૧૦. વિતક્કસણ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૧૬. દસકુસલકમ્મપથવસેનાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં વટ્ટપાદકસમાપત્તિચિત્તસ્સપિ ઇધ અધિચિત્તભાવેન અનિચ્છિતત્તા. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાપાદકઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્ત’’ન્તિ. અથ વા અનુત્તરિમનુસ્સધમ્મસઙ્ગહિતમેવ કેવલં ‘‘પકતિચિત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘દસકુસલકમ્મપથવસેન ઉપ્પન્નં ચિત્તં ચિત્તમેવા’’તિ વત્વા યદેત્થ અધિચિત્તન્તિ અધિપ્પેતં, તં તદેવ દસ્સેન્તો ‘‘વિપસ્સનાપાદકઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્ત’’ન્તિ આહ. ઇતરસ્સ પનેત્થ વિધિ ન પટિસેધેતીતિ દટ્ઠબ્બં. વિપસ્સનાય સમ્પયુત્તં અધિચિત્તન્તિ કેચિ. અનુયુત્તેનાતિ અનુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પાદનવસેન, ઉપ્પન્નસ્સ પરિબ્રૂહનવસેન અનુ અનુ યુત્તેન. મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિ પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનં. ગહેત્વા વિહરન્તોતિ ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો. ભાવનાય અપ્પનં અપ્પત્તોપિ અધિચિત્તમનુયુત્તોયેવ તદત્થેપિ તંસદ્દવોહારતો.

યેહિ ફલં નામ યથા ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને પકપ્પિયમાનં વિય હોતિ, તાનિ નિમિત્તાનિ. તેનાહ ‘‘કારણાની’’તિ. કાલેન કાલન્તિ એત્થ કાલેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનન્તિ આહ ‘‘સમયે સમયે’’તિ. નનુ ચ…પે… નિરન્તરં મનસિ કાતબ્બન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ચ ભાવનાય વીથિપટિપન્નત્તા અબ્બુદનીહરણવિધિં દસ્સેન્તેન ભગવતા ‘‘પઞ્ચ નિમિત્તાનિ કાલેન કાલં મનસિ કાતબ્બાની’’તિ અયં દેસના આરદ્ધાતિ? ‘‘અધિચિત્તમનુયુત્તેના’’તિ વુત્તત્તા અવિચ્છેદવસેન ભાવનાય યુત્તપ્પયુત્તો અધિચિત્તમનુયુત્તો નામાતિ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયો. ઇતરો ભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સઆદિકમ્મિકસ્સ કદાચિ ભાવનુપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જેય્યું, તતો ચિત્તસ્સ વિસોધનત્થાય યથાકાલં ઇમાનિ નિમિત્તાનિ મનસિ કાતબ્બાનીતિ ‘‘કાલેન કાલ’’ન્તિ સત્થા અવોચાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પાળિયઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇમાનીતિ ઇમાનિ પાળિયં આગતાનિ પઞ્ચ નિમિત્તાનિ. અબ્બુદન્તિ ઉપદ્દવં.

છન્દસહગતા રાગસમ્પયુત્તાતિ તણ્હાછન્દસહગતા કામરાગસમ્પયુત્તા. ઇટ્ઠાનિટ્ઠઅસમપેક્ખિતેસૂતિ ઇટ્ઠેસુ પિયેસુ, અનિટ્ઠેસુ અપ્પિયેસુ, અસમં અસમ્મા પેક્ખિતેસુ. અસમપેક્ખનન્તિ ગેહસ્સિતઅઞ્ઞાણુપેક્ખાવસેન આરમ્મણસ્સ અયોનિસો ગહણં. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૩૦૮). તે પરિવિતક્કા. તતો નિમિત્તતો અઞ્ઞન્તિ તતો છન્દૂપસંહિતાદિઅકુસલવિતક્કુપ્પત્તિકારણતો અઞ્ઞં નવં નિમિત્તં. ‘‘મનસિકરોતો’’તિ હિ વુત્તં, તસ્મા આરમ્મણં, તાદિસો પુરિમુપ્પન્નો ચિત્તપ્પવત્તિઆકારો વા નિમિત્તં. કુસલનિસ્સિતં નિમિત્તન્તિ કુસલચિત્તપ્પવત્તિકારણં મનસિ કાતબ્બં ચિત્તે ઠપેતબ્બં, ભાવનાવસેન ચિન્તેતબ્બં, ચિત્તસન્તાને વા સઙ્કમિતબ્બં. અસુભઞ્હિ અસુભનિમિત્તન્તિ. સઙ્ખારેસુ ઉપ્પન્ને છન્દૂપસંહિતે વિતક્કેતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એવં ‘‘દોસૂપસઞ્હિતે’’તિઆદીસુ યથારહં તં તં પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. યત્થ કત્થચીતિ ‘‘સત્તેસુ સઙ્ખારેસૂ’’તિ યત્થ કત્થચિ. પઞ્ચધમ્મૂપનિસ્સયોતિ પઞ્ચવિધો ધમ્મૂપસંહિતો ઉપનિસ્સયો.

