૧. કકચૂપમસુત્તવણ્ણના

૨૨૨. મોળિન્તિ કેસરચનં. વેહાયસન્તિ આકાસે. રતનચઙ્કોટવરેનાતિ રતનસિલામયવરચઙ્કોટકેન સહસ્સનેત્તો સિરસા પટિગ્ગહિ. ‘‘સુવણ્ણચઙ્કોટકવરેના’’તિપિ (બુ. વં. અટ્ઠ. ૨૩ દૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.૨ અવિદૂરેનિદાનકથા) પાઠો.

સાતિ મોળિ. મોળિ એતસ્સ અત્થીતિ મોળિકો, મોળિકો એવ મોળિયો. ફગ્ગુનોતિ પન નામં. સઙ્ખાતિ સમઞ્ઞા. વેલીયતિ ખણમુહુત્તાદિવસેન ઉપદિસીયતીતિ વેલા, કાલોતિ આહ ‘‘તાયં વેલાયં…પે… અયં કાલવેલા નામા’’તિ. વેલયતિ પરિચ્છેદવસેન તિટ્ઠતીતિ વેલા, સીમા. વેલયતિ સંકિલેસપક્ખં ચાલયતીતિ વેલા, સીલં. અનતિક્કમનટ્ઠોપિ ચસ્સ સંકિલેસધમ્મનિમિત્તં અચલનમેવ. વિઞ્ઞુપુરિસાભાવે છપઞ્ચવાચામત્તં ઓવાદે પમાણં નામ.દવસહગતં કત્વાતિ કીળાસહિતં કત્વા.

મિસ્સીભૂતોતિ અનનુલોમિકસંસગ્ગવસેન મિસ્સીભૂતો. ‘‘અવણ્ણં ભાસતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તં વિવરિતું ‘‘તાપનપચનકોટ્ટનાદીની’’તિઆદિ વુત્તં. અધિકરણમ્પિ કરોતીતિ એત્થ યથા સો અધિકરણાય પરિસક્કતિ, તંદસ્સનં ‘‘ઇમેસં ભિક્ખૂન’’ન્તિઆદિ. અધિકરણં આકડ્ઢતીતિ અધિકરણં ઉદ્દિસ્સ તે ભિક્ખૂ આકડ્ઢતિ, અધિકરણં વા તેસુ ઉપ્પાદેન્તો આકડ્ઢતિ. ઉદ્દેસપદં વાતિ પદસો ઉદ્દેસમત્તં વા. નેવ પિયકમ્યતાયાતિ નેવ અત્તનિ સત્થુનો પિયભાવકામતાય. ન ભેદાધિપ્પાયેનાતિ ન સત્થુનો તેન ભિક્ખુના ભેદાધિપ્પાયેન. અત્થકામતાયાતિ મોળિયફગ્ગુનસ્સ હિતકામતાય.

૨૨૪. અવણ્ણભાસનેતિ ભિક્ખુનીનં અગુણકથને. છન્દાદીનં વત્થુભાવતો કામગુણા ગેહં વિય ગેહં, તે ચ તે સિતા નિસ્સિતાતિ ગેહસ્સિતાતિ વુત્તા. તણ્હાછન્દાપિ તાસં કત્તુકામતાપીતિ ઉભયેપિ તણ્હાછન્દા, પટિઘછન્દા પન તેસં કત્તુકામતા એવ. ફલિકમણિ વિય પકતિપભસ્સરસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ ઉપસઙ્ગો વિય વિપરિણામકારણં રાગાદયોતિ આહ ‘‘રત્તમ્પિ ચિત્તં વિપરિણત’’ન્તિઆદિ. હિતાનુકમ્પીતિ કરુણાય પચ્ચુપટ્ઠાપનમાહ. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) વિય અન્તર-સદ્દો ચિત્તપરિયાયોતિ આહ ‘‘દોસન્તરોતિ દોસચિત્તો’’તિ.

