૧. ચૂળસીહનાદસુત્તવણ્ણના

૧૩૯. સુત્તદેસનાવત્થુસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા તસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ વુત્તોવાયમત્થો. લાભસક્કારપચ્ચયાતિ લાભસક્કારનિમિત્તં, ભગવતો સઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નલાભસક્કારહેતુ, અત્તનો વા લાભસક્કારુપ્પાદનહેતુ. તિત્થિયપરિદેવિતેતિ તિત્થિયાનં ‘‘કિં ભો સમણોયેવ ગોતમો સમણો’’તિઆદિના વિપ્પલપનિમિત્તં. ‘‘મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જી’’તિ વત્વા સમન્તપાસાદિકત્થં તસ્સ ઉપ્પત્તિકારણં દસ્સેન્તો ‘‘ચતુપ્પમાણિકો હી’’તિઆદિમાહ. ચત્તારિ પમાણાનિ ચતુપ્પમાણાનિ, ચતુપ્પમાણાનિ એતસ્સ અત્થીતિ ચતુપ્પમાણિકો. લોકોયેવ સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ વસનટ્ઠેન લોકસન્નિવાસો, સત્તકાયોતિ અત્થો. પમિનાતિ ઉળારતાદિવિસેસં એતેનાતિ પમાણં (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૬૫) રૂપં રૂપકાયો પમાણં એતસ્સાતિ રૂપપ્પમાણો. તતો એવ રૂપે પસન્નોતિ રૂપપ્પસન્નો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઘોસોતિ પવત્તથુતિઘોસો (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૬૫). લૂખન્તિ પચ્ચયલૂખતા. ધમ્મોતિ સીલાદયો ગુણધમ્મા અધિપ્પેતા.

તેસં પુગ્ગલાનં. આરોહન્તિ ઉચ્ચતં. સા ચ ખો તસ્મિં તસ્મિં કાલે પમાણયુત્તા દટ્ઠબ્બા. પરિણાહન્તિ નાતિકિસનાતિથૂલતાવસેન મિતપરિણાહં. સણ્ઠાનન્તિ તેસં તેસં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સુસણ્ઠિતતં. પારિપૂરિન્તિ સબ્બેસં સરીરાવયવાનં પરિપુણ્ણતં અવેકલ્લતં. તત્થ પમાણં ગહેત્વાતિ તસ્મિં રૂપે રૂપસમ્પત્તિયં પમાણભાવં ઉપાદાય. પસાદં જનેતીતિ અધિમોક્ખં ઉપ્પાદેતિ.

પરવણ્ણનાયાતિ ‘‘અમુકો એદિસો ચ એદિસો ચા’’તિ યસગુણવચનેન. પરથોમનાયાતિ સમ્મુખાવ પરસ્સ સિલાઘુપ્પાદનેન અભિત્થવનેન. પરપસંસનાયાતિ પરમ્મુખા પરસ્સ ગુણસંકિત્તનેન. પરવણ્ણહારિકાયાતિ પરમ્પરવણ્ણહારિકાય પરમ્પરાય પરસ્સ કિત્તિસદ્દૂપસંહારેન. તત્થાતિ તસ્મિં થુતિઘોસે.

ચીવરલૂખન્તિ થૂલજિણ્ણબહુતુન્નકતાદિં ચીવરસ્સ લૂખભાવં. પત્તલૂખન્તિ અનેકગન્થિકાહતાદિં પત્તસ્સ લૂખભાવં. વિવિધં વા દુક્કરકારિકન્તિ ધુતઙ્ગસેવનાદિવસેન પવત્તં નાનાવિધં દુક્કરચરિયં.

સીલં વા પસ્સિત્વાતિ સીલપારિપૂરિવસેન વિસુદ્ધં કાયવચીસુચરિતં ઞાણચક્ખુના પસ્સિત્વા. ઝાનાદિઅધિગમસિદ્ધં સમાધિં વા. વિપસ્સનાભિઞ્ઞાસઙ્ખાતં પઞ્ઞં વા.

ભગવતો સરીરં દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો. રૂપપ્પમાણોપિ સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ અપરિમિતકાલસમુપચિતપુઞ્ઞાનુભાવનિપ્ફન્નાય સબ્બસો અનવજ્જાય સબ્બાકારપરિપુણ્ણાવયવાય રૂપકાયસમ્પત્તિયા સમન્તપાસાદિકત્તા, યસ્સા રુચિરભાવો વિસુદ્ધે વિગતવલાહકે દેવે પુણ્ણમાસિયં પરિપુણ્ણકલાભાગમણ્ડલં ચન્દમણ્ડલં અભિભવિત્વા અતિરોચતિ, પભસ્સરભાવો સરદસમયં સંવદ્ધિતદિગુણતેજકિરણજાલસમુજ્જલં સૂરિયમણ્ડલં અભિભવતિ, સોમ્મકિરણરસસમુજ્જલભાવેહિ તદુભયેહિ અભિભુય્ય વત્તમાનં એકસ્મિં ખણે દસસહસ્સિલોકધાતું વિજ્જોતનસમત્થં મહાબ્રહ્મુનો પભાસમુદયં અભિવિહચ્ચ ભાસતે તપતે વિરોચતિ ચ.

સતિપિ અઙ્ગપરિચ્ચાગાદીનં દાનપારમિભાવે પરિચ્ચાગવિસેસભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ સુદુક્કરભાવદસ્સનત્થઞ્ચ અઙ્ગપરિચ્ચાગાદિગ્ગહણં, તત્થાપિ ચ અઙ્ગપરિચ્ચાગતો વિસું નયનપરિચ્ચાગગ્ગહણં, પરિચ્ચાગભાવસામઞ્ઞેપિ રજ્જપરિચ્ચાગતો પુત્તદારપરિચ્ચાગગ્ગહણઞ્ચ કતં. આદિના નયેનાતિ આદિ-સદ્દેન પુબ્બયોગપુબ્બચરિયાદિહેતુસમ્પત્તિયા, ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૫૭, ૨૫૫) વુત્તાય ફલસમ્પત્તિયા, ‘‘સો ધમ્મં દેસેતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૫૫) વુત્તાય સત્તુપકારકિરિયાય ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સમ્માસમ્બુદ્ધેયેવ પસીદતિ યથાવુત્તગુણાનં અનઞ્ઞસાધારણભાવતો અચ્છરિયબ્ભુતભાવતો ચ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

