૬. પાસરાસિસુત્તવણ્ણના

૨૭૨. સાધુમયન્તિ એત્થ સાધુ-સદ્દો આયાચનત્થો, ન ‘‘સાધાવુસો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૨) વિય અભિનન્દનાદિઅત્થોતિ આહ ‘‘આયાચન્તા’’તિ. તેનાહ પાળિયં ‘‘લભેય્યામા’’તિઆદિ વુત્તં. ન સક્કોન્તિ, કસ્મા? બુદ્ધા હિ ગરૂ હોન્તિ, પરમગરૂ ઉત્તમં ગારવટ્ઠાનં, ન યથા તથા ઉપસઙ્કમનીયા. તેનાહ ‘‘એકચારિકો સીહો’’તિઆદિ.

‘‘પાકટકિરિયાયા’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તં વિવરિતું ‘‘યં હી’’તિઆદિ વુત્તં. ભગવા સબ્બકાલં કિમેવમકાસીતિ? ન સબ્બકાલમેવમકાસિ. યદા પન અકાસિ, તં દસ્સેતું ‘‘ભગવા પઠમબોધિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. મનુસ્સત્તભાવેતિ ઇમિના પુરિસત્તભાવં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ધનપરિચ્ચાગો કતો નામ નત્થિ ભગવતો ધરમાનકાલેતિ અધિપ્પાયો.

માલાકચવરન્તિ મિલાતમાલાકચવરં. રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ અચ્છતરછવિભાવતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સુખુમત્તા છવિયા કાયે રજોજલ્લં ન લિમ્પતી’’તિ. યદિ એવં કસ્મા ભગવા નહાયતીતિ આહ ‘‘ઉતુગ્ગહણત્થ’’ન્તિ.

વિહારોતિ જેતવનવિહારો. વીસતિઉસભં ગાવુતસ્સ ચતુત્થો ભાગોતિ વદન્તિ. કદાચીતિ કસ્મિઞ્ચિ બુદ્ધુપ્પાદે. અચલમેવાતિ અપરિવત્તમેવ અનઞ્ઞભાવતો, મઞ્ચાનં પન અપ્પમહન્તતાહિ પાદાનં પતિટ્ઠિતટ્ઠાનસ્સ હાનિવડ્ઢિયો હોન્તિયેવ.

યન્તનાળિકાહિ પરિપુણ્ણસુવણ્ણરસધારાહિ. ન્હાનવત્તન્તિ ‘‘પબ્બજિતેન નામ એવં ન્હાયિતબ્બ’’ન્તિ નહાનચારિત્તં દસ્સેત્વા. યસ્મા ભગવતો સરીરં સુધન્તચામીકરસમાનવણ્ણં સુપરિસોધિતપવાળરુચિરકરચરણાવરં સુવિસુદ્ધનીલરતનાવળિસદિસકેસતનુરુહં, તસ્મા તહં તહં વિનિસ્સતજાતિહિઙ્ગુલકરસૂપસોભિતં ઉપરિ મહગ્ઘરતનાવળિસઞ્છાદિતં જઙ્ગમમિવ કનકગિરિસિખરં વિરોચિત્થ. તસ્મિઞ્ચ સમયે દસબલસ્સ સરીરતો નિક્ખમિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો સમન્તતો અસીતિહત્થપ્પમાણે પદેસે આધાવન્તી વિધાવન્તી રતનાવળિરતનદામ-રતનચુણ્ણ-વિપ્પકિણ્ણં વિય, પસારિતરતનચિત્તકઞ્ચનપટ્ટમિવ, આસિઞ્ચમાનલાખારસધારા-ચિતમિવ, ઉક્કાસતનિપાતસમાકુલમિવ, નિરન્તરં વિપ્પકિણ્ણ-કણિકાર-કિઙ્કિણિક-પુપ્ફમિવ, વાયુવેગસમુદ્ધત-ચિનપિટ્ઠચુણ્ણ-રઞ્જિતમિવ, ઇન્દધનુ-વિજ્જુલતા-વિતાનસન્થતમિવ, ગગનતલં તં ઠાનં પવનઞ્ચ સમ્મા ફરન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘વણ્ણભૂમિ નામેસા’’તિઆદિ. અત્થન્તિ ઉપમેય્યત્થં. ઉપમાયોતિ ‘‘ઈદિસો ચ હોતી’’તિ યથારહં તદનુચ્છવિકા ઉપમા. કારણાનીતિ ઉપમુપમેય્યસમ્બન્ધવિભાવનાનિ કારણાનિ. પૂરેત્વાતિ વણ્ણનં પરિપુણ્ણં કત્વા. થામો વેદિતબ્બો ‘‘અતિત્થે પક્ખન્દો’’તિ અવત્તબ્બત્તા.

૨૭૩. કણ્ણિકાતિ સરીરગતબિન્દુકતાનિ મણ્ડલાનિ. પરિક્ખારભણ્ડન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગં સઙ્ઘાટિઞ્ચ સન્ધાય વદતિ. કિં પનાયં નયો બુદ્ધાનમ્પિ સરીરે હોતીતિ? ન હોતિ, વત્તદસ્સનત્થં પનેતં કતન્તિ દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધાનં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ગમનવસેન કાયસ્સાભિનીહરણં ગમનાભિહારો. યથાધિપ્પાયાવત્તનં અધિપ્પાયકોપનં.

અઞ્ઞતરાય પારમિયાતિ નેક્ખમ્મપારમિયા. વીરિયપારમિયાતિ અપરે. મહાભિનિક્ખમનસ્સાતિ મહન્તસ્સ ચરિમભવે અભિનિક્ખમનસ્સ. તઞ્હિ મહન્તં ભોગક્ખન્ધં મહન્તઞ્ચ ઞાતિપરિવટ્ટં મહન્તઞ્ચ ચક્કવત્તિસિરિં પજહિત્વા સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ ચ અચિન્તેય્યાપરિમેય્યભેદસ્સ મહતો અત્થાય હિતાય સુખાય પવત્તત્તા મહનીયતાય ચ મહન્તં અભિનિક્ખમનન્તિ વુચ્ચતિ.

પુરિમોતિ ‘‘કતમાય નુ કથાય સન્નિસિન્ના ભવથા’’તિ એવં વુત્તઅત્થો. કા ચ પન વોતિ એત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે. તેન યથાપુચ્છિતાય કથાય વક્ખમાનં વિપ્પકતભાવં જોતેતિ. પન-સદ્દો વચનાલઙ્કારે. યાય હિ કથાય તે ભિક્ખૂ સન્નિસિન્ના, સા એવ અન્તરાકથાભૂતા વિપ્પકતા વિસેસેન પુન પુચ્છીયતિ. અઞ્ઞાતિ અન્તરા-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. અઞ્ઞત્થો હિ અયં અન્તરા-સદ્દો ‘‘ભૂમન્તરં (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) સમયન્તર’’ન્તિઆદીસુ વિય, અન્તરાતિ વા વેમજ્ઝેતિ અત્થો. દસકથાવત્થુનિસ્સિતાતિ ‘‘કિં સીલં નામ, કથઞ્ચ પૂરેતબ્બં, કાનિ ચસ્સ સંકિલેસવોદાનાની’’તિઆદિના અપ્પિચ્છાદિનિસ્સિતા સીલાદિનિસ્સિતા ચ કથા. અરિયોતિ નિદ્દોસો. અથ વા અત્થકામેહિ અરણીયોતિ અરિયો, અરિયાનં અયન્તિ વા અરિયોતિ. ભાવનામનસિકારવસેન તુણ્હી ભવન્તિ, ન એકચ્ચબાહિરકપબ્બજિતા વિય મૂગબ્બતસમાદાનેન. દુતિયજ્ઝાનમ્પિ અરિયો તુણ્હીભાવો વચીસઙ્ખારપહાનતો. મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિ પારિહારિય કમ્મટ્ઠાનમ્પિ. ઝાનન્તિ દુતિયજ્ઝાનં.