એવં ‘‘છન્દૂપસઞ્હિતે’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સ હત્થા વા સોભના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ‘‘અસુભતો ઉપસંહરિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઉપસંહરણાકારસ્સ દસ્સનં ‘‘કિમ્હિ સારત્તોસી’’તિ. છવિરાગેનાતિ છવિરાગતાય કાળસામાદિવણ્ણનિભાય. કુફળપૂરિતોતિ પક્કેહિ કુણપફલેહિ પુણ્ણો. ‘‘કલિફલપૂરિતો’’તિ વા પાઠો.

અસ્સામિકતાવકાલિકભાવવસેનાતિ ઇદં પત્તં અનુક્કમેન વણ્ણવિકારઞ્ચેવ જિણ્ણભાવઞ્ચ પત્વા છિદ્દાવછિદ્દં ભિન્નં વા હુત્વા કપાલનિટ્ઠં ભવિસ્સતિ. ઇદં ચીવરં અનુપુબ્બેન વણ્ણવિકારં જિણ્ણતઞ્ચ ઉપગન્ત્વા પાદપુઞ્છનચોળકં હુત્વા યટ્ઠિકોટિયા છડ્ડનીયં ભવિસ્સતિ. સચે પન નેસં સામિકો ભવેય્ય, ન નેસં એવં વિનસ્સિતું દદેય્યાતિ એવં અસ્સામિકભાવવસેન, ‘‘અનદ્ધનિયં ઇદં તાવકાલિક’’ન્તિ એવં તાવકાલિકભાવવસેન ચ મનસિકરોતો.

આઘાતવિનય…પે… ભાવેતબ્બાતિ – ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, આઘાતપટિવિનયા. યત્થ હિ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો’’તિઆદિના નયેન આગતસ્સ આઘાતવિનયસુત્તસ્સ (અ. નિ. ૫.૧૬૧) ચેવ કકચૂપમોવાદ(મ. નિ. ૧.૨૨૨-૨૩૩) છવાલાતૂપમાદીનઞ્ચ (ઇતિવુ. ૯૧) વસેન આઘાતં પટિવિનોદેત્વા મેત્તા ભાવેતબ્બા.

ગરુસંવાસોતિ ગરું ઉપનિસ્સાય વાસો. ઉદ્દેસોતિ પરિયત્તિધમ્મસ્સ ઉદ્દિસાપનઞ્ચેવ ઉદ્દિસનઞ્ચ. ઉદ્દિટ્ઠપરિપુચ્છનન્તિ યથાઉગ્ગહિતસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થપરિપુચ્છા. પઞ્ચ ધમ્મૂપનિસ્સાયાતિ ગરુસંવાસાદિકે પઞ્ચ ધમ્મે પટિચ્ચ. મોહધાતૂતિ મોહો.