‘‘ચીવરલૂખં દિસ્વા’’તિ વત્વા તં દસ્સેતું ‘‘સચે ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. સાણપંસુકૂલચીવરેનાતિ મતકળેવરં પલિવેઠેત્વા છડ્ડિતેન તુમ્બમત્તે કિમી પપ્ફોટેત્વા ગહિતેન સાણપંસુકૂલચીવરેન. ભારિયન્તિ ગરુકં, દુક્કરન્તિ અત્થો. વધુયુવતીમજ્ઝિમિત્થિવસેન, બાલયોબ્બનપુરાણવસેન વા તિવિધનાટકતા. હરેણુયૂસં મણ્ડલકલાયરસો. ‘‘યાપેસ્સતિ નામા’’તિ નામ-સદ્દં આનેત્વા સમ્બન્ધો. નામ-સદ્દયોગેન હિ અનાગતકાલસ્સ વિય પયોગો, યાપેતિ ઇચ્ચેવ અત્થો. અપ્પાણકન્તિ નિરસ્સાસં નિરોધિતસ્સાસપસ્સાસં.

સમાધિગુણન્તિ સાધારણતો વુત્તમત્થં વિવરતિ ઝાનાદિગ્ગહણેન. માનદબ્બનિમ્મદનેન નિબ્બિસેવનભાવાપાદનમ્પિ દમનમેવાતિ વુત્તં ‘‘પાથિકપુત્તદમનાદીની’’તિ. આદિ-સદ્દેન સચ્ચકાળવકબકદમનાદીનં સઙ્ગહો. બાવેરુન્તિ એવંનામકં વિસયં. સરસમ્પન્નોતિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન સરેન સમન્નાગતો. તેન બ્રહ્મસ્સરતાકરવીકભાણિતાદસ્સનેન લક્ખણહારનયેન અવસેસલક્ખણપારિપૂરિં વિય તદવિનાભાવતો બુદ્ધાનં દેસનાવિલાસઞ્ચ વિભાવેતિ.

હતપ્પભાતિ બુદ્ધાનુભાવેન વિગતતેજા. કાળપક્ખૂપમેતિ સત્તાનં બ્યામોહન્ધકારાભિભવેન કાળપક્ખરત્તૂપમે. સૂરિયેતિ સૂરિયે ઉદયિત્વા ઓભાસેન્તેતિ અધિપ્પાયો.

સિઙ્ઘાટકેતિ તિકોણરચ્છાયં. ચતુક્કેતિ સન્ધિયં. પરિદેવન્તીતિ અનુત્થુનનવસેન વિપ્પલપન્તિ. સોકાધિકકતો હિ વચીપલાપો પરિદેવો. લોકે ઉપ્પજ્જમાનેયેવ ઉપ્પન્નાતિ અત્તનો દિટ્ઠિવાદસ્સ પુરાતનભાવં દીપેન્તિ.

સેસપદેસુપીતિ ‘‘ઇધ દુતિયો સમણો’’તિઆદીસુ સેસવારેસુપિ (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૨૪૧-૨૪૨) યથા હિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ (પારા. ૧૧; દી. નિ. ૧.૨૨૬; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩) એત્થ કતો નિયમો ‘‘વિવિચ્ચ અકુસલેહી’’તિ (પારા. ૧૧; દી. નિ. ૧.૨૨૬; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩) એત્થાપિ કતોયેવ હોતિ સાવધારણસ્સેવ અત્થસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા, એવમિધાપીતિ. તેનાહ ‘‘દુતિયાદયોપી’’તિઆદિ. સામઞ્ઞફલાધિગમવસેન નિપ્પરિયાયતો સમણભાવોતિ તેસં વસેનેત્થ ચત્તારો સમણા દેસિતાતિ તમત્થં સુત્તન્તરેન સમત્થેતું ‘‘તેનેવાહા’’તિઆદિ વુત્તં. પટિપત્તિક્કમેન દેસનાક્કમેન ચ સકદાગામિઆદીનં દુતિયાદિતા વુત્તાતિ સોતાપન્નસ્સ પઠમતા અવુત્તસિદ્ધાતિ ન ચોદિતા. ફલટ્ઠકસમણાવ અધિપ્પેતા સમિતપાપસમણગ્ગહણતો. કસ્મા પનેત્થ મહાપરિનિબ્બાને વિય મગ્ગટ્ઠા તદત્થાય પટિપન્ના ચ ન ગહિતાતિ? વેનેય્યજ્ઝાસયતો. તત્થ હિ મગ્ગાધિગમત્થાય વિપસ્સનાપિ ઇતો બહિદ્ધા નત્થિ, કુતો મગ્ગફલાનીતિ દસ્સેન્તેન ભગવતા ‘‘ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સ પદેસવત્તી, ઇતો બહિદ્ધા સમણોપિ નત્થી’’તિ વુત્તં. ઇધ પન નિટ્ઠાનપ્પત્તમેવ તંતંસમણભાવં ગણ્હન્તેન ફલટ્ઠકસમણાવ ગહિતા ‘‘મગ્ગટ્ઠતો ફલટ્ઠો સવિસેસં દક્ખિણેય્યો’’તિ. સ્વાયમત્થો દ્વીસુ સુત્તેસુ દેસનાભેદેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ.

રિત્તાતિ વિવિત્તા. તુચ્છાતિ નિસ્સારા પટિપન્નકસારાભાવતો. પવદન્તિ એતેહીતિ પવાદા, દિટ્ઠિગતિકાનં નાનાદિટ્ઠિદીપકા સમયાતિ આહ ‘‘ચત્તારો સસ્સતવાદા’’તિઆદિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આગમિસ્સતિ. તેતિ યથાવુત્તસમણા. એત્થાતિ ‘‘પરપ્પવાદા’’તિ વુત્તે બાહિરકસમયે.