૨૭૪. ‘‘સન્નિપતિતાનં વો, ભિક્ખવે, દ્વય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૭૩; ઉદા. ૧૨, ૨૮, ૨૯) અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન દેસના પવત્તાતિ તસ્સા ઉપરિદેસનાય સમ્બન્ધં દસ્સેતું ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, પરિયેસનાતિ કો અનુસન્ધી’’તિ અનુસન્ધિં પુચ્છતિ. અયં તુમ્હાકં પરિયેસનાતિ યા મહાભિનિક્ખમનપટિબદ્ધા ધમ્મી કથા, સા તુમ્હાકં ધમ્મપરિયેસના ધમ્મવિચારણા અરિયપરિયેસના નામ. અપાયમગ્ગન્તિ અનત્થાવહં મગ્ગં. ઉદ્દેસાનુક્કમં ભિન્દિત્વાતિ ઉદ્દેસાનુપુબ્બિં લઙ્ઘિત્વા. ધમ્મ-સદ્દો ‘‘અમોસધમ્મં નિબ્બાન’’ન્તિઆદીસુ વિય પકતિપરિયાયો. જાયનસભાવોતિ જાયનપકતિકોતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

સબ્બત્થાતિ યથા ‘‘પુત્તભરિય’’ન્તિ દ્વન્દસમાસવસેન એકત્તં, એસ નયો સબ્બત્થ ‘‘દાસિદાસ’’ન્તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ. પરતો વિકારં અનાપજ્જિત્વા સબ્બદા જાતરૂપમેવ હોતીતિ જાતરૂપં, સુવણ્ણં. ધવલસભાવતાય રઞ્જીયતીતિ રજતં, રૂપિયં. ઇધ પન સુવણ્ણં ઠપેત્વા યં કિઞ્ચિ ઉપભોગપરિભોગારહં રજતંતેવ ગહિતં. ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપધયો. ચુતીસઙ્ખાતં મરણન્તિ એકભવપરિયાપન્નં ખન્ધનિરોધસઙ્ખાતં મરણમાહ. ખણિકનિરોધો પન ખણે ખણે. તેનાહ ‘‘સત્તાનં વિયા’’તિ. સંકિલિસ્સતીતિ દૂસવિસેન વિય અત્તાનં દૂસિસ્સતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, જાતરૂપસ્સ ઉપક્કિલેસા અયો લોહ’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૫.૨૩). મલં ગહેત્વાતિ યેહિ સહયોગતો મલિનં હોતિ, તેસં મલિનભાવપચ્ચયાનં વસેન મલં ગહેત્વા. જીરણતો જરાધમ્મવારે જાતરૂપં ગહિતન્તિ યોજના. યે પન જાતિધમ્મવારેપિ જાતરૂપં ન પઠન્તિ, તેસં ઇતરેસં વિય જીરણધમ્મવારે સરૂપતો અનાગતમ્પિ ઉપધિગ્ગહણેન ગહિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. પરિગ્ગહે ઠિતાનં પન વસેન વુચ્ચમાને અપાકટાનમ્પિ જાતિજરામરણાનં વસેન યોજના લબ્ભતેવ. જાતરૂપસીસેન ચેત્થ સબ્બસ્સપિ અનિન્દ્રિયબદ્ધસ્સ ગહણં દટ્ઠબ્બં, પુત્તભરિયાદિગ્ગહણેન વિય મિત્તામચ્ચાદિગ્ગહણં.

૨૭૫. અરિયેહિ પરિયેસના, અરિયાનં પરિયેસનાતિ વા અરિયપરિયેસનાતિ સમાસદ્વયં દસ્સેતિ ‘‘અયં, ભિક્ખવે’’તિઆદિના.

૨૭૬. મૂલતો પટ્ઠાયાતિ યં મહાભિનિક્ખમનસ્સ મૂલભાવેસુઆદીનવદસ્સનં, તતો પટ્ઠાય. યસ્મા તે ભિક્ખૂ તત્થ મહાભિનિક્ખમનકથાય સન્નિસિન્ના, સા ચ નેસં અન્તરાકથા વિપ્પકતા, તસ્મા ભગવા તેસં મૂલતો પટ્ઠાય મહાભિનિક્ખમનકથં કથેતું આરભિ. અહમ્પિ પુબ્બેતિ વિસેસવચનં અપરિપક્કઞાણેન સયં ચરિમભવે તીસુ પાસાદેસુ તિવિધનાટકપરિવારસ્સ દિબ્બસમ્પત્તિસદિસાય મહાસમ્પત્તિયા અનુભવનં, અભિનિક્ખમિત્વા પધાનપદહનવસેન અત્તકિલમથાનુયોગઞ્ચ સન્ધાયાહ. અનરિયપરિયેસનં પરિયેસિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પઞ્ચવગ્ગિયાપીતિ યથાસકં ગિહિભોગં અનુયુત્તા તં પહાય પબ્બજિત્વા અત્તકિલમથાનુયોગે ઠિતા સત્થુ ધમ્મચક્કપવત્તનદેસનાય (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩; પટિ. મ. ૨.૩૦) તમ્પિ પહાય અરિયપરિયેસનં પરિયેસિંસૂતિ.

૨૭૭. કામં દહર-સદ્દો ‘‘દહરં કુમારં મન્દં ઉત્તાનસેય્યક’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૯૬) એત્થ બાલદારકે આગતો, ‘‘ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો’’તિ પન વક્ખમાનત્તા યુવાવત્થા ઇધ દહર-સદ્દેન વુત્તાતિ આહ ‘‘તરુણોવ સમાનો’’તિ. પઠમવયેન એકૂનતિંસવયત્તા. જાતિયા હિ યાવ તેત્તિંસવયા પઠમવયો. અનાદરત્થે સામિવચનં યથા ‘‘દેવદત્તસ્સ રુદન્તસ્સ પબ્બજી’’તિ. કામં અસ્સુમુચ્ચનં રોદનં, તં અસ્સુમુખાનન્તિ ઇમિના પકાસિતં, તં પન વત્વા ‘‘રુદન્તાન’’ન્તિ વચનં બલવસોકસમુટ્ઠાનં આરોદનવત્થું પકાસેતીતિ આહ ‘‘કન્દિત્વા રોદમાનાન’’ન્તિ. કિં કુસલન્તિ ગવેસમાનોતિ કિન્તિ સબ્બસો અવજ્જરહિતં એકન્ત નિય્યાનિકં પરિયેસમાનો. વરપદન્તિ વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ એકન્તેન વરણીયટ્ઠેન વરં, પજ્જિતબ્બટ્ઠેન પદં. તુઙ્ગસરીરતાય દીઘો, પિઙ્ગલચક્ખુતાય પિઙ્ગલોતિ દીઘપિઙ્ગલો. ધમ્મોતિ વિનયો, સમયોતિ અત્થો. સુત્વાવ ઉગ્ગણ્હિન્તિ તેન વુચ્ચમાનસ્સ સવનમત્તેનેવ ઉગ્ગણ્હિં વાચુગ્ગતં અકાસિં.

પટિલપનમત્તકેનાતિ પુન લપનમત્તકેન. જાનાતીતિ ઞાણો, ઞાણોતિ વાદો ઞાણવાદો, તં ઞાણવાદં. ‘‘વદામી’’તિ આગતત્તા અટ્ઠકથાયં ‘‘જાનામી’’તિ ઉત્તમપુરિસવસેન અત્થો વુત્તો. અઞ્ઞેપિ બહૂતિ અઞ્ઞેપિ બહૂ મમ તથાભાવં જાનન્તા ‘‘અયં ઇમં ધમ્મં જાનાતી’’તિ, ‘‘અકમ્પનીયતાય થિરો’’તિ વા એવં વદન્તિ. લાભીતિ અઞ્ઞાસીતિ ધમ્મસ્સ ઉદ્દિસનેન મહાપઞ્ઞતાય ‘‘અયં અત્તના ગતમગ્ગં પવેદેતિ, ન અનુસ્સુતિકો’’તિ અઞ્ઞાસિ. અસ્સાતિ બોધિસત્તસ્સ. એતદહોસીતિ એતં ‘‘ન ખો આળારો કાલામો’’તિઆદિ મનસિ અહોસિ, ચિન્તેસીતિ અત્થો.

હેટ્ઠિમસમાપત્તીહિ વિના ઉપરિમસમાપત્તીનં સમ્પાદનસ્સ અસમ્ભવતો ‘‘સત્ત સમાપત્તિયો મં જાનાપેસી’’તિ આહ. પયોગં કરેય્યન્તિ ભાવનં અનુયુઞ્જેય્યન્તિ અત્થો. એવમાહાતિ એવં ‘‘અહં, આવુસો’’તિઆદિમાહ, સત્તન્નં સમાપત્તીનં અધિગમં પચ્ચઞ્ઞાસીતિ અત્થો.

