૪. રથવિનીતસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. મહાગોવિન્દેન પરિગ્ગહિતતાકિત્તનં તદા મગધરાજેન પરિગ્ગહિતૂપલક્ખણં. તસ્સ હિ સો પુરોહિતો. મહાગોવિન્દોતિ પુરાતનો એકો મગધરાજાતિ કેચિ. ગય્હતીતિ ગહો, રાજૂનં ગહો રાજગહં. નગર-સદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. અઞ્ઞેપેત્થ પકારેતિ રાજૂહિ દિસ્વા સમ્મા પતિટ્ઠાપિતત્તા તેસં ગહં ગેહભૂતન્તિપિ રાજગહં. આરક્ખસમ્પત્તિઆદિના અનત્થુપ્પત્તિહેતુતાય ઉપગતાનં પટિરાજૂનં ગહં ગહભૂતન્તિપિ રાજગહં, આરામરામણીયકાદીહિ રાજતે, નિવાસસુખતાદિના સત્તેહિ મમત્તવસેન ગય્હતિ, પરિગ્ગય્હતીતિ વા રાજગહન્તિ એવમાદિકે પકારે. બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચાતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. વેળૂહિ પરિક્ખિત્તં અહોસિ, ન પન કેવલં કટ્ઠકપવનમેવ. રઞ્ઞો ઉય્યાનકાલે પતિટ્ઠાપિતઅટ્ટાલકવસેન અટ્ટાલકયુત્તં.

જનનં જાતિ, જાતિયા ભૂમિ જાતિભૂમં, જાયિ વા મહાબોધિસત્તો એત્થાભિ જાતિ, સા એવ ભૂમીતિ જાતિભૂમં, સા ઇમેસં નિવાસોતિ જાતિભૂમકાતિ આહ ‘‘જાતિભૂમકાતિ જાતિભૂમિવાસિનો’’તિ. કસ્સ પનાયં જાતિભૂમીતિ આહ ‘‘તં ખો પના’’તિઆદિ. તેન અનઞ્ઞસાધારણાય જાતિયા અધિપ્પેતત્તા સદેવકે લોકે સુપાકટભાવતો વિસેસનેન વિનાપિ વિસિટ્ઠવિસયોવ ઇધ જાતિ-સદ્દો વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તસ્સ જાતટ્ઠાનસાકિયજનપદો’’તિ. તત્થપિ કપિલવત્થુસન્નિસ્સયો પદેસોતિ આહ ‘‘કપિલવત્થાહારો’’તિ.

ગરુધમ્મભાવવણ્ણના

સાકિયમણ્ડલસ્સાતિ સાકિયરાજસમૂહસ્સ. દસન્નં અપ્પિચ્છકથાદીનં વત્થુ દસકથાવત્થુ, અપ્પિચ્છતાદિ. તત્થ સુપ્પતિટ્ઠિતતાય તસ્સ લાભી દસકથાવત્થુલાભી. તત્થાતિ દસકથાવત્થુસ્મિં.

ગરુકરણીયતાય ધમ્મો ગરુ એતસ્સાતિ ધમ્મગરુ, તસ્સ ભાવો ધમ્મગરુતા, તાય. ‘‘અજ્ઝાસયેન વેદિતબ્બો’’તિ વત્વા ન કેવલં અજ્ઝાસયેનેવ, અથ ખો કાયવચીપયોગેહિપિ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મગરુતાયેવ હી’’તિઆદિમાહ. તિયામરત્તિં ધમ્મકથં કત્વાતિ એત્થ ‘‘કુમ્ભકારસ્સ નિવેસને તિયામરત્તિં વસન્તો ધમ્મકથં કત્વા’’તિ એવં વચનસેસવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞથા યથાલાભવસેન અત્થે ગય્હમાને તિયામરત્તિં ધમ્મકથા કતાતિ આપજ્જતિ, ન ચ તં અત્થિ. વક્ખતિ હિ ‘‘બહુદેવ રત્તિન્તિ દિયડ્ઢયામમત્ત’’ન્તિ. દસબલાદિગુણવિસેસા વિય ધમ્મગારવહેતુકા પરહિતપટિપત્તિપિ સબ્બબુદ્ધાનં મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય સદિસા એવાતિ ઇમસ્સ ભગવતો ધમ્મગારવકિત્તને ‘‘કસ્સપોપિ ભગવા’’તિઆદિના કસ્સપભગવતો ધમ્મગારવં દસ્સેતિ.

ચારિકં નિક્ખમીતિ જનપદચારિકં ચરિતું નિક્ખમિ. જનપદચારિકાય અકાલે નિક્ખન્તત્તા કોસલરાજાદયો વારેતું આરભિંસુ. પવારેત્વા હિ ચરણં બુદ્ધાચિણ્ણં. પુણ્ણાય સમ્માપટિપત્તિં પચ્ચાસીસન્તો ભગવા ‘‘કિં મે કરિસ્સસી’’તિ આહ.

અનહાતોવાતિ ધમ્મસવનુસ્સુક્કેન સાયન્હે બુદ્ધાચિણ્ણં ન્હાનં અકત્વાવ. અત્તહિતપરહિતપટિપત્તીસુ એકિસ્સા દ્વિન્નઞ્ચ અત્થિતાસિદ્ધા ચતુબ્બિધતા પટિપત્તિકતા એવ નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘પટિપન્નકો ચ નામ…પે… ચતુબ્બિધો હોતી’’તિ. પટિક્ખેપપુબ્બકોપિ હિ પટિપન્નો અત્થતો પટિપન્નત્થો એવાતિ. કામં અત્તહિતાય પટિપન્નો તાય સમ્માપટિપત્તિયા સાસનં સોભતિ, ન પન સાસનં વડ્ઢેતિ અપ્પોસ્સુક્કભાવતો, ન ચ કારુણિકસ્સ ભગવતો સબ્બથા મનોરથં પૂરેતિ. તથા હિ ભગવા પઠમબોધિયં એકસટ્ઠિયા ચ અરહન્તેસુ જાતેસુ – ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, બહુજનહિતાયા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૮૬-૮૮; મહાવ. ૩૨) ભિક્ખૂ પરહિતપટિપત્તિયં નિયોજેસિ. તેન વુત્તં ‘‘એવરૂપં ભિક્ખું ભગવા ન પુચ્છતિ, કસ્મા? ન મય્હં સાસનસ્સ વુડ્ઢિપક્ખે ઠિતો’’તિ.

