચ્ચયપરિનિબ્બાનન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનમાહ. ઇદાનિ પકારન્તરેનપિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં દસ્સેતું ‘‘દ્વેધા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ગહણૂપાદાનન્તિ દળ્હગ્ગહણભૂતં ઉપાદાનં. તેનાહ ‘‘કામુપાદાનાદિક’’ન્તિ. પચ્ચયૂપાદાનન્તિ યં કિઞ્ચિ પચ્ચયમાહ. સો હિ અત્તનો ફલં ઉપાદિયતિ ઉપાદાનવસેન ગણ્હતીતિ ઉપાદાનન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયૂપાદાનં નામ…પે… પચ્ચયા’’તિ. ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’’તિ વચનતો (મહાવ. ૨૮, ૩૦) અરહત્તફલં અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ કથેન્તિ. ન ચ ઉપાદાનસમ્પયુત્તન્તિ ઉપાદાનેહિ એતં ન સહિતં નાપિ ઉપાદાનેહિ સહ પવત્તિ હુત્વા. ન ચ કઞ્ચિ ધમ્મં ઉપાદિયતીતિ કસ્સચિ ધમ્મસ્સ આરમ્મણકરણવસેન ન ઉપાદિયતિ. પરિનિબ્બુતન્તેતિ અગ્ગમગ્ગેન કાતબ્બકિલેસપરિનિબ્બાનપરિયોસાનન્તે જાતત્તા. અમતધાતુમેવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં કથેન્તિ, કથેન્તાનઞ્ચ યથા તસ્સ કોચિ પચ્ચયો નામ નત્થિ, એવં અધિગતોપિ યથા કોચિ પચ્ચયો નામ ન હોતિ, તથા પરિનિબ્બાનં અપચ્ચયપરિનિબ્બાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અયં અન્તો’’તિઆદિમાહ. પુન પુચ્છં આરભિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં સરૂપતો પતિટ્ઠાપેતુકામો.

૨૫૮. સબ્બપરિવત્તેસૂતિ સબ્બેસુ પઞ્હપરિવત્તનેસુ, પઞ્હવારેસૂતિ અત્થો. સગહણધમ્મમેવાતિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના ગણ્હતીતિ ગહણં, સહ ગહણેનાતિ સગહણં, ઉપાદાનિયન્તિ અત્થો. વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસ્સ અભાવતો વટ્ટમેવ અનુગતોતિ વટ્ટાનુગતો. તેનાહ ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલમત્તસ્સપિ અભાવતો’’તિ. યો પન ચતુબ્બિધે વિવટ્ટૂપનિસ્સયે સીલે ઠિતો, સોપિ ‘‘અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ.

સત્તવિસુદ્ધિપઞ્હવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તરથવિનીતવણ્ણના

૨૫૯. નિસ્સક્કવચનમેતં ‘‘યાવ હેટ્ઠિમસોપાનકળેવરા’’તિઆદીસુ વિય. અત્થોતિ પયોજનં. ચિત્તવિસુદ્ધિ હેત્થ સીલવિસુદ્ધિં પયોજેતિ તસ્સ તદત્થત્તા. સીલવિસુદ્ધિકિચ્ચં કતં નામ હોતિ સમાધિસંવત્તનતો. સમાધિસંવત્તનિકા હિ સીલવિસુદ્ધિ નામ. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘ચિત્તવિસુદ્ધિ યાવદેવ દિટ્ઠિવિસુદ્ધત્થા’’તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયં ઠિતસ્સ ચિત્તવિસુદ્ધકિચ્ચં કતં નામ હોતીતિઆદિના યોજેતબ્બં.

સાવત્થિનગરં વિય સક્કાયનગરં અતિક્કમિતબ્બત્તા. સાકેતનગરં વિય નિબ્બાનનગરં પાપુણિતબ્બત્તા. અચ્ચાયિકસ્સ કિચ્ચસ્સ ઉપ્પાદકાલો વિય નવમેનેવ ખણેન પત્તબ્બસ્સ અભિસમયકિચ્ચસ્સ ઉપાદકાલો. યથા રઞ્ઞો સત્તમેન રથવિનીતેન સાકેતે અન્તેપુરદ્વારે ઓરુળ્હસ્સ ન તાવ કિચ્ચં નિટ્ઠિતં નામ હોતિ, સંવિધાતબ્બસંવિધાનં ઞાતિમિત્તગણપરિવુતસ્સ સુરસભોજનપરિભોગે નિટ્ઠિતં નામ સિયા, એવમેતં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા કિલેસે ખેપેત્વા તેસંયેવ પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનસાધકઅરિયફલસમઙ્ગિકાલે અભિસમયકિચ્ચં નિટ્ઠિતં નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘યોગિનો…પે… કાલો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તત્થ પરોપણ્ણાસ કુસલધમ્મા નામ ચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના ફસ્સાદયો પરોપણ્ણાસ અનવજ્જધમ્મા. નિરોધસયનેતિ નિબ્બાનસયને.

‘‘વિસુદ્ધિયો’’તિ વા ‘‘કથાવત્થૂની’’તિ વા અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ તેસં અત્થતો અનઞ્ઞભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇતી’’તિ આરદ્ધં. આયસ્મા પુણ્ણો દસ કથાવત્થૂનિ વિસ્સજ્જેસીતિ સત્ત વિસુદ્ધિયો નામ વિસ્સજ્જન્તોપિ દસ કથાવત્થૂનિ વિસ્સજ્જેસિ તેસં અત્થતો અનઞ્ઞત્તા. એતેનેવ ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તત્થેરો સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છન્તો દસ કથાવત્થૂનિ પુચ્છીતિ અયમ્પિ અત્થો વુત્તોવાતિ વેદિતબ્બો. ન્તિ પઞ્હં. કિં જાનિત્વા પુચ્છીતિ વિસુદ્ધિપરિયાયેન કથાવત્થૂનિ પુચ્છામીતિ કિં જાનિત્વા પુચ્છિ. દસકથાવત્થુલાભિનં થેરં વિસુદ્ધિયો પુચ્છન્તો પુચ્છિતટ્ઠાનેયેવ પુચ્છનેન કિં તિત્થકુસલો વા પન હુત્વા વિસયસ્મિં પુચ્છિ, ઉદાહુ પાનીયત્થિકમતિત્થેહિ છિન્નતટેહિ પાતેન્તો વિય અતિત્થકુસલો હુત્વા અપુચ્છિતબ્બટ્ઠાને અવિસયસ્મિં પુચ્છીતિ યોજના. ઇમિના નયેન વિસ્સજ્જનપક્ખેપિ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. યદત્થમસ્સ વિચારણા આરદ્ધા, તં દસ્સેન્તેન ‘‘તિત્થકુસલો હુત્વા’’તિઆદિં વત્વા વિસુદ્ધિકથાવત્થૂનં અત્થતો અનઞ્ઞત્તેપિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘યં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તદમિનાતિ યં ‘‘સંખિત્તં, વિત્થિણ્ણ’’ન્તિ ચ વુત્તં, તં ઇમિના ઇદાનિ વુચ્ચમાનેન નયેન વિધિના વેદિતબ્બં.