અનુસૂયકોતિ અનિસ્સુકી. તેન મહાપુરિસે પસાદં પવેદેસિ. બોધિસત્તસ્સ તા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા ઠિતસ્સ પુરિમજાતિપરિચયેન ઞાણસ્સ ચ મહન્તતાય તાસં ગતિ ચ અભિસમ્પરાયો ચ ઉપટ્ઠાસિ. તેન ‘‘વટ્ટપરિયાપન્ના એવેતા’’તિ નિચ્છયો ઉદપાદિ. તેનાહ ‘‘નાયં ધમ્મો નિબ્બિદાયા’’તિઆદિ. એકચ્ચાનં વિરાગભાવનાસમતિક્કમાવહોપિ નેવ તેસમ્પિ અચ્ચન્તાય સમતિક્કમાવહો, સયઞ્ચ વટ્ટપરિયાપન્નોયેવ, તસ્મા નેવ વટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય, યદગ્ગેન ન નિબ્બિદાય, તદગ્ગેન ન વિરજ્જનત્થાય, રાગાદીનં પાપધમ્માનં ન નિરુજ્ઝનત્થાય, ન ઉપસમત્થાય, તસ્મા તં અભિઞ્ઞેય્યધમ્મં ન અભિજાનનત્થાય…પે… સંવત્તતીતિ યોજના.

યાવદેવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનુપપત્તિયાતિ સત્તસુ સમાપત્તીસુ ઉક્કટ્ઠં ગહેત્વા વદતિ. ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય અચુતિધમ્મં પરિયેસિતું યુત્તત્તા તઞ્ચ અનતિક્કન્તજાતિધમ્મમેવાતિ મહાસત્તો પજહતીતિ આહ ‘‘યઞ્ચ ઠાનં પાપેતી’’તિઆદિ. તતો પટ્ઠાયાતિ યદા સમાપત્તિધમ્મસ્સ ગતિઞ્ચ અભિસમ્પરાયઞ્ચ અબ્ભઞ્ઞાસિ, તતો પટ્ઠાય. મક્ખિકાવસેનાતિ ભોજનસ્સ મક્ખિકામિસ્સતાવસેન. મનં ન ઉપ્પાદેતિ ભુઞ્જિતુન્તિ અધિપ્પાયો. મહન્તેન ઉસ્સાહેનાતિ ઇદં કતિપાહં તત્થ ભાવનાનુયોગમત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન અઞ્ઞેસં વિય કસિણપરિકમ્માદિકરણં. ન હિ અન્તિમભવિકબોધિસત્તાનં સમાપત્તિનિબ્બત્તને ભારિયં નામ. અનલઙ્કરિત્વાતિ અનુ અનુ અલંકત્વા પુનપ્પુનં ‘‘ઇમિના ન કિઞ્ચિ પયોજન’’ન્તિ કત્વા.

૨૭૮. વાચાય ઉગ્ગહિતમત્તોવાતિ એત્થ પુબ્બે વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૨૭૯. મહાવેલા વિય મહાવેલા, વિપુલવાલિકપુઞ્જતાય મહન્તો વેલાતટો વિયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મહાવાલિકરાસીતિ અત્થો’’તિ. ઉરુ મરુ સિકતા વાલુકા વણ્ણુ વાલિકાતિ ઇમે સદ્દા સમાનત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં.

સેના નિગચ્છિ નિવિસિ એત્થાતિ સેનાનિગમો, સેનાય નિવિટ્ઠટ્ઠાનં. સેનાનિગામોતિ પન અયં સમઞ્ઞા અપરકાલિકા. ગોચરગામનિદસ્સનઞ્ચેતં. ઉપરિસુત્તસ્મિન્તિ મહાસચ્ચકસુત્તે. ઇધ પન બોધિપલ્લઙ્કો અધિપ્પેતો અરિયપરિયેસનાય વુચ્ચમાનત્તા.

૨૮૦. ‘‘ઞાણદસ્સન’’ન્તિ ચ એકજ્ઝં ગહિતપદદ્વયવિસયવિસેસસ્સ અનામટ્ઠત્તા ‘‘મે’’તિ ચ ગહિતત્તા અનવસેસઞેય્યાવબોધનસમત્થમેવ ઞાણવિસેસં બોધેતિ, ન ઞાણમત્તં, ન દસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘સબ્બધમ્મદસ્સનસમત્થઞ્ચ મે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઉદપાદી’’તિ. અકુપ્પતાયાતિ વિમોક્ખન્તતાય સબ્બસો પટિપક્ખધમ્મેહિ અસઙ્ખોભનીયતાય. તેનાહ ‘‘રાગાદીહિ ન કુપ્પતી’’તિ. આરમ્મણસન્તતાયપિ તદારમ્મણાનં અત્થિ વિસેસો યથા તં ‘‘આનેઞ્જવિહારે’’તિ આહ ‘‘અકુપ્પારમ્મણતાય ચા’’તિ. પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પીતિ ન કેવલં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ, અથ ખો યથાધિગતે પટિવેધસદ્ધમ્મે એકૂનવીસતિવિધપચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ.

૨૮૧. પટિવિદ્ધોતિ (દી. નિ. ટી. ૨.૬૪; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૭૨; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૭) સયમ્ભુઞાણેન ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના પટિમુખં નિબ્બિજ્ઝનવસેન પત્તો, યથાભૂતં અવબુદ્ધોતિ અત્થો. ગમ્ભીરોતિ મહાસમુદ્દો વિય મકસતુણ્ડસૂચિયા અઞ્ઞત્ર સમુપચિતપરિપક્કઞાણસમ્ભારેહિ અઞ્ઞેસં ઞાણેન અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ઉત્તાનભાવપટિક્ખેપવચનમેત’’ન્તિ. યો અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠો, સો ઓગાહિતુમસક્કુણેય્યતાય સરૂપતો ચ પસ્સિતું ન સક્કાતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરત્તાવ દુદ્દસો’’તિ. દુક્ખેન દટ્ઠબ્બોતિ કિચ્છેન કેનચિદેવ દટ્ઠબ્બો. યં પન દટ્ઠુમેવ ન સક્કા, તસ્સ ઓગાહેત્વા અનુ અનુ બુજ્ઝને કથા એવ નત્થીતિ આહ ‘‘દુદ્દસત્તાવ દુરનુબોધો’’તિ. દુક્ખેન અવબુજ્ઝિતબ્બો અવબોધસ્સ દુક્કરભાવતો. ઇમસ્મિં ઠાને – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો દુક્કરતરં વા દુરભિસમ્ભવતરં વા’’તિ સુત્તપદં (સં. નિ. ૫.૧૧૧૫) વત્તબ્બં. સન્તારમ્મણતાય વા સન્તો. નિબ્બુતસબ્બપરિળાહતાય નિબ્બુતો. પધાનભાવં નીતોતિ વા પણીતો. અતિત્તિકરટ્ઠેન અતપ્પકો સાદુરસભોજનં વિય. એત્થ ચ નિરોધસચ્ચં સન્તં આરમ્મણન્તિ સન્તારમ્મણં, મગ્ગસચ્ચં સન્તં સન્તારમ્મણઞ્ચાતિ સન્તારમ્મણં. અનુપસન્તસભાવાનં કિલેસાનં સઙ્ખારાનઞ્ચ અભાવતો નિબ્બુતસબ્બપરિળાહતાય સન્તપણીતભાવેનેવ ચ અસેચનકતાય અતપ્પકતા દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ‘‘ઇદં દ્વયં લોકુત્તરમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. ઉત્તમઞાણવિસયત્તા ન તક્કેન અવચરિતબ્બો, તતો એવ નિપુણઞાણગોચરતાય ચ સણ્હો. સુખુમસભાવત્તા ચ નિપુણો, બાલાનં અવિસયત્તા પણ્ડિતેહિ એવ વેદિતબ્બોતિ પણ્ડિતવેદનીયો. આલીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન સેવીયન્તીતિ આલયા, પઞ્ચ કામગુણા. આલયન્તિ અલ્લીયન્તી અભિરમણવસેન સેવન્તીતિ આલયા, તણ્હાવિચરિતાનિ. રમન્તીતિ રતિં વિન્દન્તિ કીળન્તિ લળન્તિ. આલયરતાતિ આલયનિરતા.