૨૨૫. દુબ્બચતાય ઓવાદં અસમ્પટિચ્છન્તો ચિત્તેનેવ પટિવિરુદ્ધો અટ્ઠાસિ. ગણ્હિંસુ ચિત્તં, હદયગાહિનિં પટિપજ્જિંસૂતિ અત્થો. પૂરયિંસુ અજ્ઝાસયન્તિ અત્થો. એકસ્મિં સમયે પઠમબોધિયં. એકાસનં ભોજનસ્સ એકાસનભોજનં, એકવેલાયમેવ ભોજનં. તઞ્ચ ખો પુબ્બણ્હે એવાતિ આહ ‘‘એકં પુરેભત્તભોજન’’ન્તિઆદિ. સત્તક્ખત્તું ભુત્તભોજનમ્પિ ઇમસ્મિં સુત્તે એકાસનભોજનન્તેવ અધિપ્પેતં, ન એકાસનિકતાય એકાય એવ નિસજ્જાય ભોજનં. ‘‘અપ્પડંસ…પે… સમ્ફસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય અપ્પ-સદ્દો અભાવત્થોતિ આહ ‘‘નિરાબાધતં, નિદ્દુક્ખત’’ન્તિ. પધાનાદિવસેન સલ્લહુકં અકિચ્છં ઉટ્ઠાનં સલ્લહુકઉટ્ઠાનં. ન એકપ્પહારેનાતિ ન એકવારેન, ન એકસ્મિંયેવ કાલેતિ અધિપ્પાયો. દ્વે ભોજનાનીતિ ‘‘અપરણ્હે રત્તિય’’ન્તિ કાલવસેન દ્વે ભોજનાનિ. પઞ્ચ ગુણેતિ અપ્પાબાધાદિકે પઞ્ચ આનિસંસે. સતુપ્પાદકરણીયમત્તમેવાતિ સતુપ્પાદમત્તકરણીયમેવ, નિવારેતબ્બસ્સ પુનપ્પુનં સમાદપનઞ્ચ નાહોસિ.

મણ્ડભૂમીતિ ઓજવન્તભૂમિ, યત્થ પરિસિઞ્ચનેન વિના સસ્સાનિ કિટ્ઠાનિ સમ્પજ્જન્તિ. યુગે યોજેતબ્બાનિ યોગ્ગાનિ, તેસં આચરિયો યોગ્ગાચરિયો, તેસં સિક્ખાપનકો. ગામણિહત્થિઆદયોપિ ‘‘યોગ્ગા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ આહ પાળિયં ‘‘અસ્સદમ્મસારથી’’તિ. ચતૂસુ મગ્ગેસુ યેન યેન મગ્ગેન ઇચ્છતિ. જવસમગાદિભેદાસુ ગતીસુ યં યં ગતિં. તં તં મગ્ગં આરુળ્હાવ ઓતિણ્ણાયેવ. નેવ વારેતબ્બા રસ્મિવિનિગ્ગણ્હનેન. ન વિજ્ઝિતબ્બા પતોદલટ્ઠિયા. ગમનમેવાતિ ઇમે યુત્તા મમ ઇચ્છાનુરૂપં મન્દં ગચ્છન્તિ, સમં ગચ્છન્તિ, સીઘં ગચ્છન્તીતિ ખુરેસુ નિમિત્તગ્ગહણં પટ્ઠપેત્વા સારથિના તેસં ગમનમેવ પસ્સિતબ્બં હોતિ, ન તત્થ નિયોજનં. તેહિપિ ભિક્ખૂહિ. પજહિંસુ પજહિતબ્બં. સાલદૂસનાતિ સાલરુક્ખવિસનાસકા. અઞ્ઞા ચ વલ્લિયો સાલરુક્ખે વિનન્ધિત્વા ઠિતા. બહિ નીહરણેનાતિ સાલવનતો બહિ છડ્ડનેન. સુસણ્ઠિતાતિ સણ્ઠાનસમ્પન્ના, મરિયાદં બન્ધિત્વાતિ આલવાલસમ્પાદનવસેન મરિયાદં બન્ધિત્વા. કિપિલ્લપુટકં તમ્બકિપિલ્લકપુટકં. સુક્ખદણ્ડકહરણં આલવાલબ્ભન્તરા.