યન્તિ યસ્મિં. ભુમ્મત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં. ઞાયો વુચ્ચતિ સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગો. તેન હિ નિબ્બાનં ઞાયતિ ગમ્મતિ પટિવિજ્ઝતીતિ. સો એવ નિબ્બાનસમ્પાપકહેતુતાય ધમ્મોતિ આહ ‘‘ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ.

તેસં પરપ્પવાદસાસનાનં અખેત્તતા ખેત્તતા ચ અરિયમગ્ગસ્સ અભાવભાવા સુપરિસુદ્ધસ્સ સીલસ્સ સુપરિસુદ્ધાય સમથવિપસ્સનાય અભાવતો સાવતો ચ. તદુભયઞ્ચ દુરક્ખાતસ્વાક્ખાતભાવહેતુકં, સો ચ અસમ્માસમ્બુદ્ધસમ્માસમ્બુદ્ધપવેદિતતાયાતિ પરાજિકાય સત્થુ વિપત્તિહેતુતાય સાસનસ્સ અનિય્યાનભાવોતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પરિયાયતો ચ પાળિયા ચ સમત્થેતું ‘‘તેનાહ ભગવા’’તિઆદિના પાળિં દસ્સેત્વા ઉપમાપદેસેન તત્થ સુત્તં વિભાવેન્તો ‘‘યસ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા એકચ્ચાનં વિસેસતો સીહાનં પુરિમં પાદદ્વયં હત્થકિચ્ચમ્પિ કરોતિ, તસ્મા આહ ‘‘સુરત્તહત્થપાદો’’તિ. સીહસ્સ કેસા નામ કેસરાયતના ખન્ધલોમા. ગોચરિયહત્થિકુલં નામ પકતિહત્થિકુલં, યં ‘‘કાલાવક’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઘોટકો નામ અસ્સખળુઙ્કો. સિનેરુપરિભણ્ડે સિમ્બલિરુક્ખેહિ સઞ્છાદિતો પઞ્ઞાસયોજનો દહો સિમ્બલિદહો, તં પરિવારેત્વા મહન્તં સિમ્બલિવનં, તં સન્ધાયાહ ‘‘સિમ્બલિદહવને’’તિ. અઞ્ઞતિત્થાવાસભૂમિયં ઇમેસુ સમણેસુ એકચ્ચો ન ઉપ્પજ્જતિ, ઈદિસો પનેત્થ વિકપ્પો નત્થિ, સબ્બેન સબ્બં ન ઉપ્પજ્જન્તેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકસમણોપી’’તિ આહ. અરિયમગ્ગપરિક્ખતેતિ અરિયમગ્ગુપ્પત્તિયા અભિસઙ્ખતે, યદા સાસનિકાનં સમ્માપટિપત્તિયા અરિયમગ્ગો દિબ્બતિ, તદાતિ અત્થો.

સમ્માતિ સુટ્ઠુ. સુટ્ઠુ નદનં નામ હેતુયુત્તં સુટ્ઠુ કત્વા કથનન્તિ આહ ‘‘હેતુના’’તિ. સો ચ હેતુ અવિપરીતો એવ ઇચ્છિતબ્બોતિ આહ ‘‘નયેના’’તિ, ઞાયેનાતિ અત્થો. એવંભૂતો ચ સો યથાધિપ્પેતત્થં કરોતિ સાધેતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કારણેના’’તિ. યદિ તિરચ્છાનસીહસ્સ નાદો સબ્બતિરચ્છાનએકચ્ચમનુસ્સામનુસ્સનાદતો સેટ્ઠત્તા સેટ્ઠનાદો, કિમઙ્ગં પન તથાગતસીહનાદોતિ આહ ‘‘સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદ’’ન્તિ. યદિ તિરચ્છાનસીહનાદસ્સ સેટ્ઠનાદતા નિબ્ભયતાય અપ્પટિસત્તુતાય ઇચ્છિતા, તથાગતસીહનાદસ્સેવ અયમત્થો સાતિસયોતિ આહ ‘‘અભીતનાદં અપ્પટિનાદ’’ન્તિ. ઇદાનિસ્સ સેટ્ઠનાદભાવં કારણેન પટિપાદેન્તો ‘‘ઇમેસઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તેન ‘‘સમ્મા’’તિ વુત્તમત્થં સમત્થેતિ. તત્થ અત્થિતાયાતિ ઇમિના સીહનાદસ્સ ઉત્તમત્થતં દસ્સેતિ. ભૂતટ્ઠો હિ ઉત્તમટ્ઠો. તાય એવ ભૂતટ્ઠતાય અભીતનાદતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમે સમણા…પે… નામ હોતી’’તિ આહ. અભૂતઞ્હિ વદતો કુતોચિ ભયં વા આસઙ્કા વા સિયાતિ ‘‘ઇધેવા’’તિ નિયમસ્સ અવિપરીતતં દસ્સેન્તો ‘‘અમ્હાકમ્પિ…પે… અપ્પટિનાદો નામ હોતી’’તિ આહ. યઞ્હિ અઞ્ઞત્થાપિ અત્થિ, તં ઇધેવાતિ અવધારેતું ન યુત્તન્તિ.

૧૪૦. ખોતિ અવધારણે. તેન વિજ્જતિ એવાતિ દસ્સેતિ. યન્તિ કરણત્થે પચ્ચત્તન્તિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિ. તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો તબ્બિનિમુત્તસ્સ કસ્સચિ દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતસ્સ અભાવતો. પારગમનસઙ્ખાતં તરણં દિટ્ઠિગતિકાનં (અ. નિ. ટી. ૨.૩.૬૨) તત્થ તત્થેવ અપરાપરં ઉમ્મુજ્જનનિમુજ્જનવસેન પિલવનન્તિ આહ ‘‘તરન્તિ ઉપ્પલવન્તી’’તિ. ઉપ્પાદેતાતિ પૂરણાદિકો. તિત્થે જાતાતિ તિત્થિયા, યથાવુત્તં વા દિટ્ઠિગતસઙ્ખાતં તિત્થં એતેસં અત્થીતિ તિત્થિકા, તિત્થિકા એવ તિત્થિયા. અસ્સસન્તિ એત્થ, એતેનાતિ વા અસ્સાસો, અવસ્સયો.