ઠાનં સન્ધાયાતિ ઠાન-સદ્દં સન્ધાય. અત્થતો પન ઠાનન્તિ ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો એવ અધિપ્પેતો. તિટ્ઠતિ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયભૂતા અવિજ્જાદયો. ઇમેસં સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયાતિ ઇદપ્પચ્ચયા, અવિજ્જાદયોવ. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા યથા ‘‘દેવો એવ દેવતા’’તિ, ઇદપ્પચ્ચયાનં વા અવિજ્જાદીનં અત્તનો ફલં પતિ પચ્ચયભાવો ઉપ્પાદનસમત્થતા ઇદપ્પચ્ચયતા. તેન સમત્થપચ્ચયલક્ખણો પટિચ્ચસમુપ્પાદો દસ્સિતો હોતિ. પટિચ્ચ સમુપ્પજ્જતિ ફલં એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. પદદ્વયેનપિ ધમ્માનં પચ્ચયટ્ઠો એવ વિભાવિતો. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારાદિપચ્ચયાનં એતં અધિવચન’’ન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૫૭૨-૫૭૩) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદિ સબ્બન્તિ સબ્બસઙ્ખારસમથાદિસદ્દાભિધેય્યં સબ્બં અત્થતો નિબ્બાનમેવ. ઇદાનિ તસ્સ નિબ્બાનભાવં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ન્તિ નિબ્બાનં. આગમ્માતિ પટિચ્ચ અરિયમગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવહેતુ. સમ્મન્તીતિ અપ્પટિસન્ધિકૂપસમવસેન સમ્મન્તિ. તથા સન્તા સવિસેસં ઉપસન્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘વૂપસમ્મન્તી’’તિ. એતેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા સમ્મન્તિ એત્થાતિ સબ્બસઙ્ખારસમથો, નિબ્બાન’’ન્તિ દસ્સેતિ. સબ્બસઙ્ખતવિસંયુત્તે ચ નિબ્બાને સબ્બસઙ્ખારવૂપસમપરિયાયો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. પટિનિસ્સટ્ઠાતિ સમુચ્છેદવસેન પરિચ્ચત્તા હોન્તિ. સબ્બા તણ્હાતિ અટ્ઠસતપ્પભેદા સબ્બાપિ તણ્હા. સબ્બે કિલેસરાગાતિ કામરાગરૂપરાગાદિભેદા સબ્બેપિ કિલેસભૂતા રાગા, સબ્બેપિ વા કિલેસા ઇધ ‘‘કિલેસરાગા’’તિ વેદિતબ્બા, ન લોભવિસેસા એવ ચિત્તસ્સ વિપરિણતભાવાપાદનતો. યથાહ ‘‘રત્તમ્પિ ચિત્તં વિપરિણતં, દુટ્ઠમ્પિ ચિત્તં વિપરિણતં, મૂળ્હમ્પિ ચિત્તં વિપરિણત’’ન્તિ (પારા. ૨૭૧). વિરજ્જન્તીતિ પલુજ્જન્તિ.

ચિરનિસજ્જાચિરભાસનેહિ પિટ્ઠિઆગિલાયનતાલુગલસોસાદિવસેન કાયકિલમથો ચેવ કાયવિહેસા ચ વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દેસનાય અત્થં અજાનન્તાનં વસેન વુત્તા, જાનન્તાનં પન દેસનાય કાયપરિસ્સમોપિ સત્થુ અપરિસ્સમોવ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસી’’તિ (ઉદા. ૧૦). તેનેવાહ ‘‘યા અજાનન્તાનં દેસના નામ, સો મમ કિલમથો અસ્સા’’તિ. ઉભયન્તિ ચિત્તકિલમથો ચેવ ચિત્તવિહેસા ચાતિ ઉભયમ્પેતં બુદ્ધાનં નત્થિ બોધિમૂલેયેવ સમુચ્છિન્નત્તા.

અનુબ્રૂહનં સમ્પિણ્ડનં. સોતિ ‘‘અપિસ્સૂ’’તિ નિપાતો. મન્તિ પટિ-સદ્દયોગેન સામિઅત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘મમા’’તિ. વુદ્ધિપ્પત્તા વા અચ્છરિયા અનચ્છરિયા. વુદ્ધિઅત્થોપિ હિ અ-કારો હોતિ યથા ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧૧.તિકમાતિકા). કપ્પાનં સતસહસ્સં ચત્તારિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ધમ્મસંવિભાગકરણત્થમેવ પારમિયો પૂરેત્વા ઇદાનિ અધિગતધમ્મરજ્જસ્સ તત્થ અપ્પોસ્સુક્કતાપત્તિદીપનતા, ગાથાત્થસ્સ અચ્છરિયતા, તસ્સ વુદ્ધિપ્પત્તિ ચાતિ વેદિતબ્બં. અત્થદ્વારેન હિ ગાથાનં અનચ્છરિયતા. ગોચરા અહેસુન્તિ ઉપટ્ઠહેસું. ઉપટ્ઠાનઞ્ચ વિતક્કેતબ્બતાતિ આહ ‘‘પરિવિતક્કયિતબ્બતં પાપુણિંસૂ’’તિ.

યદિ સુખાપટિપદાવ, કથં કિચ્છતાતિ આહ ‘‘પારમીપૂરણકાલે પના’’તિઆદિ. એવમાદીનિ દુપ્પરિચ્ચજાનિ દેન્તસ્સ. હ-ઇતિ વા ‘‘બ્યત્ત’’ન્તિ એતસ્મિં અત્થે નિપાતો. એકંસત્થેતિ કેચિ. હ બ્યત્તં, એકંસેન વા અલં નિપ્પયોજનં એવં કિચ્છેન અધિગતસ્સ ધમ્મસ્સ દેસિતન્તિ યોજના. હલન્તિ વા ‘‘અલ’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થં પદં ‘‘હલન્તિ વદામી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ટી. ૨.૬૫; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૭૨) વિય. રાગદોસપરિફુટ્ઠેહીતિ ફુટ્ઠવિસેન વિય સપ્પેન રાગેન દોસેન ચ સમ્ફુટ્ઠેહિ અભિભૂતેહિ. રાગદોસાનુગતેહીતિ રાગેન ચ દોસેન ચ અનુબન્ધેહિ.

કામરાગરત્તા ભવરાગરત્તા ચ નીવરણેહિ નિવુતતાય, દિટ્ઠિરાગરત્તા વિપરીતાભિનિવેસેન. ન દક્ખન્તીતિ યાથાવતો ધમ્મં ન પટિવિજ્ઝિસ્સન્તિ. એવં ગાહાપેતુન્તિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના સભાવેન યાથાવતો ધમ્મં જાનાપેતું. રાગદોસપરેતતાપિ નેસં સમ્મૂળ્હભાવેનેવાતિ આહ ‘‘તમોખન્ધેન આવુટા’’તિ.

૨૮૨. ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કતાપત્તિયા કારણં વિભાવેતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિના સયમેવ ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ અઞ્ઞાતવેસેનાતિ ઇમસ્સ ભગવતો સાવકભાવૂપગમનેન અઞ્ઞાતરૂપેન. તાપસવેસેનાતિ કેચિ. સો પન અરહત્તાધિગમેનેવ વિગચ્છેય્ય. તિવિધં કારણં અપ્પોસ્સુક્કતાપત્તિયા પટિપક્ખસ્સ બલવભાવો, ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરતા, તત્થ ચ સાતિસયં ગારવન્તિ, ત દસ્સેતું ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. (તત્થ પટિપક્ખા નામ રાગાદયો કિલેસા સમ્માપટિપત્તિયા અન્તરાયકરત્તા. તેસં બલવભાવતો ચિરપરિભાવનાય સત્તસન્તાનતો દુબ્બિસોધિયતાય તે સત્તે મત્તહત્થિનો વિય દુબ્બલપુરિસં અધિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા અનયબ્યસનં આપાદેન્તા અનેકસતયોજનાયામવિત્થારં સુનિચિતં ઘનસન્નિવેસં કણ્ટકદુગ્ગમ્પિ અધિસેન્તિ. દૂરપ્પભેદદુચ્છેજ્જતાહિ દુબ્બિસોધિયતં પન દસ્સેતું ‘‘અથસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચ અન્તો અમટ્ઠતાય કઞ્જિયપુણ્ણા લાબુ. ચિરપારિવાસિકતાય તક્કભરિતા ચાટિ. સ્નેહતિન્તદુબ્બલભાવેન વસાપીતપિલોતિકા. તેલમિસ્સિતતાય અઞ્જનમક્ખિતહત્થો દુબ્બિસોધનીયા વુત્તા, હીનૂપમા ચેતા રૂપપબન્ધભાવતો અચિરકાલિકત્તા ચ મલીનતાય, કિલેસસંકિલેસો એવ પન દુબ્બિસોધનીયતરો અનાદિકાલિકત્તા અનુસયિતત્તા ચ. તેનાહ ‘‘અતિસંકિલિટ્ઠા’’તિ. યથા ચ દુબ્બિસોધનીયતરતાય, એવં ગમ્ભીરદુદ્દસદુરનુબોધાનમ્પિ વુત્તઉપમા હીનૂપમાવ).