૨૨૬. વિદેહરટ્ઠે જાતસંવડ્ઢતાય વેદેહિકા. પણ્ડા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય ઇતા ગતા પવત્તાતિ પણ્ડિતા. ગહપતાનીતિ ગેહસામિની. સોરચ્ચેનાતિ સંયમેન. નિવાતવુત્તીતિ પણિપાતકારી. નિબ્બુતાતિ નિબ્બુતદુચ્ચરિતપરિળાહા. ઉટ્ઠાહિકાતિ ઉટ્ઠાનવીરિયવતી. કિબ્બિસાતિ કુરૂરા.

૨૨૭. એવં અક્ખન્તિયા દોસં દસ્સેત્વાતિ ‘‘ગુણવન્તો’’તિ લોકે પત્થટકિત્તિસદ્દાનમ્પિ અક્ખન્તિનિમિત્તં અયસુપ્પત્તિગુણપરિહાનિઆદિં અક્ખમતાયઆદીનવં પકાસેત્વા. વચનપથેતિ વચનમગ્ગે યુત્તકાલાદિકે. સણ્હાભાવોપિ હિ વચનસ્સ પવત્તિઆકારોતિ કત્વા ‘‘વચનપથો’’ ત્વેવ વુત્તો. તેસંયેવ કાલાદીનં. મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં, ઉપ્પન્નં મેત્તચિત્તં એતેસન્તિ ઉપ્પન્નમેત્તચિત્તા. પુન ‘‘કાલેન વા, ભિક્ખવે’’તિઆદિ (પરિ. ૩૬૨, ૩૬૩) પાળિ ધમ્મસભાવદસ્સનવસેન પવત્તા ‘‘પરં ચોદનાવસેન વદન્તા નામ ઇમેહિ આકારેહિ વદન્તી’’તિ. અધિમુઞ્ચિત્વાતિ અભિરતિવસેન તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવનાચિત્તં મુઞ્ચિત્વા વિસ્સજ્જેત્વા. સો પુગ્ગલો આરમ્મણં એતસ્સાતિ તદારમ્મણં, મેત્તચિત્તં. યદિ એવં પદેસવિસયં તં કથં નિપ્પદેસવિસયં વિય હોતીતિ ચોદેન્તો ‘‘કથં તદારમ્મણં સબ્બાવન્તં લોકં કરોતી’’તિ આહ, ઇતરો ‘‘પઞ્ચ વચનપથે’’તિઆદિના પરિહરતિ. ઇધ તદારમ્મણઞ્ચાતિ તસ્સેવ મેત્તચિત્તસ્સ આરમ્મણં કત્વાતિ પાળિયં વચનસેસો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘પુન તસ્સેવા’’તિઆદિ. સબ્બા સત્તકાયસઙ્ખાતા પજા એતસ્સ અત્થીતિ સબ્બાવન્તોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બાવન્ત’’ન્તિ આહ. વિપુલેનાતિ મહાજનારમ્મણેન. મહન્તપરિયાયો હિ વિપુલ-સદ્દો, મહત્તઞ્ચેત્થ બહુકભાવો. તેનાહ ‘‘અનેકસત્તારમ્મણેના’’તિ. તઞ્ચ પુગ્ગલન્તિ પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુગ્ગલં. ચિત્તસ્સાતિ મેત્તાસહગતચિત્તસ્સ. એત્થ ચ મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિહરિસ્સામાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કથન્તિ આહ ‘‘તઞ્ચ પુગ્ગલં સબ્બઞ્ચ લોકં તસ્સ ચિત્તસ્સ આરમ્મણં કત્વા અધિમુચ્ચિત્વા’’તિ.

૨૨૮. તદત્થદીપિકન્તિ યા મેત્તં ચેતોવિમુત્તિં સમ્મદેવ ભાવેત્વા ઠિતસ્સ નિબ્બિકારતો કેનચિ વિકારં ન આપાદેતબ્બતા, તદત્થજોતિકં. અપથવિન્તિ પથવી ન હોતીતિ અપથવી. નિપ્પથવિન્તિ સબ્બેન સબ્બં પથવીભાવાભાવં. તિરિયં પન અપરિચ્છિન્નાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ચક્કવાળપબ્બતેહિ તં તં ચક્કવાળં પરિચ્છિન્દતિ? ન, તદઞ્ઞચક્કવાળપથવિયા એકાબદ્ધભાવતો. તિણ્ણઞ્હિ ચક્કાનં અન્તરસદિસે તિણ્ણં તિણ્ણં લોકધાતૂનં અન્તરેયેવ પથવી નત્થિ લોકન્તરનિરયભાવતો. ચક્કવાળપબ્બતન્તરેહિ સમ્બદ્ધટ્ઠાને પથવી એકાબદ્ધાવ. વિવટ્ટકાલે હિ સણ્ઠહમાનાપિ પથવી યથાસણ્ઠિતપથવિયા એકાબદ્ધાવ સણ્ઠહતિ. તેનાહ ‘‘તિરિયં પન અપરિચ્છિન્ના’’તિ. ઇમિનાવ ગમ્ભીરભાવેન વુત્તપરિમાણતો પરં નત્થીતિ દીપિતં હોતિ.