સમુદાયો અપ્પકેન ઊનોપિ અનૂનો વિય હોતીતિ બાકુલત્થેરં ચતુત્થરાસિતો બહિ કત્વાપિ ‘‘અસીતિમહાથેરા વિયા’’તિ વુત્તં. અસીતિમહાથેરસમઞ્ઞા વા અવયવેપિ અટ્ઠસમાપત્તિસામઞ્ઞા વિય દટ્ઠબ્બા. ઈદિસે ઠાને બહૂનં એકતો કથનં મહતા કણ્ઠેન ચ કથનં સત્થુ ચિત્તારાધનમેવાતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ તથા પટિપન્નન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તે ભિક્ખૂ મેઘસદ્દં સુત્વા’’તિઆદિમાહ. ગુણસમ્ભાવનાયાતિ વક્ખમાનગુણહેતુકાય સમ્ભાવનાય સમ્ભાવિતો, ન યેન કેનચિ કિચ્ચસમત્થતાદિના.

ગરુધમ્મભાવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અપ્પિચ્છતાદિવણ્ણના

અપ્પ-સદ્દસ્સ પરિત્તપરિયાયતં મનસિ કત્વા આહ ‘‘બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિયા’’તિ. તેનાહ ‘‘ન હિ તસ્સા’’તિઆદિ. અપ્પ-સદ્દો પનેત્થ અભાવત્થોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું ‘‘અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨૫; ૨.૧૩૪) વિય.

અત્રિચ્છતા નામ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૬૩) અત્ર અત્ર ઇચ્છાતિ કત્વા. અસન્તગુણસમ્ભાવનતાતિ અત્તનિ અવિજ્જમાનં ગુણાનં વિજ્જમાનાનં વિય પરેસં પકાસના. સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિ વત્તપટિપત્તિકારકવિસેસલાભીતિ જાનાતુ ‘‘વત્તપટિપત્તિઆપાથકજ્ઝાયિતા’’તિ એવમાદિના. સન્તગુણસમ્ભાવનાતિ ઇચ્છાચારે ઠત્વા અત્તનિ વિજ્જમાનસીલધુતધમ્માદિગુણવિભાવના. તાદિસસ્સ હિ પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞુતાપિ હોતિ.

ગણ્હન્તોયેવ ઉમ્મુજ્જિ અઞ્ઞેસં અજાનન્તાનંયેવાતિ અધિપ્પાયો.

અપ્પિચ્છતાપધાનં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ચતુબ્બિધં ઇચ્છાપભેદં દસ્સેત્વા પુનપિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ચતુબ્બિધં ઇચ્છાપભેદં દસ્સેન્તો ‘‘અપરોપિ ચતુબ્બિધો અપ્પિચ્છો’’તિઆદિમાહ. દાયકસ્સ વસન્તિ દાયકસ્સ ચિત્તવસં. દેય્યધમ્મસ્સ વસન્તિ દેય્યધમ્મસ્સ અપ્પબહુભાવં. અત્તનો થામન્તિ અત્તનો યાપનમત્તકથામં.

એકભિક્ખુપિ ન અઞ્ઞાસિ સોસાનિકવત્તે સમ્મદેવ વુત્તિત્તા. અબ્બોકિણ્ણન્તિ અવિચ્છેદં. દુતિયો મં ન જાનેય્યાતિ દુતિયો સહાયભૂતોપિ યથા મં જાનિતું ન સક્કુણેય્ય, તથા સટ્ઠિ વસ્સાનિ નિરન્તરં સુસાને વસામિ, તસ્મા અહં અહો સોસાનિકુત્તમો.

ધમ્મકથાય જનતં ખોભેત્વાતિ લોમહંસનસાધુકારદાનચેલુક્ખેપાદિવસેન સન્નિપતિતં ઇતરઞ્ચ ‘‘કથં નુ ખો અય્યસ્સ સન્તિકેવ ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ કોલાહલવસેન મહાજનં ખોભેત્વા. ગતોતિ ‘‘અયં સો, તેન રત્તિયં ધમ્મકથા કતા’’તિ જાનનભયેન પરિયત્તિઅપ્પિચ્છતાય પરિવેણં ગતો.

તયો કુલપુત્તા વિયાતિ પાચીનવંસદાયે સમગ્ગવાસં વુત્થા તયો કુલપુત્તા વિય. પહાયાતિ પુબ્બભાગે તદઙ્ગાદિવસેન પચ્છા અગ્ગમગ્ગેનેવ પજહિત્વા.

અપ્પિચ્છતાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વાદસવિધસન્તોસવણ્ણના

પકતિદુબ્બલાદીનં ગરુચીવરાદીનિ નફાસુભાવાવહાનિ સરીરખેદાવહાનિ ચ હોન્તીતિ પયોજનવસેન નઅત્રિચ્છતાદિવસેન તાનિ પરિવત્તેત્વા લહુકચીવરપરિભોગો ન સન્તોસવિરોધીતિ આહ ‘‘લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતી’’તિ. મહગ્ઘચીવરં, બહૂનિ વા ચીવરાનિ લભિત્વાપિ તાનિ વિસ્સજ્જેત્વા તદઞ્ઞસ્સ ગહણં યથાસારુપ્પનયે ઠિતત્તા ન સન્તોસવિરોધીતિ આહ ‘‘તેસં…પે… ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતી’’તિ. એવં સેસપચ્ચયેસુપિ યથાબલયથાસારુપ્પસન્તોસનિદ્દેસેસુ અપિસદ્દગ્ગહણે અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. યથાસારુપ્પસન્તોસોયેવ અગ્ગો અલોભજ્ઝાસયસ્સ ઉક્કંસનતો.