પટિપક્ખવિગમનેન ગમ્ભીરોપિ ધમ્મો સુપાકટો ભવેય્ય. પટિપક્ખવિગમનં પન સમ્માપટિપત્તિપટિબદ્ધં, સા સદ્ધમ્મસ્સવનાધીના. તં સત્થરિ ધમ્મે ચ પસાદાયત્તં, સો ગરુટ્ઠાનિયાનં અજ્ઝેસનહેતુકોતિ પનાળિકાય સત્તાનં ધમ્મસમ્પટિપત્તિયા બ્રહ્મયાચનાનિમિત્તન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ.

ઉપક્કિલેસભૂતં અપ્પં રાગાદિરજં એતસ્સાતિ અપ્પરજં, અપ્પરજં અક્ખિ પઞ્ઞાચક્ખુ યેસં તે તંસભાવાતિ કત્વા અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ અયમત્થો વિભાવિતો ‘‘પઞ્ઞામયે’’તિઆદિના. અપ્પં રાગાદિરજં યેસં તંસભાવા અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ એવમ્પિ સદ્દત્થો સમ્ભવતિ. દાનાદિદસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ સરણગમનપરહિતપરિણામનેહિ સદ્ધિં (દ્વાદસ હોન્તીતિ) ‘‘દ્વાદસપુઞ્ઞકિરિયવસેના’’તિ વુત્તં.

રાગાદિમલેન સમલેહિ પૂરણાદીહિ છહિ સત્થારેહિ સત્થુપટિઞ્ઞેહિ કબ્બરચનાવસેન ચિન્તાકવિઆદિભાવે ઠત્વા તક્કપરિયાહતં વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં ચિન્તિતો. તે કિર બુદ્ધકોલાહલાનુસ્સવેન સઞ્જાતકુતૂહલં લોકં વઞ્ચેત્વા કોહઞ્ઞે ઠત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પટિજાનન્તા યં કિઞ્ચિ અધમ્મંયેવ ધમ્મોતિ દીપેસું. તેનાહ ‘‘તે હિ પુરેતરં ઉપ્પજ્જિત્વા’’તિઆદિ. અપાપુરેતન્તિ એતં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પભુતિ પિહિતં નિબ્બાનનગરસ્સ મહાદ્વારં અરિયમગ્ગં સદ્ધમ્મદેસનાહત્થેન અપાપુર વિવર.

સેલપબ્બતો ઉચ્ચો હોતિ થિરો ચ, ન પંસુપબ્બતો મિસ્સકપબ્બતો ચાતિ આહ ‘‘સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધની’’તિ. ધમ્મમયં પાસાદન્તિ લોકુત્તરધમ્મમાહ. સો હિ સબ્બસો પસાદાવહો, સબ્બધમ્મે અતિક્કમ્મ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પાસાદસદિસો ચ. પઞ્ઞાપરિયાયો વા ઇધ ધમ્મ-સદ્દો. સા હિ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન ‘‘પાસાદો’’તિ અભિધમ્મે (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૬) નિદ્દિટ્ઠા. તથા ચાહ –

‘‘પઞ્ઞાપાસાદમારુય્હ, અસોકો સોકિનિં પજં;

પબ્બતટ્ઠોવ ભૂમટ્ઠે, ધીરો બાલે અવેક્ખતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૮);

ઉટ્ઠેહીતિ વા ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કતાસઙ્ખાતસઙ્કોચાપત્તિતો કિલાસુભાવતો ઉટ્ઠહ.

૨૮૩. ગરુટ્ઠાનિયં પયિરુપાસિત્વા ગરુતરં પયોજનં ઉદ્દિસ્સ અભિપત્થના અજ્ઝેસના, સાપિ અત્થતો યાચનાવ હોતીતિ આહ ‘‘અજ્ઝેસનન્તિ યાચન’’ન્તિ. પદેસવિસયં ઞાણદસ્સનં અહુત્વા બુદ્ધાનંયેવ આવેણિકભાવતો ઇદં ઞાણદ્વયં ‘‘બુદ્ધચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ઇમેસઞ્હિ દ્વિન્નં ઞાણાનં બુદ્ધચક્ખૂતિ નામ’’ન્તિ. તિણ્ણં મગ્ગઞાણાનન્તિ હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં મગ્ગઞાણાનં ‘‘ધમ્મચક્ખૂ’’તિ નામં ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનમત્તભાવતો. યતો તાનિ ઞાણાનિ વિજ્જૂપમભાવેન વુત્તાનિ, અગ્ગમગ્ગઞાણં પન ઞાણકિચ્ચસ્સ સિખાપ્પત્તિયા ન દસ્સનમત્તં હોતીતિ ‘‘ધમ્મચક્ખૂ’’તિ ન વુચ્ચતિ, તતો તં વજિરૂપમભાવેન વુત્તં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘અપ્પરજક્ખા’’તિ એત્થ વુત્તનયેન. યસ્મા મન્દકિલેસા ‘‘અપ્પરજક્ખા’’તિ વુત્તા, તસ્મા બહલકિલેસા ‘‘મહારજક્ખા’’તિ વેદિતબ્બા. પટિપક્ખવિધમનસમત્થતાય તિક્ખાનિ સૂરાનિ વિસદાનિ, વુત્તવિપરિયાયેન મુદૂનિ. સદ્ધાદયો આકારાતિ સદ્દહનાદિપ્પકારે વદતિ. સુન્દરાતિ કલ્યાણા. સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૧૪) પન ‘‘યેસં આસયાદયો કોટ્ઠાસા સુન્દરા, તે સ્વાકારા, વિપરીતા દ્વાકારા’’તિ વુત્તં, તં ઇમાય અત્થવણ્ણનાય અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતીતિ દટ્ઠબ્બં. કારણં નામ પચ્ચયાકારો, સચ્ચાનિ વા.

અયં પનેત્થ પાળીતિ એત્થ અપ્પરજક્ખાદિપદાનં અત્થવિભાવને અયં તસ્સત્થસ્સ વિભાવની પાળિ. સદ્ધાદીનં વિમુત્તિપરિપાચકધમ્માનં બલવભાવો તપ્પટિપક્ખાનં પાપધમ્માનં દુબ્બલભાવેનેવ હોતિ, તેસઞ્ચ બલવભાવો સદ્ધાદીનં દુબ્બલભાવેનાતિ વિમુત્તિપરિપાચકધમ્માનં અત્થિતાનત્થિતાવસેન અપ્પરજક્ખમહારજક્ખતાદયો પાળિયં વિભજિત્વા દસ્સિતા. ખન્ધાદયો એવ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો. સમ્પત્તિભવભૂતો લોકો સમ્પત્તિભવલોકો, સુગતિસઙ્ખાતો ઉપપત્તિભવો. સમ્પત્તિ સમ્ભવતિ એતેનાતિ સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો. સુગતિસંવત્તનિયો કમ્મભવો. દુગ્ગતિ સઙ્ખાતઉપપત્તિભવદુગ્ગતિ સંવત્તનિયકમ્મભવા વિપત્તિભવલોકવિપત્તિસમ્ભવલોકા.

પુન એકકદુકાદિવસેન લોકં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘એકો લોકો’’તિઆદિ વુત્તં. આહારાદયો વિય હિ આહારટ્ઠિતિકા સઙ્ખારા લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ. એત્થ એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ યાયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય સબ્બસઙ્ખારાનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિ, તાય સબ્બે સઙ્ખારા એકોવ લોકો એકવિધો પકારન્તરસ્સ અભાવતો. દ્વે લોકાતિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નામગ્ગહણેન ચેત્થ નિબ્બાનસ્સ અગ્ગહણં તસ્સ અલોકસભાવત્તા. નનુ ચ આહારટ્ઠિતિકાતિ એત્થ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય મગ્ગફલાનમ્પિ લોકતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ પરિઞ્ઞેય્યાનં દુક્ખસચ્ચધમ્માનં ઇધ ‘‘લોકો’’તિ અધિપ્પેતત્તા. અથ વા ન લુજ્જતિ ન પલુજ્જતીતિ યો ગહિતો તથા ન હોતિ, સો લોકોતિ તં-ગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. ઉપાદાનાનં આરમ્મણભૂતા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા. દસાયતનાનીતિ દસ રૂપાયતનાનિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

વિવટ્ટજ્ઝાસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા તસ્સ ચ સબ્બં તેભૂમકકમ્મં ગરહિતબ્બં વજ્જિતબ્બઞ્ચ હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બે અભિસઙ્ખારા વજ્જં, સબ્બે ભવગામિકમ્મા વજ્જ’’ન્તિ. અપ્પરજક્ખમહારજક્ખાદીસુ પઞ્ચસુ દુકેસુ એકેકસ્મિં દસ દસ કત્વા ‘‘પઞ્ઞાસાય આકારેહિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ જાનાતી’’તિ વુત્તં. અથ વા અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરોપરિયત્તં જાનાતીતિ કત્વા તથા વુત્તં. એત્થ ચ અપ્પરજક્ખાદિભબ્બાદિવસેન આવજ્જેન્તસ્સ ભગવતો તે સત્તા પુઞ્જપુઞ્જાવ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, ન એકેકા.