પકતત્થનિદ્દેસો યં-તં-સદ્દોતિ તસ્સ ‘‘ભગવતા’’તિઆદીહિ પદેહિ સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તસ્સ યેન અભિસમ્બુદ્ધભાવેન ભગવા પકતો સત્થુભાવેન અધિગતો સુપાકટો ચ, તં અભિસમ્બુદ્ધભાવં સદ્ધિં આગમનપટિપદાય અત્થભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘યો સો…પે… અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ આહ. સતિપિ ઞાણદસ્સનસદ્દાનં ઇધ પઞ્ઞાવેવચનભાવે તેન તેન વિસેસેન નેસં સવિસયે વિસેસપ્પવત્તિદસ્સનત્થં (સારત્થ. ટી. પરિવાર ૩.૧) અસાધારણવિસેસવસેન વિજ્જાત્તયવસેન વિજ્જાભિઞ્ઞાનાવરણવસેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમંસચક્ખુવસેન પટિવેધદેસનાઞાણવસેન ચ તે યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આસયાનુસયં જાનતા આસયાનુસયઞાણેન, સબ્બં ઞેય્યધમ્મં પસ્સતા સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણેહિ. પુબ્બેનિવાસાદીહીતિ પુબ્બેનિવાસઆસવક્ખયઞાણેહિ. અનઞ્ઞસાધારણપુઞ્ઞાનુભાવનિબ્બત્તો અનુત્તરઞાણાધિગમલદ્ધપુરાવત્તકો ચ ભગવતો રૂપકાયો અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં વત્તતીતિ આહ ‘‘સબ્બસત્તાનં…પે… પસ્સતા’’તિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. તાય હિ સબ્બસો ઞેય્યધમ્મેસુ સમ્મોહસ્સ વિધમિતત્તા પચ્છા પવત્તજાનનં તસ્સ જાનનં વિય વુચ્ચતિ.

અરીનન્તિ કિલેસારીનં, પઞ્ચવિધમારાનં વા સાસનપચ્ચત્થિકાનં વા અઞ્ઞતિત્થિયાનં, તેસં હનનં પાટિહારિયેહિ અભિભવનં અપ્પટિભાનતાકરણં અજ્ઝુપેક્ખનં વા. કેસિવિનયસુત્તઞ્ચેત્થ (અ. નિ. ૪.૧૧૧) નિદસ્સનં. તથા ચ ઠાનાટ્ઠાનાદીનિ વા જાનતા, યથાકમ્મુપગે સત્તે પસ્સતા, સવાસનાનમાસવાનં ખીણત્તા અરહતા, અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યાદિતો અવિપરીતાવબોધેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અથ વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણતાય જાનતા, કાયકમ્માદીનં ઞાણાનુપરિવત્તનેન નિસમ્મકારિતાય પસ્સતા, રવાદીનમ્પિ (સારત્થ. ટી. પરિવાર ૩.૧) અભાવસાધિકાય પહાનસમ્પદાય અરહતા, છન્દાદીનં અહાનિહેતુભૂતાય અક્ખયપટિભાનસાધિકાય સબ્બઞ્ઞુતાય સમ્માસમ્બુદ્ધેન. એવં દસબલઅટ્ઠારસાવેણિકબુદ્ધધમ્મવસેનપિ યોજના વેદિતબ્બા. યેતિ ચતુરો ધમ્મે. અત્તનીતિ અમ્હેસુ. ન રાજરાજમહામત્તાદીસુ ઉપત્થમ્ભં સમ્પસ્સમાના, ન કાયબલં સમ્પસ્સમાનાતિ યોજના.

ઉપ્પન્નપસાદોતિ અવેચ્ચપ્પસાદં વદતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘ચત્તારિ સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગાનિ કથિતાની’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૦). કામં અસેક્ખાપિ અસેક્ખાય સમસિક્ખતાય સહધમ્મિકા એવ, ચિણ્ણબ્રહ્મચરિયતાય પન સહધમ્મં ચરન્તીતિ ન વત્તબ્બાતિ અસેક્ખવારો ન ગહિતો. સબ્બેપેતેતિ એતે યથાવુત્તા ભિક્ખુઆદયો સોતાપન્નાદયો ચ પુથુજ્જના અરિયા ચાતિ સબ્બેપિ એતે તંતંસિક્ખાહિ સમાનધમ્મત્તા સહધમ્મત્તા ‘‘સહધમ્મિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇદાનિ નિબ્બત્તિતઅરિયધમ્મવસેનેવ સહધમ્મિકે દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. મગ્ગદસ્સનમ્હીતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન સચ્ચપટિવેધેન ‘‘નવ મગ્ગઙ્ગાનિ, અટ્ઠ બોજ્ઝઙ્ગાની’’તિઆદિના વિવાદો નત્થિ. એકધમ્મચારિતાયાતિ સમાનધમ્મચારિતાય. ન હિ પટિવિદ્ધસચ્ચાનં ‘‘મયા ધમ્મો સુદિટ્ઠો, તયા દુદ્દિટ્ઠો’’તિઆદિના વિવાદો અત્થિ. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સઙ્ઘાતા હિ તે ઉત્તમપુરિસા. ઇમિનાતિ ‘‘સહધમ્મિકા ખો પના’’તિઆદિવચનેન. તત્થ પિયમનાપગ્ગહણેન સીલેસુ પરિપૂરકારિતાપદેસેન એકદેસેન ગહિતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં પરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેતિ. યે હિ સમ્પન્નસીલા સુવિસુદ્ધદસ્સના, તે વિઞ્ઞૂનં પિયા મનાપાતિ. એત્તાવતાતિ ‘‘અત્થિ ખો નો આવુસો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન રતનત્તયપસાદજોતનેન અક્ખાતા તેસુ તેસુ સુત્તપદેસેસુ.