દ્વાદસવિધસન્તોસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિવિધપવિવેકવણ્ણના

એકોતિ એકાકી. ગચ્છતીતિ ચુણ્ણિકઇરિયાપથવસેન વુત્તં. ચરતીતિ વિહારતો બહિ સઞ્ચારવસેન, વિહરતીતિ દિવાવિહારાદિવસેન. કાયવિવેકોતિ ચ નેક્ખમ્માધિમુત્તસ્સ ભાવનાનુયોગવસેન વિવેકટ્ઠકાયતા, ન ઝાનવિવેકમત્તં. તેનાહ ‘‘નેક્ખમ્માભિરતાન’’ન્તિ. પરિસુદ્ધચિત્તાનન્તિ નીવરણાદિસંકિલેસતો વિસુદ્ધચિત્તાનં. પરમવોદાનપ્પત્તાનન્તિ વિતક્કાદિતંતંઝાનપટિપક્ખવિગમેન પરમં ઉત્તમં વોદાનં પત્તાનં. નિરુપધીનન્તિ કિલેસુપધિઆદીનં વિગમેન નિરુપધીનં.

તિવિધપવિવેકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચવિધસંસગ્ગવણ્ણના

સંસીદતિ એતેનાતિ સંસગ્ગો, રાગો. સવનહેતુકો, સવનવસેન વા પવત્તો સંસગ્ગો સવનસંસગ્ગો. એસ નયો સેસેસુપિ. કાયસંસગ્ગો પન કાયપરામાસો. ઇત્થી વાતિ વધૂ, યુવતી વા. સન્ધાનેતુન્તિ પુબ્બેનાપરં ઘટેતું. સોતવિઞ્ઞાણવીથિવસેનાતિ ઇદં મૂલભૂતં સવનં સન્ધાય વુત્તં, તસ્સ પિટ્ઠિવત્તકમનોદ્વારિકજવનવીથીસુ ઉપ્પન્નોપિ રાગો સવનસંસગ્ગોયેવ. દસ્સનસંસગ્ગેપિ એસેવ નયો. અનિત્થિગન્ધબોધિસત્તો પરેહિ કથિયમાનવસેન પવત્તસવનસંસગ્ગસ્સ નિદસ્સનં. તિસ્સદહરો અત્તના સુય્યમાનવસેન. તત્થ પઠમં જાતકે વેદિતબ્બન્તિ ઇતરં દસ્સેન્તો ‘‘દહરો કિરા’’તિઆદિમાહ. કામરાગેન વિદ્ધોતિ રાગસલ્લેન હદયે અપ્પિતો અન્તો અનુવિદ્ધો.

સોતિ દસ્સનસંસગ્ગો. એવં વેદિતબ્બોતિ વત્થુવસેન પાકટં કરોતિ. તસ્મિં કિર ગામે યેભુય્યેન ઇત્થિયો અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા, તસ્મા થેરો ‘‘સચે અન્તોગામે ન ચરિસ્સસી’’તિ આહ. કાલસ્સેવ પવિટ્ઠત્તા યાગું અદાસિ, તસ્મા યાગુમેવ ગહેત્વા ગચ્છન્તં ‘‘નિવત્તથ, ભન્તે, ભિક્ખં ગણ્હાહી’’તિ આહંસુ. યાચિત્વાતિ ‘‘ન મયં, ભન્તે, ભિક્ખં દાતુકામા નિવત્તેમ, અપિચ ઇદં ભન્તે કારણ’’ન્તિ યાચિત્વા.

આદિતો લપનં આલાપો, વચનપટિવચનવસેન પવત્તો લાપો સલ્લાપો. ભિક્ખુનિયાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. યાય કાયચિપિ ઇત્થિયા સન્તકપરિભોગવસેન ઉપ્પન્નરાગોપિ સમ્ભોગસંસગ્ગોવ.

પઞ્ચવિધસંસગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ગાહગાહકાદિવણ્ણના

ભિક્ખુનો ભિક્ખૂહિ કાયપરામાસો કાયસમ્બાહનાદિવસેન. કાયસંસગ્ગન્તિ કાયપરામાસસંસગ્ગં. ગાહગાહકોતિ ગણ્હનકાનં ગણ્હનકોતિ અત્થો. ગાહમુત્તકોતિ અયોનિસો આમિસેહિ સઙ્ગણ્હનકેહિ સયં મુચ્ચનકો. મુત્તગાહકોતિ યથાવુત્તસઙ્ગહતો મુત્તાનં સઙ્ગણ્હનકો. મુત્તમુત્તકોતિ મુચ્ચનકેહિ સયમ્પિ મુચ્ચનકો. ગહણવસેન સઙ્ગણ્હનવસેન. ઉપસઙ્કમન્તિ તતો કિઞ્ચિ લોકામિસં પચ્ચાસીસન્તા, ન દક્ખિણેય્યવસેન. ભિક્ખુપક્ખે ગહણવસેનાતિ પચ્ચયલાભાય સઙ્ગણ્હનવસેનાતિ યોજેતબ્બં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘આમિસેના’’તિઆદિના વુત્તનયેન.