ઉપ્પલાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિની, ગચ્છોપિ જલાસયોપિ, ઇધ પન જલાસયો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ઉપ્પલવને’’તિ. યાનિ ઉદકસ્સ અન્તો નિમુગ્ગાનેવ હુત્વા પુસન્તિ વડ્ઢન્તિ, તાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ. દીપિતાનીતિ અટ્ઠકથાયં પકાસિતાનિ, ઇધેવ વા ‘‘અઞ્ઞાનિપી’’તિઆદિના ભાસિતાનિ.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ ઉગ્ઘટિતં નામ ઞાણુગ્ઘટનં, ઞાણે ઉગ્ઘટિતમત્તે એવ જાનાતીતિ અત્થો. વિપઞ્ચિતં વિત્થારિતમેવ અત્થં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. ઉદ્દેસાદીહિ નેતબ્બોતિ નેય્યો. સહ ઉદાહટવેલાયાતિ ઉદાહારે ઉદાહટમત્તેયેવ. ધમ્માભિસમયોતિ ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાણેન સદ્ધિં અભિસમયો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના નયેન સંખિત્તેન માતિકાય ઠપિયમાનાય દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા અરહત્તં ગણ્હિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં સંખિત્તેન માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ઉદ્દેસતોતિ ઉદ્દેસહેતુ, ઉદ્દિસન્તસ્સ, ઉદ્દિસાપેન્તસ્સ વાતિ અત્થો. પરિપુચ્છતોતિ અત્થં પરિપુચ્છન્તસ્સ. અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતીતિ અનુક્કમેન અરહત્તપ્પત્તિ હોતિ. ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતીતિ તેન અત્તભાવેન મગ્ગં વા ફલં વા અન્તમસો ઝાનં વા વિપસ્સનં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પદપરમોતિ અયં પુગ્ગલો બ્યઞ્જનપદમેવ પરમં અસ્સાતિ પદપરમોતિ વુચ્ચતિ.

કમ્માવરણેનાતિ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૨૬) પઞ્ચવિધેન આનન્તરિયકમ્મેન. વિપાકાવરણેનાતિ અહેતુકપટિસન્ધિયા. યસ્મા પન દુહેતુકાનમ્પિ અરિયમગ્ગપટિવેધો નત્થિ, તસ્મા દુહેતુકા પટિસન્ધિપિ ‘‘વિપાકાવરણમેવા’’તિ વેદિતબ્બા. કિલેસાવરણેનાતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા. અસ્સદ્ધાતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધારહિતા. અચ્છન્દિકાતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દરહિતા. ઉત્તરકુરુકા મનુસ્સા અચ્છન્દિકટ્ઠાનં પવિટ્ઠા. દુપ્પઞ્ઞાતિ ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પરિહીના. ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પન પરિપુણ્ણાયપિ યસ્સ ભવઙ્ગં લોકુત્તરસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ, સોપિ દુપ્પઞ્ઞો એવ નામ. અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તનિયામસઙ્ખાતં મગ્ગં ઓક્કમિતું અધિગન્તું અભબ્બા. ન કમ્માવરણેનાતિઆદીનિ વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બાનિ.

નિબ્બાનસ્સ દ્વારં પવિસનમગ્ગો. વિવરિત્વા ઠપિતો મહાકરુણૂપનિસ્સયેન સયમ્ભુઞાણેન અધિગતત્તા. સદ્ધં પમુઞ્ચન્તૂતિ અત્તનો સદ્ધં પવેસેન્તુ, સદ્દહનાકારં ઉપટ્ઠપેન્તૂતિ અત્થો. સુખેન અકિચ્છેન પવત્તનીયતાય સુપ્પવત્તિતં. ન ભાસિં ન ભાસિસ્સામીતિ ચિન્તેસિં.

૨૮૪. ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ એવં પવત્તિતધમ્મદેસનાપટિસંયુત્તસ્સ વિતક્કસ્સ સત્તમસત્તાહતો પરં અટ્ઠમસત્તાહેયેવ ઉપ્પન્નત્તા વુત્તં ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિ. ન ઇતરસત્તાહાનિ વિય પટિનિયતકિચ્ચલક્ખિતસ્સ અટ્ઠમસત્તાહસ્સ નામ પવત્તિતસ્સ સબ્ભાવા.

વિવટન્તિ દેવતાવિગ્ગહેન વિવટઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગનિદ્દાય જનાનં પાકટં વિપ્પકારન્તિ અત્થો. ‘‘બુદ્ધત્તં અનધિગન્ત્વા ન પચ્ચાગમિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નવિતક્કાતિસયહેતુકેન પથવીપરિવત્તનચેતિયં નામ દસ્સેત્વા. સાકિયકોલિયમલ્લરજ્જવસેન તીણિ રજ્જાનિ. રુક્ખમૂલેતિ નિગ્રોધમૂલે. વત્વા પક્કામિ, પક્કમન્તિયા ચસ્સા મહાસત્તો આકારં દસ્સેસિ સુવણ્ણથાલગ્ગહણાય, સા ‘‘તુમ્હાકં તં પરિચ્ચત્તમેવા’’તિ પક્કામિ.

દિવાવિહારં કત્વાતિ નાનાસમાપત્તિયો સમાપજ્જનેન દિવાવિહારં વિહરિત્વા. ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ, અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ, ઉપસુસ્સતુ સરીરે મંસલોહિત’’ન્તિઆદિના સુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૮૪; સં. નિ. ૨.૨૩૭; અ. નિ. ૨.૫; ૮.૧૩; મહાનિ. ૧૭, ૧૯૬) આગતનયેન ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા.

નવયોજનન્તિ ઉબ્બેધતો વુત્તં, પુથુલતો દ્વાદસયોજના, દીઘતો યાવ ચક્કવાળા આયતાતિ વદન્તિ. અજ્ઝોત્થરન્તો ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘ઉટ્ઠેહિ સો, સિદ્ધત્થ, અહં ઇમસ્સ પલ્લઙ્કસ્સ અનુચ્છવિકો’’તિ વત્વા તત્થ સક્ખિં ઓતારેન્તો અત્તનો પરિસં નિદ્દિસિ. એકપ્પહારેનેવ – ‘‘અયમેવ અનુચ્છવિકો, અયમેવ અનુચ્છવિકો’’તિ કોલાહલમકાસિ, તં સુત્વા મહાસત્તો…પે… હત્થં પસારેતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘અચેતનાયં પથવી, અવિઞ્ઞાય સુખં દુખં;

સાપિ દાનબલા મય્હં, સત્તક્ખત્તું પકમ્પથા’’તિ. (ચરિયા. ૧.૧૨૪);

પુબ્બેનિવાસઞાણં વિસોધેત્વાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો સીહાવલોકનઞાયેન. વટ્ટવિવટ્ટં સમ્મસિત્વાતિ ચતુસચ્ચમનસિકારં સન્ધાયાહ. ઇમસ્સ પલ્લઙ્કસ્સ અત્થાયાતિ પલ્લઙ્કસીસેન અધિગતવિસેસં દસ્સેતિ. તત્થ હિ સિખાપ્પત્તવિમુત્તિસુખં અવિજહન્તો અન્તરન્તરા ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગં મનસિકરોન્તો એકપલ્લઙ્કેન નિસીદિ. એકચ્ચાનન્તિ યા અધિગતમગ્ગા સચ્છિકતનિરોધા એકદેસેન ચ બુદ્ધગુણે જાનન્તિ, તા ઠપેત્વા તદઞ્ઞેસં દેવતાનં. અઞ્ઞેપિ બુદ્ધત્તકરાતિ વિસાખાપુણ્ણમતો પટ્ઠાય રત્તિન્દિવં એવં નિચ્ચસમાહિતભાવહેતુકાનં બુદ્ધગુણાનં ઉપરિ અઞ્ઞેપિ બુદ્ધત્તસાધકા, ‘‘અયં બુદ્ધો’’તિ બુદ્ધભાવસ્સ પરેસં વિભાવના ધમ્મા કિં નુ ખો અત્થીતિ યોજના.