૧૪૧. સત્થરિ પસાદોતિ પસાદગ્ગહણેન ‘‘ભગવતા’’તિઆદિના વા પસાદનીયા ધમ્મા ગહિતા. તેન બુદ્ધસુબુદ્ધતં દસ્સેતિ, તથા ‘‘ધમ્મે પસાદો’’તિ ઇમિના ધમ્મસુધમ્મતં, ઇતરેન સઙ્ઘસુપ્પટિપન્નતં. યેન ચિત્તેન અઞ્ઞત્થ અનુપલબ્ભમાનેન સાસનેયેવ સમણો ઇતો બહિદ્ધા નત્થીતિ અયમત્થો, સમ્મદેવ, પતિટ્ઠાપિતોતિ વેદિતબ્બં. તત્રાયં યોજના – યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધો અમ્હાકં સત્થા, તસ્મા અત્થિ ખો નો, આવુસો, સત્થરિ પસાદો, સમ્માસમ્બુદ્ધત્તા ચસ્સ સ્વાખાતો ધમ્મોતિ અત્થિ ધમ્મે પસાદો, તતો એવ ચ અત્થિ સીલેસુ પરિપૂરકારિતાતિ સહધમ્મિકા…પે… પબ્બજિતા ચાતિ એવમેત્થ સત્થરિ પસાદેન ધમ્મે પસાદો, તેન સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તીતિ અયઞ્ચ નયો લેસેનપિ પરપ્પવાદેસુ નત્થીતિ ઇધેવ સમણો…પે… સમણેહિ અઞ્ઞેહીતિ.

પટિવિદ્ધસચ્ચાનં પહીનાનુરોધાનં ગેહસ્સિતપેમસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ ‘‘ઇદાની’’તિ વુત્તં. યદિ એવં ‘‘ઉપજ્ઝાયેન, ભિક્ખવે, સદ્ધિવિહારિકમ્હિ પુત્તપેમં ઉપટ્ઠપેતબ્બં’’તિઆદિવચનં (મહાવ. ૬૫) કથન્તિ? નયિદં ગેહસ્સિતપેમં સન્ધાય વુત્તં, તંસદિસત્તા પન પેમમુખેન વુત્તો મેત્તાસ્નેહો. ન હિ ભગવા ભિક્ખૂ સંકિલેસે નિયોજેતિ. એવરૂપં પેમં સન્ધાયાતિ પસાદાવહગુણાવહતો પૂરણાદીસુ ભત્તિ પસાદો ન હોતિ, પસાદપતિરૂપકા પન લોભપવત્તીતિ દટ્ઠબ્બા. થેરોતિ મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરો. યેન અટ્ઠકથા પોત્થકં આરોપિતા. એકોવ સત્થા અનઞ્ઞસાધારણગુણત્તા, અઞ્ઞથા અનચ્છરિયત્તા સત્થુલક્ખણમેવ ન પરિપૂરેય્ય. વિસું કત્વાતિ અઞ્ઞેહિ વિવેચેત્વા અત્તનો આવેણિકં કત્વા. ‘‘અમ્હાકં સત્થા’’તિ બ્યાવદન્તાનં અઞ્ઞેસં સત્થા ન હોતીતિ અત્થતો આપન્નમેવ હોતિ, તથા ચ પદેસવત્તિનિં તસ્સ સત્થુતં પટિજાનન્તા પરિપુણ્ણલક્ખણસત્થુતં ઇચ્છન્તાનમ્પિ તતો વિરુદ્ધા સત્થુભાવપરિયેસનેન પરાજિતા હોન્તિ. પરિયત્તિધમ્મેતિ અધિકબ્રહ્મગુણસુત્તગેય્યાદિપ્પભેદસમયે. તત્થ અજસીલ…પે… કુક્કુરસીલાદીસૂતિ ઇદં યેભુય્યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં તાદિસં વતસમાદાનસબ્ભાવતો વુત્તં, આદિ-સદ્દેન યમનિયમચાતુયામસંવરાદીનં સઙ્ગહોતિ. અધિપ્પયાસોતિ અધિકં પયસતિ પયુજ્જતિ એતેનાતિ અધિપ્પયાસો, સવિસેસં અધિકત્તબ્બકિરિયા (અ. નિ. ટી. ૨.૩.૧૧૭). તેનાહ ‘‘અધિકપ્પયોગો’’તિ.

તસ્સ પસાદસ્સ પરિયોસાનભૂતાતિ તસ્સ સત્થરિ ધમ્મે ચ પસાદસ્સ નિટ્ઠાનભૂતા. નિટ્ઠાતિ મોક્ખો. સમયવાદીનઞ્હિ તસ્મિં તસ્મિં સમયે તદુપદેસકે ચ પસાદો યાવદેવ મોક્ખાધિગમનટ્ઠો. દિટ્ઠિગતિકા તથા તથા અત્તનો લદ્ધિવસેન નિટ્ઠં પરિકપ્પેન્તિ યેવાતિ આહ ‘‘નિટ્ઠં અપઞ્ઞપેન્તો નામ નત્થી’’તિ. બ્રાહ્મણાનન્તિ બ્રાહ્મણવાદીનં. તેસં એકચ્ચે બ્રહ્મુના સલોકતા નિટ્ઠાતિ વદન્તિ, એકચ્ચે તસ્સ સમીપતા, એકચ્ચે તેન સંયોગો નિટ્ઠાતિ વદન્તિ. તત્થ યે સલોકતાવાદિનો સમીપતાવાદિનો ચ, તે દ્વેધાવાદિનો, ઇતરે અદ્વેધાવાદિનો. સબ્બેપિ તે અત્થતો બ્રહ્મલોકુપપત્તિયંયેવ નિટ્ઠાસઞ્ઞિનો. તત્થ હિ નેસં નિચ્ચાભિનિવેસો યથા તં બકસ્સ બ્રહ્મુનો. તેન વુત્તં ‘‘બ્રહ્મલોકો નિટ્ઠા’’તિ. બ્રહ્મલોકોતિ પઠમજ્ઝાનભૂમિ. મહાતાપસાનન્તિ વેખનસાદિતાપસાનં. મહાબ્રહ્મા વિય પઠમજ્ઝાનભૂમિયં આભસ્સરેસુ એકો સબ્બસેટ્ઠો નત્થીતિ ‘‘આભસ્સરા’’તિ પુથુવચનં. પરિબ્બાજકાનન્તિ સઞ્ચયાદિપરિબ્બાજકાનં. અન્તો ચ મનો ચ એતસ્સ નત્થીતિ અનન્તમાનસો. આજીવકાનઞ્હિ સબ્બદાભાવતો અનન્તો, સુખદુક્ખાદિસમતિક્કમનતો અમાનસો. ઇમિના અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તતં દસ્સેતિ.