ઠાનન્તિ અત્તનો ઠાનાવત્થં. પાપુણિતું ન દેતિ ઉપ્પન્નમેવ તં પટિસઙ્ખાનબલેન નીહરન્તો વિક્ખમ્ભેતિ. તેનાહ ‘‘મન્તેના’’તિઆદિ. યથા જીવિતુકામો પુરિસો કણ્હસપ્પેન, અમિત્તેન વા સહ ન સંવસતિ, એવં ખણમત્તમ્પિ કિલેસેહિ સહ ન સંવસતીતિ અત્થો.

ચતુપારિસુદ્ધિસીલં લોકિયં લોકુત્તરઞ્ચ. તથા સમાધિપિ. વિપસ્સનાય પાદકા વિપસ્સનાપાદકાતિ અટ્ઠસમાપત્તિગ્ગહણેન યથા લોકિયસમાધિ ગહિતો, એવં વિપસ્સનાપાદકા એતેસન્તિ વિપસ્સનાપાદકાતિ અટ્ઠસમાપત્તિગ્ગહણેનેવ લોકુત્તરો સમાધિ ગહિતો. યથા હિ ચત્તારિ રૂપજ્ઝાનાનિ અધિટ્ઠાનં કત્વા પવત્તો મગ્ગસમાધિ વિપસ્સનાપાદકો, એવં ચત્તારિ અરૂપજ્ઝાનાનિ અધિટ્ઠાનં કત્વા પવત્તોપિ. સમાપત્તિપરિયાયો પન પુબ્બવોહારેન વેદિતબ્બો. પટિપક્ખસમુચ્છેદનેન સમ્મા આપજ્જનતો વા યથા ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગો’’તિ. એવમેત્થ સીલસમાધીનમ્પિ મિસ્સકભાવો વેદિતબ્બો, ન પઞ્ઞાય એવ. વિમુત્તીતિ અરિયફલન્તિ વુત્તં ‘‘વિમુત્તિસમ્પન્નો’’તિ વુત્તત્તા. તઞ્હિ નિપ્ફાદનટ્ઠેન સમ્પાદેતબ્બં, ન નિબ્બાનન્તિ.

એત્થ ચ અપ્પિચ્છતાય લદ્ધપચ્ચયેન પરિતુસ્સતિ, સન્તુટ્ઠતાય લદ્ધા તે અગધિતો અમુચ્છિતોઆદીનવદસ્સી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ, એવંભૂતો ચ કત્થચિ અલગ્ગમાનસતાય પવિવેકં પરિબ્રૂહેન્તો કેનચિ અસંસટ્ઠો વિહરતિ ગહટ્ઠેન વા પબ્બજિતેન વા. સો એવં અજ્ઝાસયસમ્પન્નો વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા, અનધિગમસ્સ અધિગમાય. આરભન્તો ચ યથાસમાદિન્નં અત્તનો સીલં પચ્ચવેક્ખતિ, તસ્સ સીલસ્સ સુપરિસુદ્ધતં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ અવિપ્પટિસારો, અયમસ્સ સીલસમ્પદા. તસ્સ અવિપ્પટિસારમૂલકેહિ પામોજ્જપીતિપસ્સદ્ધિસુખેહિ સમ્મા બ્રૂહિતં ચિત્તં સમ્મદેવ સમાધિયતિ, અયમસ્સ સમાધિસમ્પદા. તતો યથાભૂતં જાનં પસ્સં નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ, અયમસ્સ પઞ્ઞાસમ્પદા. વિમુત્તચિત્તતા પનસ્સ વિમુત્તિસમ્પદા, તતો વિમુત્તિતો ઞાણદસ્સનન્તિ એતેસં દસન્નં કથાવત્થૂનં અનુપુબ્બી વેદિતબ્બા. તસ્સ યો દસહિ કથાવત્થૂહિ સમન્નાગમો, અયં અત્તહિતાય પટિપત્તિ. યા નેસં પરેસં સંકિત્તનં, અયં પરહિતાય પટિપત્તિ. તાસુ પુરિમા ઞાણપુબ્બઙ્ગમા ઞાણસમ્પયુત્તા ચ, ઇતરા કરુણાપુબ્બઙ્ગમા કરુણાસમ્પયુત્તા ચાતિ સબ્બં ઞાણકરુણાકણ્ડં વત્તબ્બં.

દસહિ કથાવત્થૂહિ કરણભૂતેહિ ભિક્ખૂનં ઓવાદં દેતિ, ‘‘ભિક્ખુના નામ અત્રિચ્છતાદિકે દૂરતો વજ્જેત્વા સમ્મદેવ અપ્પિચ્છેન ભવિતબ્બ’’ન્તિઆદિના તં તં કથાવત્થું ભિક્ખૂનં ઉપદિસતીતિ અત્થો. ઉપદિસન્તો હિ તાનિ ‘‘તેહિ ભિક્ખૂ ઓવદતી’’તિ વુત્તો. ઓવદતિયેવ સરૂપદસ્સનમત્તેન. સુખુમં અત્થં પરિવત્તેત્વાતિ એવમ્પિ અપ્પિચ્છતા હોતિ એવમ્પીતિ અપ્પિચ્છતાદિવસેન અપરાપરં અપ્પિચ્છતાવુત્તિં દસ્સેત્વા તત્થ સુખુમનિપુણં અપ્પિચ્છતાસઙ્ખાતં અત્થં જાનાપેતું ન સક્કોતિ. વિઞ્ઞાપેતીતિ યથાવુત્તેહિ વિસેસેહિ વિઞ્ઞાપેતિ. કારણન્તિ યેન કારણેન અપ્પિચ્છતા ઇજ્ઝતિ, તં પન ‘‘મહિચ્છતાદીસુ એતે દોસા, અપ્પિચ્છતાય અયમાનિસંસો’’તિઆદીનવાનિસંસદસ્સનં દટ્ઠબ્બં. સમ્મા હેતુના અપ્પિચ્છતં દસ્સેતીતિ સન્દસ્સકો. ગાહેતુન્તિ યથા ગણ્હતિ, તથા કાતું, તત્થ પટ્ઠપેતુન્તિ અત્થો. ઉસ્સાહજનનવસેનાતિ યથા તં સમાદાનં નિચ્ચલં હોતિ, એવં ઉસ્સોળ્હિયા ઉપ્પાદનવસેન સમ્મદેવ ઉત્તેજેતીતિ સમુત્તેજકો. ઉસ્સાહજાતેતિ અપ્પિચ્છતાય જાતુસ્સાહે. વણ્ણં વત્વા તત્થ સમ્પત્તિં આયતિઞ્ચ લબ્ભમાનગુણં કિત્તેત્વા સમ્પહંસેતિ સમ્મદેવ પકારેહિ તોસેતીતિ સમ્પહંસકો. એવં સન્તુટ્ઠિઆદીસુ યથારહં યોજના કાતબ્બા.

ગાહગાહકાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચલાભવણ્ણના

૨૫૩. સત્થુ સમ્મુખા એવં વણ્ણો અબ્ભુગ્ગતોતિ. ઇમિના તસ્સ વણ્ણસ્સ યથાભૂતગુણસમુટ્ઠિતતં દસ્સેતિ. મન્દમન્દો વિયાતિ અતિ વિય અછેકો વિય. અબલબલો વિયાતિ અતિ વિય અબલો વિય. ભાકુટિકભાકુટિકો વિયાતિ અતિ વિય દુમ્મુખો વિય. અનુમસ્સાતિ અનુમસિત્વા, દસ કથાવત્થૂનિ સરૂપતો વિસેસતો ચ અનુપરિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. પરિગ્ગણ્હનં પન નેસં અનુપવિસનં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘અનુપવિસિત્વા’’તિ. સબ્રહ્મચારીહિ વણ્ણભાસનં એકો લાભોતિ યોજના. એવં સેસેસુપિ. પત્થયમાનો એવમાહ ધમ્મગરુતાયાતિ અધિપ્પાયો.

પઞ્ચલાભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચારિકાદિવણ્ણના

૨૫૪. અભિરમનં અભિરતં, તદેવ અનુનાસિકલોપં અકત્વા વુત્તં ‘‘અભિરન્ત’’ન્તિ. ભાવનપુંસકઞ્ચેતં. અનભિરતિ નામ નત્થિ, અભિરમિત્વા ચિરવિહારોપિ નત્થિ સમ્મદેવ પરિઞ્ઞાતવત્થુકત્તા. સબ્બસહા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો અસય્હલાભિનો.

પુબ્બે ધમ્મગરુતાકિત્તનપસઙ્ગેન ગહિતં અગ્ગહિતઞ્ચ મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદિં એકદેસેન દસ્સેત્વા વનવાસિતિસ્સસામણેરસ્સ વત્થું વિત્થારેત્વા જનપદચારિકં કથેતું ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. આકાસગામીહિ સદ્ધિં ગન્તુકામો ‘‘છળભિઞ્ઞાનં આરોચેહી’’તિ આહ. સઙ્ઘકમ્મેન સિજ્ઝમાનાપિ ઉપસમ્પદા સત્થુ આણાવસેનેવ સિજ્ઝનતો ‘‘બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. અપરે ‘‘અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સસ્સેવ તસ્સ ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો સત્થા ‘બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’તિ અવોચા’’તિ વદન્તિ. ઉપસમ્પાદેત્વાતિ ધમ્મસેનાપતિના ઉપજ્ઝાયેન ઉપસમ્પાદેત્વા.

નવયોજનસતિકં મજ્ઝિમદેસપરિયાપન્નમેવ, તતો પરં નાધિપ્પેતં દન્ધતાવસેન ગમનતો. સમન્તાતિ ગતગતટ્ઠાનસ્સ ચતૂસુ પસ્સેસુ. અઞ્ઞેનપિ કારણેનાતિ ભિક્ખૂનં સમથવિપસ્સનાતરુણભાવતો અઞ્ઞેનપિ મજ્ઝિમમણ્ડલે વેનેય્યાનં ઞાણપરિપાકાદિકારણેન નિક્ખમતિ, અન્તોમણ્ડલં ઓતરતિ. સત્તહિ વાતિઆદિ ‘‘એકં માસં વા’’તિઆદિના વુત્તાનુક્કમેન યોજેતબ્બં.

સરીરફાસુકત્થાયાતિ એકસ્મિંયેવ ઠાને નિબદ્ધવાસેન ઉસ્સન્નધાતુકસ્સ સરીરસ્સ વિરેચનેન ફાસુભાવત્થાય. અટ્ઠુપ્પત્તિકાલાભિકઙ્ખનત્થાયાતિ અગ્ગિક્ખન્ધૂપમસુત્ત (અ. નિ. ૭.૭૨) મઘદેવજાતકાદિદેસનાનં (જા. ૧.૧.૯) વિય ધમ્મદેસનાય અટ્ઠુપ્પત્તિકાલસ્સ આકઙ્ખનેન. સુરાપાનસિક્ખાપદપઞ્ઞાપને (પાચિ. ૩૨૬) વિય સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનત્થાય. બોધનેય્યસત્તે અઙ્ગુલિમાલાદિકે બોધનત્થાય. નિબદ્ધવાસઞ્ચ પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ ચારિકા નિબદ્ધચારિકા.