અનિમિસેહીતિ ધમ્મપીતિવિપ્ફારવસેન પસાદવિકસિતનિચ્ચલતાય નિમેસરહિતેહિ. રતનચઙ્કમેતિ દેવતાહિ માપિતે રતનમયચઙ્કમે. રતનભૂતાનં સત્તન્નં પકરણાનં તત્થ ચ અનન્તનયસ્સ ધમ્મરતનસ્સ સમ્મસનેન તં ઠાનં રતનઘરચેતિયં નામ જાતન્તિપિ વદન્તિ. એવન્તિ વક્ખમાનાકારેન. છબ્બણ્ણાનં રસ્મીનં દન્તેહિ નિક્ખમનતો છદ્દન્તનાગકુલં વિયાતિ નિદસ્સનં વુત્તં.

હેટ્ઠા લોહપાસાદપ્પમાણોતિ નવભૂમકસ્સ સબ્બપઠમસ્સ લોહપાસાદસ્સ હેટ્ઠા લોહપાસાદપ્પમાણો. ખન્ધકટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૫) પન તત્થ ‘‘ભણ્ડાગારગબ્ભપ્પમાણ’’ન્તિ વુત્તં.

પચ્ચગ્ઘેતિ અભિનવે. પચ્ચેકં મહગ્ઘતાય પચ્ચગ્ઘેતિ કેચિ, તં ન સુન્દરં. ન હિ બુદ્ધા ભગવન્તો મહગ્ઘં પટિગ્ગણ્હન્તિ પરિભુઞ્જન્તિ વા. પિણ્ડપાતન્તિ એત્થ મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડિકઞ્ચ સન્ધાય વદતિ. અયં વિતક્કોતિ – ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ અયં પરિવિતક્કો.

પણ્ડિચ્ચેનાતિ સમાપત્તિપટિલાભસંસિદ્ધેન અધિગમબાહુસચ્ચસઙ્ખાતેન પણ્ડિતભાવેન. વેય્યત્તિયેનાતિ સમાપત્તિપટિલાભપચ્ચયેન પારિહારિયપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન બ્યત્તભાવેન. મેધાવીતિ તિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય તંતંઇતિકત્તબ્બતાપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય ચ મેધાય સમન્નાગતોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. મહાજાનિયોતિ મહાપરિહાનિકો. આગમનપાદાપિ નત્થીતિ ઇદં પઠમં વત્તબ્બં, અથાહં તત્થ ગચ્છેય્યં, ગન્ત્વા દેસિયમાનં ધમ્મમ્પિસ્સ સોતું સોતપસાદોપિ નત્થીતિ યોજના. કિં પન ભગવતા અત્તનો બુદ્ધાનુભાવેન તે ધમ્મં ઞાપેતું ન સક્કાતિ? આમ, ન સક્કા. ન હિ પરતો ઘોસં અન્તરેન સાવકાનં ધમ્માભિસમયો સમ્ભવતિ, અઞ્ઞથા ઇતરપચ્ચયરહિતસ્સપિ ધમ્માભિસમયેન ભવિતબ્બં, ન ચ તં અત્થિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, પચ્ચયા સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય પરતો ચ ઘોસો અજ્ઝત્તઞ્ચ યોનિસોમનસિકારો’’તિ (અ. નિ. ૨.૧૨૭). પાળિયં રામસ્સેવ સમાપત્તિલાભિતા આગતા, ન ઉદકસ્સ, તં તસ્સ બોધિસત્તેન સમાગતકાલવસેન વુત્તં. સો હિ પુબ્બેપિ તત્થ યુત્તપ્પયુત્તો વિહરન્તો મહાપુરિસેન ખિપ્પઞ્ઞેવ સમાપત્તીનં નિબ્બત્તિતભાવં સુત્વા સંવેગજાતો મહાસત્તે તતો નિબ્બિજ્જ પક્કન્તે ઘટેન્તો વાયમન્તો નચિરસ્સેવ અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસિ. તેન વુત્તં ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તોતિ અદ્દસા’’તિ. એતે અટ્ઠ બ્રાહ્મણાતિ સમ્બન્ધો. છળઙ્ગવાતિ છળઙ્ગવિદુનો. મન્તન્તિ મન્તપદં. ‘‘નિજ્ઝાયિત્વા’’તિ વચનસેસો, મન્તેત્વાતિ અત્થો. વિયાકરિંસૂતિ કથેસું.

યથામન્તપદન્તિ લક્ખણમન્તસઙ્ખાતવેદવચનાનુરૂપં. ગતાતિ પટિપન્ના. ‘‘દ્વેવ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૩; ૩.૧૯૯-૨૦૦; મ. નિ. ૨.૩૮૪, ૩૯૮) વુત્તનિયામેન નિચ્છિનિતું અસક્કોન્તા બ્રાહ્મણા વુત્તમેવ પટિપજ્જિંસુ, ન મહાપુરિસસ્સ બુદ્ધભાવપ્પત્તિં પચ્ચાસીસિંસુ. ઇમે પન કોણ્ડઞ્ઞાદયો પઞ્ચ ‘‘એકંસતો બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ જાતનિચ્છયત્તા મન્તપદં અતિક્કન્તા. પુણ્ણપત્તન્તિ તુટ્ઠિદાનં. નિબ્બિતક્કાતિ નિબ્બિકપ્પા, ન દ્વેધા તક્કા.

વપ્પકાલેતિ વપનકાલે. વપનત્થં બીજાનિ નીહરણન્તેન તત્થ અગ્ગં ગહેત્વા દાનં બીજગ્ગદાનં નામ. લાયનગ્ગાદીસુપિ એસેવ નયો. ધઞ્ઞફલસ્સ નાતિપરિણતકાલે પુથુકકાલે. લાયનેતિ સસ્સલાયને. યથા લૂનં હત્થકં કત્વા વેણિવસેન બન્ધનં વેણિકરણં. વેણિયો પન પુરિસભારવસેન બન્ધનં કલાપો. ખલે કલાપાનં ઠપનદિવસે અગ્ગં ગહેત્વા દાનં ખલગ્ગં. મદ્દિત્વા વીહીનં રાસિકરણદિવસે અગ્ગં ગહેત્વા દાનં ભણ્ડગ્ગં. કોટ્ઠાગારે ધઞ્ઞસ્સ પક્ખિપનદિવસે દાનં કોટ્ઠગ્ગં. ઉદ્ધરિત્વાતિ ખલતો ધઞ્ઞસ્સ ઉદ્ધરિત્વા. નવન્નં અગ્ગદાનાનં દિન્નત્તાતિ ઇદં તસ્સ રત્તઞ્ઞૂનં અગ્ગભાવત્થાય કતાભિનીહારાનુરૂપં પવત્તિતસાવકપારમિયા ચિણ્ણન્તે પવત્તિતત્તા વુત્તં. તિણ્ણમ્પિ હિ બોધિસત્તાનં તંતંપારમિયા સિખાપ્પત્તકાલે પવત્તિતં પુઞ્ઞં અપુઞ્ઞં વા ગરુતરવિપાકમેવ હોતિ, ધમ્મસ્સ ચ સબ્બપઠમં સચ્છિકિરિયાય વિના કથં રત્તઞ્ઞૂનં અગ્ગભાવસિદ્ધીતિ. બહુકારા ખો ઇમે પઞ્ચવગ્ગિયાતિ ઇદં પન ઉપકારાનુસ્સરણમત્તકમેવ પરિચયવસેન આળારુદકાનુસ્સરણં વિય.

૨૮૫. વિવરેતિ મજ્ઝે. તેનાહ ‘‘તિગાવુતન્તરે ઠાને’’તિ. અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ સામિવચનસ્સ પસઙ્ગે અન્તરા-સદ્દયોગેન ઉપયોગવચનસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તેનાહ ‘‘અન્તરાસદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કત’’ન્તિ.