પપઞ્ચે યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. તણ્હાદિટ્ઠિયોવ અધિપ્પેતા મમઙ્કારઅહઙ્કારવિગમસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યથા પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એકોવ કિલેસો લોભો આગતો, એવં દ્વીસુ ઠાનેસુ તયો કિલેસા આગતા ‘‘દોસો મોહો દિટ્ઠી’’તિ. ‘‘સદોસસ્સા’’તિ હિ વુત્તટ્ઠાને પટિઘં અકુસલમૂલં ગહિતં, ‘‘પટિવિરુદ્ધસ્સા’’તિ વિરોધો, ‘‘સમોહસ્સા’’તિ મોહો અકુસલમૂલં, ‘‘અવિદ્દસુનો’’તિ મલ્યં, અસમ્પજઞ્ઞં વા, ‘‘સઉપાદાનસ્સા’’તિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન ગહણં, ‘‘પપઞ્ચારામસ્સા’’તિ પપઞ્ચુપ્પત્તિવસેન.

આકારતોતિ પવત્તિઆકારતો. પદન્તરેન રાગવિસેસસ્સ વુચ્ચમાનત્તાઆદિતો વુત્તં સરાગવચનં ઓળારિકં રાગવિસયન્તિ આહ ‘‘પઞ્ચકામગુણિકરાગવસેના’’તિ. ગહણવસેનાતિ દળ્હગ્ગહણવસેન. ‘‘અનુરુદ્ધપટિવિરુદ્ધસ્સા’’તિ એકપદવસેન પાળિયં આગતત્તા એકજ્ઝં પદુદ્ધારો કતો. તત્થ પન ‘‘અનુરુદ્ધસ્સા’’તિ સુભવસેનાતિ એવમત્થો વત્તબ્બો. ન હિ પટિવિરુજ્ઝનં સુભવસેન હોતિ. પપઞ્ચુપ્પત્તિદસ્સનવસેનાતિ કિલેસકમ્મવિપાકાનં અપરાપરુપ્પત્તિપચ્ચયતાય સંસારસ્સ પપઞ્ચનં પપઞ્ચો, તસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુભાવદસ્સનવસેન. તણ્હા હિ ભવુપ્પત્તિયા વિસેસપચ્ચયો. તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનદસ્સનવસેનાતિ તણ્હાપચ્ચયસ્સ ઉપાદાનસ્સ દસ્સનવસેન, યદવત્થા તણ્હા ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયો, તદવત્થાદસ્સનવસેન. ફલેન હિ હેતુવિસેસકિત્તનમેતન્તિ. એવં વિદ્ધંસેથાતિ કામરાગભવતણ્હાદિવસેન લોભં કસ્મા એવં વિપ્પકિરેથ. તણ્હાકરણવસેનાતિ તણ્હાયનકરણવસેન સુભાકારગ્ગહણવસેન. સુભન્તિ હિ આરમ્મણે પવત્તો રાગો ‘‘સુભ’’ન્તિ વુત્તો.

૧૪૨. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, દિટ્ઠિવાદો. દિટ્ઠિવસેન હિ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, અસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ ચ દિટ્ઠિગતિકા પઞ્ઞપેન્તિ. તેનાહ ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૨). તણ્હારહિતાય દિટ્ઠિયા અભાવતો તણ્હાવસેનેવ ચ અત્તનો સસ્સતભાવાભિનિવેસોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘તણ્હાદિટ્ઠિવસેના’’તિ. અલ્લીનાતિ નિસ્સિતા. ઉપગતાતિ અવિસ્સજ્જનવસેન એકિભાવમિવ ગતા. અજ્ઝોસિતાતિ તાય દિટ્ઠિયા ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપિતા વિય તદન્તોગધા. તેનાહ ‘‘અનુપવિટ્ઠા’’તિ. યથા ગહટ્ઠાનં કામજ્ઝોસાનં વિવાદમૂલં, એવં પબ્બજિતાનં દિટ્ઠજ્ઝોસાનન્તિ આહ ‘‘વિભવદિટ્ઠિયા તે પટિવિરુદ્ધા’’તિ. દિટ્ઠિવિરોધેન હિ દિટ્ઠિગતિકવિરોધો.

ખણિકસમુદયો ઉપ્પાદક્ખણોતિ આહ ‘‘દિટ્ઠીનં નિબ્બત્તી’’તિ. દિટ્ઠિનિબ્બત્તિગ્ગહણેનેવ ચેત્થ યથા દિટ્ઠીનં પટિચ્ચસમુપ્પન્નતા વિભાવિતા, એવં દિટ્ઠિવત્થુનોપીતિ ઉભયેસમ્પિ અનિચ્ચતા દુક્ખતા અનત્તતા ચ વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બં. યાનિ પટિસમ્ભિદાનયેન (પટિ. મ. ૧.૧૨૨) ‘‘પચ્ચયસમુદયો અટ્ઠ ઠાનાની’’તિ વુત્તાનિ, તાનિ દસ્સેન્તો ‘‘ખન્ધાપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં આરમ્મણટ્ઠેન ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિવચનતો (સં. નિ. ૩.૮૧; ૪.૩૪૫). અવિજ્જાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપનિસ્સયાદિવસેન પચ્ચયભાવતો. યથાહ – ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨, ૪૬૧; સં. નિ. ૩.૧, ૭). ફસ્સોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથા ચાહ ‘‘તદપિ ફસ્સપચ્ચયા (દી. નિ. ૧.૧૧૮-૧૩૦), ફુસ્સ ફુસ્સ પટિસંવેદિયન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૪૪) ચ. સઞ્ઞાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખાતિ (સુ. નિ. ૮૮૦), પથવિં પથવિતો સઞ્ઞત્વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨) ચ આદિ. વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વા, સચ્ચં મુસાતિ દ્વયધમ્મમાહૂ’’તિ (સુ. નિ. ૮૯૨; મહાનિ. ૧૨૧) ‘‘તક્કી હોતિ વીમંસી’’તિ (દી. નિ. ૧.૩૪) ચ આદિ. અયોનિસોમનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ ભગવા ‘‘તસ્સેવ અયોનિસો મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, અત્થિ મે અત્તાતિ અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૧૯). સમુટ્ઠાતિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં, તસ્સ ભાવો સમુટ્ઠાનટ્ઠો, તેન. ખણિકત્થઙ્ગમો ખણિકનિરોધો. પચ્ચયત્થઙ્ગમો અવિજ્જાદીનં અચ્ચન્તનિરોધો. સો પન યેન હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગો’’તિ આહ. ચત્તારો હિ અરિયમગ્ગા યથારહં તસ્સ તસ્સ સઙ્ખારગતસ્સ અચ્ચન્તનિરોધહેતુ, ખણિકનિરોધો પન અહેતુકો.