૨૫૫. અપરિગ્ગહભાવં કત્થચિ અલગ્ગભાવં દસ્સેતું ‘‘યૂથં પહાય…પે… મત્તહત્થી વિયા’’તિ વુત્તં. અસહાયકિચ્ચોતિ સહાયકિચ્ચરહિતો સીહો વિય. તેનસ્સ એકવિહારિતં તેજવન્તતઞ્ચ દસ્સેતિ. તદા પન કાયવિવેકો ન સક્કા લદ્ધુન્તિ ઇદમેત્થ કારણં દટ્ઠબ્બં. બહૂહીતિઆદિ પન સભાવદસ્સનવસેન વુત્તં. થેરસ્સ પરિસા સુવિનીતા ચિણ્ણગરુવાસા ગરુનો ઇચ્છાનુરૂપમેવ વત્તતિ.

વુત્તકારણયુત્તે અદ્ધાનગમને ચારિકાનં વોહારો સાસને નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. કેનચિદેવ નિમિત્તેન કિસ્મિઞ્ચિ અત્થે પવત્તાય સઞ્ઞાય તન્નિમિત્તરહિતેપિ અઞ્ઞસ્મિં પવત્તિ રુળ્હી નામ. વિજિતમારત્તા સઙ્ગામવિજયમહાયોધો વિય. અઞ્ઞં સેવિત્વાતિ ‘‘મમ આગતભાવં સત્થુ આરોચેહી’’તિ આરોચનત્થં અઞ્ઞં ભિક્ખું સેવિત્વા.

ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો તંતંપુગ્ગલજ્ઝાસયાનુરૂપં તદનુચ્છવિકમેવ ધમ્મિં કથં કરોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ સામગ્ગિરસાનિસંસન્તિ ‘‘કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધા, સમગ્ગા સમ્મોદમાના’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૨૬) સામગ્ગિરસાનિસંસં કથેસિ. આવસથાનિસંસન્તિ ‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહનતી’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૯૫, ૩૧૫) આવસથપટિસંયુત્તં આનિસંસં. સતિપટિલાભિકન્તિ જોતિપાલત્થેરે લામકં ઠાનં ઓતિણ્ણમત્તે મહાબોધિપલ્લઙ્કે પન સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિતું પત્થનં કત્વા પારમિયો પૂરેન્તો આગતો. તાદિસસ્સ નામ પમાદવિહારો ન યુત્તોતિ યથા કસ્સપો ભગવા બોધિસત્તસ્સ સતિં પટિલભિતું ધમ્મિં કથં કથેસિ, તથા અયં ભગવા તમેવ પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તકથં ભિક્ખૂનં ઘટિકારસુત્તં (મ. નિ. ૨.૨૮૨) કથેસિ. ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસેતિ – ‘‘ઉપનીયતિ લોકો અદ્ધુવો, અતાણો લોકો અનભિસ્સરો, અસ્સકો લોકો સબ્બં પહાય ગમનીયં, ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસો ચા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) ઇમે ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસે કથેસિ. કામઞ્ચેતે ધમ્મુદ્દેસા રટ્ઠપાલસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૦૪) આયસ્મતા રટ્ઠપાલત્થેરેન રઞ્ઞો કોરબ્યસ્સ કથિતા, તે પન ભગવતો એવ આહરિત્વા થેરેન તત્થ કથિતાતિ વુત્તં ‘‘રટ્ઠપાલસુત્તે’’તિઆદિ. તથા હિ વુત્તં સુત્તે – ‘‘અત્થિ ખો, મહારાજ, તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચત્તારો ધમ્મુદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) પાનકાનિસંસકથન્તિ ‘‘અગ્ગિહુત્તં મુખં યઞ્ઞા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૪૦૦; સુ. નિ. ૫૭૩) અનુમોદનં વત્વા પુન પકિણ્ણકકથાવસેન પાનકપટિસંયુત્તં આનિસંસકથં કથેસિ. એકીભાવે આનિસંસં કથેસિ, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ભગું ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૩૮). અનન્તનયન્તિ અપરિમાણદેસનાનયં અપ્પિચ્છતાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં. તેનાહ ‘‘પુણ્ણ, અયમ્પિ અપ્પિચ્છકથાયેવા’’તિઆદિ બહૂહિ પરિયાયેહિ નાનાનયં દેસેતિ. કથં તથા દેસિતં થેરો અઞ્ઞાસીતિ આહ ‘‘પટિસમ્ભિદાપત્તસ્સ…પે… અહોસી’’તિ.

ચારિકાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તવિસુદ્ધિપઞ્હવણ્ણના

૨૫૬. તતો પટ્ઠાયાતિ. યદા જાતિભૂમકા ભિક્ખૂ સત્થુ સમ્મુખા થેરસ્સ વણ્ણં ભાસિંસુ, તતો પટ્ઠાય. સીસાનુલોકી હુત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધનં થેરેન સમાગમે આદરવસેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ વુત્તં પાઠે ‘‘અપ્પેવ નામા’’તિઆદિ, ‘‘તરમાનરૂપો’’તિ ચ. યં પન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એકસ્મિં ઠાને નિલીન’’ન્તિઆદિ, તં અકારણં. ન હિ ધમ્મસેનાપતિ તસ્સ થેરસ્સ નિસિન્નટ્ઠાનં અભિઞ્ઞાઞાણેન જાનિતું ન સક્કોતિ. ‘‘કચ્ચિ નુ ખો મં અદિસ્વાવ ગમિસ્સતી’’તિ અયમ્પિ ચિન્તા આદરવસેનેવાતિ યુત્તં. ન હિ સત્થારં દટ્ઠું આગતો સાવકો અપિ આયસ્મા અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞો સત્થુકપ્પં ધમ્મસેનાપતિં તત્થ વસન્તં અદિસ્વાવ ગચ્છનકો નામ અત્થિ. દિવાવિહારન્તિ સમ્પદાને ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘દિવાવિહારત્થાયા’’તિ.