સબ્બં તેભૂમકધમ્મં અભિભવિત્વા પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન અતિક્કમિત્વા. ચતુભૂમકધમ્મં અનવસેસં ઞેય્યં સબ્બસો ઞેય્યાવરણસ્સ પહીનત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન અવેદિં. રજ્જનદુસ્સનમુય્હનાદિના કિલેસેન. અપ્પહાતબ્બમ્પિ કુસલાબ્યાકતં તપ્પટિબદ્ધકિલેસમથનેન પહીનત્તા ન હોતીતિ આહ ‘‘સબ્બં તેભૂમકધમ્મં જહિત્વા ઠિતો’’તિ. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણકરણવસેન.

કિઞ્ચાપિ લોકિયધમ્માનમ્પિ યાદિસો લોકનાથસ્સ અધિગમો, ન તાદિસો અધિગમો પરૂપદેસો અત્થિ, લોકુત્તરધમ્મે પનસ્સ લેસોપિ નત્થીતિ આહ ‘‘લોકુત્તરધમ્મે મય્હં આચરિયો નામ નત્થી’’તિ. પટિભાગપુગ્ગલોતિ સીલાદીહિ ગુણેહિ પટિનિધિભૂતો પુગ્ગલો. સહેતુનાતિ સહધમ્મેન સપાટિહીરકતાય. નયેનાતિ અભિજાનનતાદિવિધિના. ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ ઇદં તબ્બિનિમુત્તસ્સ ઞેય્યસ્સ અભાવતો વુત્તં. સયં બુદ્ધોતિ સયમેવ સયમ્ભુઞાણેન બુદ્ધો. વિગતપરિળાહતાય સીતિભૂતો. તતો એવ નિબ્બુતો. આહઞ્છન્તિ આહનિસ્સામિ. વેનેય્યાનં અમતાધિગમાય ઉગ્ઘોસનાદિં કત્વા સત્થુ ધમ્મદેસના અમતદુન્દુભીતિ વુત્તા.

અનન્તઞાણો જિતકિલેસોતિ અનન્તજિનો. એવમ્પિ નામ ભવેય્યાતિ એવંવિધે નામ રૂપરતને ઈદિસેન ઞાણેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. અયં હિસ્સ પબ્બજ્જાય પચ્ચયો જાતો, કતાધિકારો ચેસ. તથા હિ ભગવા તેન સમાગમત્થં પદસાવ તં મગ્ગં પટિપજ્જિ.

કોટ્ઠાસસમ્પન્નાતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસઙ્ખાતઅવયવસમ્પન્ના. અટ્ટીયતીતિ અટ્ટો હોતિ, દોમનસ્સં આપજ્જતીતિ અત્થો.

અવિહં ઉપપન્નાસેતિ અવિહેસુ નિબ્બત્તા. વિમુત્તાતિ અગ્ગફલવિમુત્તિયા વિમુત્તા. તે હિત્વા માનુસં દેહં, દિબ્બયોગં ઉપજ્ઝગુન્તિ તે ઉપકા દયો માનુસં અત્તભાવં જહિત્વા ઓરમ્ભાગિયસંયોજનપ્પહાનેન અવિહેસુ નિબ્બત્તમત્તાવ અગ્ગમગ્ગાધિગમેન દિબ્બયોગં ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનં સમતિક્કમિંસુ.

૨૮૬. સણ્ઠપેસુન્તિ ‘‘નેવ અભિવાદેતબ્બો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૨) સણ્ઠં કિરિયાકારં અકંસુ. તેનાહ ‘‘કતિકં અકંસૂ’’તિ. પધાનતોતિ પુબ્બે અનુટ્ઠિતદુક્કરચરણતો. પભાવિતન્તિ વાચાસમુટ્ઠાનં, વચીનિચ્છારણન્તિ અત્થો. ‘‘અયં ન કિઞ્ચિ વિસેસં અધિગમિસ્સતી’’તિ અનુક્કણ્ઠનત્થં. ‘‘મયં યત્થ કત્થચિ ગમિસ્સામા’’તિ મા વિતક્કયિત્થ. ઓભાસોતિ વિપસ્સનોભાસો. નિમિત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનનિમિત્તં. એકપદેનેવાતિ એકવચનેનેવ. ‘‘અનેન પુબ્બેપિ ન કિઞ્ચિ મિચ્છા વુત્તપુબ્બ’’ન્તિ સતિં લભિત્વા. યથાભૂતવાદીતિ ઉપ્પન્નગારવા.

અન્તોવિહારેયેવ અહોસિ દહરકુમારો વિય તેહિ ભિક્ખૂહિ પરિહરિતો. મલેતિ સંકિલેસે. ગામતો ભિક્ખૂહિ નીહટં ઉપનીતં ભત્તં એતસ્સાતિ નીહટભત્તો, તેન નીહટભત્તેન ભગવતા. એત્તકં કથામગ્ગન્તિ – ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, પરિયેસના’’તિ આરભિત્વા યાવ – ‘‘નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ પદં, એત્તકં દેસનામગ્ગં. કામઞ્ચેત્થ – ‘‘તુમ્હેપિ મમઞ્ચેવ પઞ્ચવગ્ગિયાનઞ્ચ મગ્ગં આરૂળ્હા, અરિયપરિયેસના તુમ્હાકં પરિયેસના’’તિ અટ્ઠકથાવચનં. તેન પન – ‘‘સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અત્તના જાતિધમ્મો સમાનો…પે… અસંકિલિટ્ઠં અનુત્તરં યોગક્ખેમં નિબ્બાનં અજ્ઝગમન્તિ, અથ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ મયા એવં ઓવદિયમાના…પે… અનુત્તરં યોગક્ખેમં નિબ્બાનં અજ્ઝગમંસુ…પે… નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ ઇમસ્સેવ સુત્તપદસ્સ અત્થો વિભાવિતોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ભગવા યં પુબ્બે અવચ તુમ્હેપિ મમઞ્ચેવ પઞ્ચવગ્ગિયાનઞ્ચ મગ્ગં આરુળ્હા, અરિયપરિયેસના તુમ્હાકં પરિયેસનાતિ. ઇમં એકમેવ અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો આહરી’’તિ.

૨૮૭. અનગારિયાનમ્પીતિ પબ્બજિતાનમ્પિ. પઞ્ચકામગુણવસેન અનરિયપરિયેસના હોતિ ગધિતાદિભાવેન પરિભુઞ્જનતો. મિચ્છાજીવવસેનપિ અનરિયપરિયેસના હોતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘પઞ્ચકામગુણવસેના’’તિ વુત્તં સચ્છન્દરાગપરિભોગસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ઇદાનિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કામગુણે નિદ્ધારેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. પરિભોગરસોતિ પરિભોગપચ્ચયપીતિસોમનસ્સં. અયં પન રસસમાનતાવસેન ગહણં ઉપાદાય ‘‘રસો’’તિ વુત્તો, ન સભાવતો. સભાવેન ગહણં ઉપાદાય પીતિસોમનસ્સં ધમ્મારમ્મણં સિયા, ન રસારમ્મણં. અપ્પચ્ચવેક્ખણપરિભોગોતિ પચ્ચવેક્ખણરહિતો પરિભોગો, ઇદમત્થિતં અનિસ્સાય ગધિતાદિભાવેન પરિભોગોતિ અત્થો. ગધિતાતિ તણ્હાય બદ્ધા. મુચ્છિતાતિ મુચ્છં મોહં પમાદં આપન્ના. અજ્ઝોગાળ્હાતિ અધિઓગાળ્હા, તં તં આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા ઠિતા. આદીનવં અપસ્સન્તાતિ સચ્છન્દરાગપરિભોગે દોસં અજાનન્તા. અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગહેતુઆદીનવં નિસ્સરતિ અતિક્કમતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, પચ્ચવેક્ખણઞાણં.

પાસરાસિન્તિ પાસસમુદાયં. લુદ્દકો હિ પાસં ઓડ્ડેન્તો ન એકંયેવ, ન ચ એકસ્મિંયેવ ઠાને ઓડ્ડેતિ, અથ ખો તંતંમિગાનં આગમનમગ્ગં સલ્લક્ખેત્વા તત્થ તત્થ ઓડ્ડેન્તો બહૂયેવ ઓડ્ડેતિ, તસ્મા તે ચિત્તેન એકતો ગહેત્વા ‘‘પાસરાસી’’તિ વુત્તં. વાગુરસ્સ વા પાસપદેસાનં બહુભાવતો ‘‘પાસરાસી’’તિ વુત્તં.

પાસરાસિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.