આનિસંસન્તિ ઉદયં. સો પન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકવસેન દુવિધો. તત્થ સમ્પરાયિકો દુગ્ગતિપરિકિલેસતાયઆદીનવપક્ખિકો એવાતિ ઇતરં દસ્સેન્તો ‘‘યં સન્ધાયા’’તિઆદિમાહ. આદીનવમ્પિ દિટ્ઠધમ્મિકમેવ દસ્સેન્તો ‘‘દિટ્ઠિગ્ગહણમૂલકં ઉપદ્દવ’’ન્તિઆદિમાહ. સોતિઆદીનવો. આદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન નગ્ગિયાનસનસઙ્કટિવતાદીનં સઙ્ગહો. નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણન્તિ વુચ્ચમાને દસ્સનમગ્ગો એવ દિટ્ઠીનં નિસ્સરણં સિયા, તસ્સ પન અત્થઙ્ગમપરિયાયેન ગહિતત્તા સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટં નિબ્બાનં દિટ્ઠીહિપિ નિસ્સટન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠીનં નિસ્સરણં નામ નિબ્બાન’’ન્તિ. ઇમિનાતિઆદીસુ વત્તબ્બં અનુયોગવત્તે વુત્તનયમેવ.

૧૪૩. દિટ્ઠિચ્છેદનં દસ્સેન્તોતિ સબ્બુપાદાનપરિઞ્ઞાદસ્સનેન સબ્બસો દિટ્ઠીનં સમુચ્છેદવિધિં દસ્સેન્તો. વુત્તાયેવાતિ –

‘‘ઉપાદાનાનિ ચત્તારિ, તાનિ અત્થવિભાગતો;

ધમ્મસઙ્ખેપવિત્થારા, કમતો ચ વિભાવયે’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૪૫) –

ગાથં ઉદ્દિસિત્વા અત્થવિભાગાદિવસેન વુત્તાયેવ. કામં ઇતો બાહિરકાનં ‘‘ઇમાનિ ઉપાદાનાનિ એત્તકાનિ ચત્તારિ, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ ઈદિસં ઞાણં નત્થિ, કેવલં પન કેચિ ‘‘કામા પહાતબ્બા’’તિ વદન્તિ, કેચિ ‘‘નત્થિ પરો લોકોતિ ચ, મિચ્છા’’તિ વદન્તિ, અપરે ‘‘સીલબ્બતેન સુદ્ધીતિ ચ, મિચ્છા’’તિ વદન્તિ, અત્તદિટ્ઠિયા પન મિચ્છાભાવં સબ્બસો ન જાનન્તિ એવ. યત્તકં પન જાનન્તિ, તસ્સપિ અચ્ચન્તપ્પહાનં ન જાનન્તિ, તથાપિ સબ્બસ્સ પરિઞ્ઞેય્યસ્સ પરિઞ્ઞેય્યં પઞ્ઞપેમઇચ્ચેવ તિટ્ઠન્તિ. એવંભૂતાનં પન નેસં તત્થ યાદિસી પટિપત્તિ, તં દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ સન્તીતિ સંવિજ્જન્તિ. તેન તેસં દિટ્ઠિગતિકાનં વિજ્જમાનતાય અવિચ્છેદતં દસ્સેતિ. એકેતિ એકચ્ચે. સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જુપગમનેન સમણા, જાતિમત્તેન ચ બ્રાહ્મણા. સબ્બેસન્તિ અનવસેસાનં ઉપાદાનાનં સમતિક્કમં પહાનં. સમ્મા ન પઞ્ઞપેન્તીતિ યેસં પઞ્ઞપેન્તિ, તેસમ્પિ સમ્મા પરિઞ્ઞં ન પઞ્ઞપેન્તિ. ઇદાનિ તં અત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હોતિક-કુટીચક-બહૂદક-હંસ-પરમહંસ-કાજક-તિદણ્ડ-મોનવત-સેવ-પારુપક-પઞ્ચમરત્તિક- સોમકારક-મુગબ્બત-ચરબાક-તાપસ-નિગન્થા-જીવક-ઇસિ-પારાયનિક-પઞ્ચાતપિક-કાપિલ- કાણાદ-સંસારમોચક-અગ્ગિભત્તિક-મગવતિક-ગોવતિક-કુક્કુરવતિક-કામણ્ડલુક- વગ્ગુલિવતિક-એકસાટક-ઓદકસુદ્ધિક-સરીરસન્તાપક-સીલસુદ્ધિક-ઝાનસુદ્ધિક-ચતુબ્બિધ- સસ્સતવાદાદયો છન્નવુતિ તણ્હાપાસેન ડંસનતો, અરિયધમ્મસ્સ વા વિબાધનતો પાસણ્ડા. વત્થુપટિસેવનં કામન્તિ બ્યાપારસ્સ વત્થુનો પટિસેવનસઙ્ખાતં કામં. થેય્યેન સેવન્તીતિ પટિહત્થઆદિસમઞ્ઞાય લોકસ્સ વચનવસેન સેવન્તિ. તીણિ કારણાનીતિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તાનિ દિટ્ઠિવિસેસભૂતાનિ વટ્ટકારણાનિ.

અત્થસલ્લાપિકાતિ અત્થસ્સ સલ્લાપિકા, દ્વિન્નં અધિપ્પેતત્થસલ્લાપવિભાવિનીતિ અધિપ્પાયો. દ્વિન્નઞ્હિ વચનં સલ્લાપો. તેનાહ ‘‘પથવી કિરા’’તિઆદિ.