૨૫૭. પુરિમકથાયાતિ પઠમાલાપે. અપ્પતિટ્ઠિતાયાતિ નપ્પવત્તિતાય. પચ્છિમકથા ન જાયતીતિ પચ્છા વત્તબ્બકથાય અવસરો ન હોતિ. સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છિ દિટ્ઠસંસન્દનવસેન. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ અરિયમગ્ગો. યસ્મા તતો ઉત્તરિમ્પિ પત્તબ્બં અત્થેવ, તસ્મા ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદીસુ ઠિતસ્સપિ બ્રહ્મચરિયવાસો મત્થકં ન પાપુણાતી’’તિ વુત્તં. તસ્માતિ બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ મત્થકં અપ્પત્તત્તા. સબ્બં પટિક્ખિપીતિ સત્તમમ્પિ પઞ્હં પટિક્ખિપિ, ઇતરેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

અપ્પચ્ચયપરિનિબ્બાનન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનમાહ. ઇદાનિ પકારન્તરેનપિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં દસ્સેતું ‘‘દ્વેધા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ગહણૂપાદાનન્તિ દળ્હગ્ગહણભૂતં ઉપાદાનં. તેનાહ ‘‘કામુપાદાનાદિક’’ન્તિ. પચ્ચયૂપાદાનન્તિ યં કિઞ્ચિ પચ્ચયમાહ. સો હિ અત્તનો ફલં ઉપાદિયતિ ઉપાદાનવસેન ગણ્હતીતિ ઉપાદાનન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયૂપાદાનં નામ…પે… પચ્ચયા’’તિ. ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’’તિ વચનતો (મહાવ. ૨૮, ૩૦) અરહત્તફલં અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ કથેન્તિ. ન ચ ઉપાદાનસમ્પયુત્તન્તિ ઉપાદાનેહિ એતં ન સહિતં નાપિ ઉપાદાનેહિ સહ પવત્તિ હુત્વા. ન ચ કઞ્ચિ ધમ્મં ઉપાદિયતીતિ કસ્સચિ ધમ્મસ્સ આરમ્મણકરણવસેન ન ઉપાદિયતિ. પરિનિબ્બુતન્તેતિ અગ્ગમગ્ગેન કાતબ્બકિલેસપરિનિબ્બાનપરિયોસાનન્તે જાતત્તા. અમતધાતુમેવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં કથેન્તિ, કથેન્તાનઞ્ચ યથા તસ્સ કોચિ પચ્ચયો નામ નત્થિ, એવં અધિગતોપિ યથા કોચિ પચ્ચયો નામ ન હોતિ, તથા પરિનિબ્બાનં અપચ્ચયપરિનિબ્બાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અયં અન્તો’’તિઆદિમાહ. પુન પુચ્છં આરભિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં સરૂપતો પતિટ્ઠાપેતુકામો.

૨૫૮. સબ્બપરિવત્તેસૂતિ સબ્બેસુ પઞ્હપરિવત્તનેસુ, પઞ્હવારેસૂતિ અત્થો. સગહણધમ્મમેવાતિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના ગણ્હતીતિ ગહણં, સહ ગહણેનાતિ સગહણં, ઉપાદાનિયન્તિ અત્થો. વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસ્સ અભાવતો વટ્ટમેવ અનુગતોતિ વટ્ટાનુગતો. તેનાહ ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલમત્તસ્સપિ અભાવતો’’તિ. યો પન ચતુબ્બિધે વિવટ્ટૂપનિસ્સયે સીલે ઠિતો, સોપિ ‘‘અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ.

સત્તવિસુદ્ધિપઞ્હવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તરથવિનીતવણ્ણના

૨૫૯. નિસ્સક્કવચનમેતં ‘‘યાવ હેટ્ઠિમસોપાનકળેવરા’’તિઆદીસુ વિય. અત્થોતિ પયોજનં. ચિત્તવિસુદ્ધિ હેત્થ સીલવિસુદ્ધિં પયોજેતિ તસ્સ તદત્થત્તા. સીલવિસુદ્ધિકિચ્ચં કતં નામ હોતિ સમાધિસંવત્તનતો. સમાધિસંવત્તનિકા હિ સીલવિસુદ્ધિ નામ. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘ચિત્તવિસુદ્ધિ યાવદેવ દિટ્ઠિવિસુદ્ધત્થા’’તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયં ઠિતસ્સ ચિત્તવિસુદ્ધકિચ્ચં કતં નામ હોતીતિઆદિના યોજેતબ્બં.

સાવત્થિનગરં વિય સક્કાયનગરં અતિક્કમિતબ્બત્તા. સાકેતનગરં વિય નિબ્બાનનગરં પાપુણિતબ્બત્તા. અચ્ચાયિકસ્સ કિચ્ચસ્સ ઉપ્પાદકાલો વિય નવમેનેવ ખણેન પત્તબ્બસ્સ અભિસમયકિચ્ચસ્સ ઉપાદકાલો. યથા રઞ્ઞો સત્તમેન રથવિનીતેન સાકેતે અન્તેપુરદ્વારે ઓરુળ્હસ્સ ન તાવ કિચ્ચં નિટ્ઠિતં નામ હોતિ, સંવિધાતબ્બસંવિધાનં ઞાતિમિત્તગણપરિવુતસ્સ સુરસભોજનપરિભોગે નિટ્ઠિતં નામ સિયા, એવમેતં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા કિલેસે ખેપેત્વા તેસંયેવ પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનસાધકઅરિયફલસમઙ્ગિકાલે અભિસમયકિચ્ચં નિટ્ઠિતં નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘યોગિનો…પે… કાલો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તત્થ પરોપણ્ણાસ કુસલધમ્મા નામ ચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના ફસ્સાદયો પરોપણ્ણાસ અનવજ્જધમ્મા. નિરોધસયનેતિ નિબ્બાનસયને.