ઉપનિસ્સિતબ્બાતિ ઉપનિસ્સયિતબ્બા, અયમેવ વા પાઠો. યત્તપ્પટિયત્તોતિ યત્તો ચ ગામપ્પવેસનાપુચ્છાકરણેસુ ઉસ્સુક્કં આપન્નો સજ્જિતો ચ હોતીતિ અત્થો. અથસ્સ મોહો પહીયતીતિ અસ્સ ભિક્ખુનો એવં તત્થ યુત્તપ્પયુત્તસ્સ પચ્છા સો મોહો વિગચ્છતિ. એવમ્પીતિ એવં ઉદ્દેસે અપ્પમજ્જનેનપિ. પુન એવમ્પીતિ અત્થપરિપુચ્છાય કઙ્ખાવિનોદનેપિ. તેસુ તેસુ ઠાનેસુ અત્થો પાકટો હોતીતિ સુય્યમાનસ્સ ધમ્મસ્સ તેસુ તેસુ પદેસુ ‘‘ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા’’તિ સો સો અત્થો વિભૂતો હોતિ. ઇદં ચક્ખુરૂપાલોકાદિ ઇમસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ કારણં, ઇદં સાલિબીજભૂમિસલિલાદિ ઇમસ્સ સાલિઅઙ્કુરસ્સ કારણં. ઇદં ન કારણન્તિ તદેવ ચક્ખુરૂપાલોકાદિ સોતવિઞ્ઞાણસ્સ, તદેવ સાલિબીજાદિ કુદ્રુસકઙ્કુરસ્સ ન કારણન્તિ ઠાનાટ્ઠાનવિનિચ્છયે છેકો હોતિ.

આરમ્મણેસૂતિ કમ્મટ્ઠાનેસુ. ઇમે વિતક્કાતિ કામવિતક્કાદયો. સબ્બે કુસલા ધમ્મા સબ્બાકુસલપટિપક્ખાતિ કત્વા ‘‘પહીયન્તી’’તિ વત્તબ્બે ન સબ્બે સબ્બેસં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતાતિ ‘‘પહીયન્તિ એવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. તેનાહ ‘‘ઇમાની’’તિઆદિ.

કુસલનિસ્સિતન્તિ કુસલેન નિસ્સિતં નિસ્સયિતબ્બં. કુસલસ્સ પચ્ચયભૂતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં, કુસલુપ્પત્તિકારણં યથાવુત્તઅસુભનિમિત્તાદિમેવ વદતિ. સારફલકેતિ ચન્દનમયે સારફલકે. વિસમાણિન્તિ વિસમાકારેન તત્થ ઠિતં આણિં. હનેય્યાતિ પહરેય્ય નિક્ખામેય્ય.

૨૧૭. અટ્ટોતિ આતુરો, દુગ્ગન્ધબાધતાય પીળિતો. દુક્ખિતોતિ સઞ્જાતદુક્ખો. ઇમિનાપિ કારણેનાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતતાય કુસલપટિપક્ખતાય ગેહસ્સિતરોગેન સરોગતાય ચ એતે અકુસલા વિઞ્ઞુગરહિતબ્બતાય જિગુચ્છનીયતાય ચ સાવજ્જા અનિટ્ઠફલતાય નિરસ્સાદસંવત્તનિયતાય ચ દુક્ખવિપાકાતિ એવં તેન તેન કારણેન અકુસલાદિભાવં ઉપપરિક્ખતો.

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિનન્દિત’’ન્તિ. (અપ. થેરી ૨.૪.૧૫૭) –

એવમાદિ કાયવિચ્છન્દનીયકથાદીહિ વા. આદિ-સદ્દેન –

‘‘તસ્સેવ તેન પાપિયો, યો કુદ્ધં પટિકુજ્ઝતિ;