૨૨૯. હલિદ્દીતિ હલિદ્દિવણ્ણં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘યં કિઞ્ચિ પીતકવણ્ણ’’ન્તિ. વણ્ણસઙ્ખાતં રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપી, ન રૂપીતિ અરૂપીતિ આહ ‘‘અરૂપો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘સનિદસ્સનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ.

૨૩૦. પઞ્ચ યોજનસતાનીતિ હિમવન્તતો સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાનવસેન વુત્તં, ન અનોતત્તદહમુખતો. અઞ્ઞા નદિયો ઉપાદાય લબ્ભમાનં ગમ્ભીરતં અપ્પમેય્યઉદકતઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘ગમ્ભીરા અપ્પમેય્યા’’તિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન તિણુક્કાય તાપેતબ્બત્તાભાવદસ્સનપરમેતન્તિ વુત્તં ‘‘એતેન પયોગેના’’તિઆદિ.

૨૩૧. તૂલિની વિય તૂલિનીતિ આહ ‘‘સિમ્બલિતૂલલતાતૂલસમાના’’તિ. સસ્સરન્તિ એવંપવત્તો સદ્દો સસ્સરસદ્દો. અનુરવદસ્સનઞ્હેતં. તથા ભબ્ભરસદ્દો. સબ્બમેતં મેત્તાવિહારિનો ચિત્તસ્સ દૂસેતું અસક્કુણેય્યભાવદસ્સનપરં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા મહાપથવી કેનચિ પુરિસેન અપથવિં કાતું ન સક્કા, યથા આકાસે કિઞ્ચિ રૂપં પટ્ઠપેતું ન સક્કા, યથા ગઙ્ગાય ઉદકં તિણુક્કાય તાપેતું ન સક્કા, યથા ચ બિળારભસ્તં થદ્ધં ફરુસઞ્ચ સમ્ફસ્સં કાતું ન સક્કા, એવમેવં મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા આસેવિતાય ભાવિતાય બહુલીકતાય પઞ્ચ વચનપથે ગહેત્વા આગતપુરિસેન કેનચિ પરિયાયેન ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં કાતું ન સક્કાતિ.

૨૩૨. ઓચરકાતિ પરૂપઘાતવસેન હીનકમ્મકારિનો. તેનાહ ‘‘નીચકમ્મકારકા’’તિ. અનધિવાસનેનાતિ અક્ખમનેન. મય્હં ઓવાદકરો ન હોતીતિ પરમ્હિ અનત્થકારિમ્હિ ચિત્તપદોસનેન આઘાતુપ્પાદનેન મમ સાસને સમ્માપટિપજ્જમાનો નામ ન હોતિ.

૨૩૩. અણુન્તિ અપ્પકં તનુ પરિત્તકં. થૂલન્તિ મહન્તં ઓળારિકં. વચનપથસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા તં સાવજ્જવિભાગેન ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘અપ્પસાવજ્જં વા મહાસાવજ્જં વા’’તિ. ખન્તિયા ઇદં ભારિયં ન હોતીતિ અવોચું ‘‘અનધિ…પે… પસ્સામા’’તિ. દીઘરત્તન્તિ ચિરકાલં, અચ્ચન્તમેવાતિ અત્થો. અચ્ચન્તઞ્ચ હિતસુખં નામ અઞ્ઞાધિગમેનેવાતિ આહ ‘‘અરહત્તેન કૂટં ગણ્હન્તો’’તિ.

કકચૂપમસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.