‘‘વિસુદ્ધિયો’’તિ વા ‘‘કથાવત્થૂની’’તિ વા અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ તેસં અત્થતો અનઞ્ઞભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇતી’’તિ આરદ્ધં. આયસ્મા પુણ્ણો દસ કથાવત્થૂનિ વિસ્સજ્જેસીતિ સત્ત વિસુદ્ધિયો નામ વિસ્સજ્જન્તોપિ દસ કથાવત્થૂનિ વિસ્સજ્જેસિ તેસં અત્થતો અનઞ્ઞત્તા. એતેનેવ ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તત્થેરો સત્ત વિસુદ્ધિયો પુચ્છન્તો દસ કથાવત્થૂનિ પુચ્છીતિ અયમ્પિ અત્થો વુત્તોવાતિ વેદિતબ્બો. ન્તિ પઞ્હં. કિં જાનિત્વા પુચ્છીતિ વિસુદ્ધિપરિયાયેન કથાવત્થૂનિ પુચ્છામીતિ કિં જાનિત્વા પુચ્છિ. દસકથાવત્થુલાભિનં થેરં વિસુદ્ધિયો પુચ્છન્તો પુચ્છિતટ્ઠાનેયેવ પુચ્છનેન કિં તિત્થકુસલો વા પન હુત્વા વિસયસ્મિં પુચ્છિ, ઉદાહુ પાનીયત્થિકમતિત્થેહિ છિન્નતટેહિ પાતેન્તો વિય અતિત્થકુસલો હુત્વા અપુચ્છિતબ્બટ્ઠાને અવિસયસ્મિં પુચ્છીતિ યોજના. ઇમિના નયેન વિસ્સજ્જનપક્ખેપિ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. યદત્થમસ્સ વિચારણા આરદ્ધા, તં દસ્સેન્તેન ‘‘તિત્થકુસલો હુત્વા’’તિઆદિં વત્વા વિસુદ્ધિકથાવત્થૂનં અત્થતો અનઞ્ઞત્તેપિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘યં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તદમિનાતિ યં ‘‘સંખિત્તં, વિત્થિણ્ણ’’ન્તિ ચ વુત્તં, તં ઇમિના ઇદાનિ વુચ્ચમાનેન નયેન વિધિના વેદિતબ્બં.

એકા સીલવિસુદ્ધીતિ વિસુદ્ધીસુ વિસું એકા સીલવિસુદ્ધિ. દસસુ કથાવત્થૂસુ ચત્તારિ કથાવત્થૂનિ હુત્વા આગતા અપ્પિચ્છતાદીહિ વિના સીલવિસુદ્ધિયા અસમ્ભવતો. અપ્પિચ્છકથાતિઆદીસુ કથાસીસેન દસકથાવત્થુ ગહિતં. કથેતબ્બત્તા વા વત્થુ કથાવત્થૂતિ વુત્તં. એવઞ્ચ ઉપકારતો, સભાવતો વા ચતુન્નં કથાવત્થૂનં સીલવિસુદ્ધિસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તિણ્ણં કથાવત્થૂનં ચિત્તવિસુદ્ધિસઙ્ગહેપિ એસેવ નયો. પઞ્ચ વિસુદ્ધિયોતિ નામરૂપપરિચ્છેદો દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ, સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનં કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ, વિપસ્સનુપક્કિલેસે પહાય ઉપ્પન્નં વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, ઉદયબ્બયઞાણાદિ નવવિધઞાણં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, અરિયમગ્ગઞાણં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ ઇમા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો.

સત્તરથવિનીતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૬૦. સમ્મોદિતુન્તિ અનન્તરં વુચ્ચમાનેન સમ્મોદિતું. અટ્ઠાનપરિકપ્પેનાતિ અકારણસ્સ વત્થુનો પરિકપ્પનેન તદા અસમ્ભવન્તં અત્થં પરિકપ્પેત્વા વચનેન. અભિણ્હદસ્સનસ્સાતિ નિચ્ચદસ્સનસ્સ, નિયતદસ્સનસ્સાતિ અત્થો.

ઉક્ખિપીતિ ગુણતો કથિતભાવેન ઉક્કંસેતિ. થેરસ્સાતિ આયસ્મતો પુણ્ણત્થેરસ્સ. ઇમસ્મિં ઠાને ઇમસ્મિં કારણે એકપદેનેવ સાવકવિસયે અનઞ્ઞસાધારણગુણાવિકરણનિમિત્તં. ઇદાનિ તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘અમચ્ચઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. અપચાયમાનોતિ પૂજયન્તો.

‘‘અનુમસ્સ અનુમસ્સ પુચ્છિતા’’તિ વુત્તત્તા વિચારણવસેનાહ ‘‘કિં પન પઞ્હસ્સ પુચ્છનં ભારિયં ઉદાહુ વિસ્સજ્જન’’ન્તિ. સહેતુકં કત્વાતિ યુત્તાયુત્તં કત્વા. સકારણન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. પુચ્છનમ્પીતિ એવં સહધમ્મેન પુચ્છિતબ્બમત્થં સયં સમ્પાદેત્વા પુચ્છનમ્પિ ભારિયં દુક્કરં. વિસ્સજ્જનમ્પીતિ સહધમ્મેન વિસ્સજ્જનમ્પિ દુક્કરં. એવઞ્હિ વિસ્સજ્જેન્તો વિઞ્ઞૂનં ચિત્તં આરાધેતીતિ. યથાનુસન્ધિનાવ દેસના નિટ્ઠિતાઆદિતો સપરિક્ખારં સીલં, મજ્ઝે સમાધિં, અન્તે વસીભાવપ્પત્તં પઞ્ઞં દસ્સેત્વા દેસનાય નિટ્ઠાપિતત્તાતિ.

રથવિનીતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.