કુદ્ધં અપ્પટિકુજ્ઝન્તો, સઙ્ગામં જેતિ દુજ્જય’’ન્તિ. (થેરગા. ૪૪૨) –

એવમાદિ પટિઘવૂપસમનકથાદિકાપિ સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૧૮. ન સરણં અસતિ, અનનુસ્સરણં. અમનસિકરણં અમનસિકારો. કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસીદિતબ્બન્તિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેનેવ નિસીદિતબ્બં. ઉગ્ગહિતો ધમ્મકથાપબન્ધોતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉપકારો ધમ્મકથાપબન્ધો. મુટ્ઠિપોત્થકોતિ મુટ્ઠિપ્પમાણો પારિહારિયપોત્થકો. સમન્નાનેન્તેનાતિ સમન્નાહરન્તેન. ઓકાસો ન હોતિ આરદ્ધસ્સ પરિયોસાપેતબ્બતો. આરદ્ધસ્સ અન્તગમનં અનારમ્ભોવાતિ થેરવાદો. તસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ. પબ્ભારસોધનં કાયકમ્મં, આરભન્તો એવ વિતક્કનિગ્ગણ્હનત્થં સંયુત્તનિકાયસજ્ઝાયનં વચીકમ્મં, દસ્સનકિચ્ચપુબ્બકમ્મકરણત્થં તેજોકસિણપરિકમ્મન્તિ તીણિ કમ્માનિ આચિનોતિ. થેરો તસ્સ આસયં કસિણઞ્ચ સવિસેસં જાનિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે’’તિઆદિમવોચ. તેનસ્સ યથાધિપ્પાયં સબ્બં સમ્પાદિતં. અસતિપબ્બં નામ અસતિયા વિતક્કનિગ્ગહણવિભાવનતો.

૨૧૯. વિતક્કમૂલભેદં પબ્બન્તિ વિતક્કમૂલસ્સ તમ્મૂલસ્સ ચ ભેદવિભાવનં વિતક્કમૂલભેદં પબ્બં. વિતક્કં સઙ્ખરોતીતિ વિતક્કસઙ્ખારો, વિતક્કપચ્ચયો સુભનિમિત્તાદીસુપિ સુભાદિના અયોનિસોમનસિકારો. સો પન વિતક્કસઙ્ખારો સંતિટ્ઠતિ એત્થાતિ વિતક્કસઙ્ખારસણ્ઠાનં, અસુભે સુભન્તિઆદિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો. તેનાહ ‘‘વિતક્કાનં મૂલઞ્ચ મૂલમૂલઞ્ચ મનસિ કાતબ્બ’’ન્તિ. વિતક્કાનં મૂલમૂલં ગચ્છન્તસ્સાતિ ઉપપરિક્ખનવસેન મિચ્છાવિતક્કાનં મૂલં ઉપ્પત્તિકારણં ઞાણગતિયા ગચ્છન્તસ્સ. યાથાવતો જાનન્તસ્સ પુબ્બે વિય વિતક્કા અભિણ્હં નપ્પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘વિતક્કચારો સિથિલો હોતી’’તિ. તસ્મિં સિથિલીભૂતે મત્થકં ગચ્છન્તેતિ વુત્તનયેન વિતક્કચારો સિથિલભૂતો, તસ્મિં વિતક્કાનં મૂલગમને અનુક્કમેન થિરભાવપ્પત્તિયા મત્થકં ગચ્છન્તે. વિતક્કા સબ્બસો નિરુજ્ઝન્તીતિ મિચ્છાવિતક્કા સબ્બેપિ ગચ્છન્તિ ન સમુદાચરન્તિ, ભાવનાપારિપૂરિયા વા અનવસેસા પહીયન્તિ.

કણ્ણમૂલે પતિતન્તિ સસકસ્સ કણ્ણસમીપે કણ્ણસક્ખલિં પહરન્તં વિય ઉપપતિતં. તસ્સ કિર સસકસ્સ હેટ્ઠા મહામૂસિકાહિ ખતમહાવાટં ઉમઙ્ગસદિસં અહોસિ, તેનસ્સ પાતેન મહાસદ્દો અહોસિ. પલાયિંસુ ‘‘પથવી ઉદ્રીયતી’’તિ. મૂલમૂલં ગન્ત્વા અનુવિજ્જેય્યન્તિ ‘‘પથવી ભિજ્જતી’’તિ યત્થાયં સસો ઉટ્ઠિતો, તત્થ ગન્ત્વા તસ્સ મૂલકારણં યંનૂન વીમંસેય્યં. પથવિયા ભિજ્જનટ્ઠાનં ગતે ‘‘કો જાનાતિ, કિં ભવિસ્સતી’’તિ સસો ‘‘ન સક્કોમિ સામી’’તિ આહ. આધિપચ્ચવતો હિ યાચનં સણ્હમુદુકં. દુદ્દુભાયતીતિ દુદ્દુભાતિ સદ્દં કરોતિ. અનુરવદસ્સનઞ્હેતં. ભદ્દન્તેતિ મિગરાજસ્સ પિયસમુદાચારો, મિગરાજ, ભદ્દં તે અત્થૂતિ અત્થો. કિમેતન્તિ કિં એતં, કિં તસ્સ મૂલકારણં? દુદ્દુભન્તિ ઇદમ્પિ તસ્સ અનુરવદસ્સનમેવ. એવન્તિ યથા સસકસ્સ મહાપથવીભેદનં રવનાય મિચ્છાગાહસમુટ્ઠાનં અમૂલં, એવં વિતક્કચારોપિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસસમુટ્ઠાનો અમૂલો. તેનાહ ‘‘વિતક્કાન’’ન્તિઆદિ.

૨૨૦. અભિદન્તન્તિ અભિભવનદન્તં, ઉપરિદન્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉપરિદન્ત’’ન્તિ. સો હિ ઇતરં મુસલં વિય ઉદુક્ખલં વિસેસતો કસ્સચિ ખાદનકાલે અભિભુય્ય વત્તતિ. કુસલચિત્તેનાતિ બલવસમ્માસઙ્કપ્પસમ્પયુત્તેન. અકુસલચિત્તન્તિ કામવિતક્કાદિસહિતં અકુસલચિત્તં. અભિનિગ્ગણ્હિતબ્બન્તિ યથા તસ્સ આયતિં સમુદાચારો ન હોતિ, એવં અભિભવિત્વા નિગ્ગહેતબ્બં, અનુપ્પત્તિધમ્મતા આપાદેતબ્બાતિ અત્થો. કે ચ તુમ્હે સતિપિ ચિરકાલભાવનાય એવં અદુબ્બલા કો ચાહં મમ સન્તિકે લદ્ધપ્પતિટ્ઠે વિય ઠિતેપિ ઇદાનેવ અપ્પતિટ્ઠે કરોન્તો ઇતિ એવં અભિભવિત્વા. તં પન અભિભવનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘કામં તચો ચા’’તિઆદિના ચતુરઙ્ગસમન્નાગતવીરિયપગ્ગણ્હનમાહ. અત્થદીપિકન્તિ એકન્તતો વિતક્કનિગ્ગણ્હનત્થજોતકં. ઉપમન્તિ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, બલવા પુરિસો’’તિઆદિકં ઉપમં.

૨૨૧. પરિયાદાનભાજનીયન્તિ યં તં આદિતો ‘‘અધિચિત્તમનુયુત્તેન ભિક્ખુના પઞ્ચ નિમિત્તાનિ કાલેન કાલં મનસિ કાતબ્બાની’’તિ નિદ્દિટ્ઠં, તત્થ તસ્સ નિમિત્તસ્સ મનસિકરણકાલપરિયાદાનસ્સ વસેન વિભજનં. નિગમનં વા એતં, યદિદં ‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિ. યથાવુત્તસ્સ હિ અત્થસ્સ પુન વચનં નિગમનન્તિ. તથાપટિપન્નસ્સ વા વસીભાવવિસુદ્ધિદસ્સનત્થં ‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિ વુત્તં. સત્થાચરિયોતિ ધનુબ્બેદાચરિયો. યથા હિ સસનતો અસત્થમ્પિ સત્થગ્ગહણેનેવ સઙ્ગય્હતિ, એવં ધનુસિપ્પમ્પિ ધનુબ્બેદપરિયાપન્નમેવાતિ.

પરિયાયતિ પરિવિતક્કેતીતિ પરિયાયો. વારોતિ આહ ‘‘વિતક્કવારપથેસૂ’’તિ, વિતક્કાનં વારેન પવત્તનમગ્ગેસુ. ચિણ્ણવસીતિ આસેવિતવસી. પગુણવસીતિ સુભાવિતવસી. સમ્માવિતક્કંયેવ યથિચ્છિતં તથાવિતક્કનતો, ઇતરસ્સ પનસ્સ સેતુઘાતોયેવાતિ.

વિતક્કસણ્ઠાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ સીહનાદવગ્ગવણ્ણના.