યો તિત્થિયાનં અત્તનો સત્થરિ ધમ્મે સહધમ્મિકેસુ ચ પસાદો વુત્તો, તસ્સ અનાયતનગતત્તા અપ્પસાદકભાવદસ્સનં પસાદપચ્છેદો. તથાપવત્તો વાદો પસાદપચ્છેદવાદો વુત્તો. એવરૂપેતિ ઈદિસે વુત્તનયેન કિલેસાનં અનુપસમસંવત્તનિકે. ધમ્મેતિ ધમ્મપતિરૂપકે. વિનયેતિ વિનયપતિરૂપકે. તિત્થિયા હિ કોહઞ્ઞે ઠત્વા લોકં વઞ્ચેન્તા ધમ્મં કથેમાતિ ‘‘સત્તિમે કાયા અકટા અકટવિધા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૭૪) યં કિઞ્ચિ કથેત્વા તથા ‘‘વિનયં પઞ્ઞપેમા’’તિ ગોસીલવગ્ગુલિવતાદીનિ પઞ્ઞપેત્વા તાદિસં સાવકે સિક્ખાપેત્વા ‘‘ધમ્મવિનયો’’તિ કથેન્તિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં ‘‘ધમ્મવિનયે’’તિ. તેનાહ ‘‘ઉભયેનપિ અનિય્યાનિકં સાસનં દસ્સેતી’’તિ. પરિત્તમ્પિ નામ પુઞ્ઞં કાતુકામં મચ્છેરમલાભિભૂતતાય નિવારેન્તસ્સ અન્તરાયં તસ્સ કરોતો દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બતા સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા, કિમઙ્ગં પન સકલવટ્ટદુક્ખનિસ્સરણાવહે જિનચક્કે પહારદાયિનો તિત્થકરસ્સ તદોવાદકરસ્સ ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અનિય્યાનિકસાસનમ્હિ હી’’તિઆદિમાહ. યથા સો પસાદો સમ્પરાયે ન સમ્મગ્ગતો અત્તનો પવત્તિવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કઞ્ચિ કાલં ગન્ત્વાપિ પચ્છા વિનસ્સતિ યેવા’’તિ આહ, અવેચ્ચપ્પસાદો વિય અચ્ચન્તિકો ન હોતીતિ અત્થો.

સમ્પજ્જમાના યથાવિધિપટિપત્તિયા તિરચ્છાનયોનિં આવહતિ. કમ્મસરિક્ખકેન હિ વિપાકેનેવ ભવિતબ્બં. સબ્બમ્પિ કારણભેદન્તિ સબ્બમ્પિ યથાવુત્તં તિત્થકરાનં સાવકાનં અપાયદુક્ખાવહં મિચ્છાપટિપત્તિસઙ્ખાતં કારણવિસેસં. સો પનેસ પસાદો ન નિય્યાતિ મિચ્છત્તપક્ખિકત્તા સુરાપીતસિઙ્ગાલે પસાદો વિય. સુરં પરિસ્સાવેત્વા છડ્ડિતકસટં સુરાજલ્લિકં. બ્રાહ્મણા નામ ધનલુદ્ધાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઇમં વઞ્ચેસ્સામી’’તિ. કંસસતાતિ કહાપણસતા.

૧૪૪. તસ્સાતિ પસાદસ્સ. સબ્બોપિ લોભો કામુપાદાનન્તેવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગેન કામુપાદાનસ્સ પહાનપરિઞ્ઞ’’ન્તિ. એવરૂપેતિ ઈદિસે સબ્બસો કિલેસાનં ઉપસમસંવત્તનિકે. યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનાનં અપાયેસુ અપતનવસેન ધારણટ્ઠેન ધમ્મે. સબ્બસો વિનયનટ્ઠેન વિનયે. તત્થ ભવદુક્ખનિસ્સરણાય સંવત્તને.

નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પચ્ચેકબોધિપારમીનં પૂરણેન તત્થ બુદ્ધસાસને પરિચયેન ચ ભગવતિ પસન્નચિત્તતાય ચ. ‘‘ઉલૂકા’’ત્યાદિગાથા રુક્ખદેવતાય ભાસિતા. કાલુટ્ઠિતન્તિ સાયન્હકાલે દિવાવિહારતો ઉટ્ઠિતં. દુગ્ગતેસો ન ગચ્છતીતિ દુગ્ગતિં એસો ન ગમિસ્સતિ. મોરજિકો મુરજવાદકો. મહાભેરિવાદકવત્થુઆદીનિપિ સિતપાતુકરણં આદિં કત્વા વિત્થારેતબ્બાનિ.

પરમત્થેતિ લોકુત્તરધમ્મે. કિં પન વત્તબ્બન્તિ ધમ્મેપિ પરમત્થે નિમિત્તં ગહેત્વા સુણન્તાનં. સામણેરવત્થૂતિ પબ્બજિતદિવસેયેવ સપ્પેન દટ્ઠો હુત્વા કાલં કત્વા દેવલોકં ઉપપન્નસામણેરવત્થુ.

ખીરોદનન્તિ ખીરેન સદ્ધિં સમ્મિસ્સં ઓદનં. તિમ્બરુસકન્તિ તિન્દુકફલં. તિપુસસદિસા એકા વલ્લિજાતિ તિમ્બરુસં, તસ્સ ફલં તિમ્બરુસકન્તિ ચ વદન્તિ. કક્કારિકન્તિ ખુદ્દકએલાળુકં. મહાતિપુસન્તિ ચ વદન્તિ. વલ્લિપક્કન્તિ ખુદ્દકતિપુસવલ્લિયા ફલં. હત્થપતાપકન્તિ મન્દામુખિ. અમ્બકઞ્જિકન્તિ અમ્બિલકઞ્જિકં. ખળયાગુન્તિપિ વદન્તિ. દોણિનિમ્મજ્જનિન્તિ સતેલં તિલપિઞ્ઞાકં. વિધુપનન્તિ ચતુરસ્સબીજનિં. તાલવણ્ટન્તિ તાલપત્તેહિ કતમણ્ડલબીજનિં. મોરહત્થન્તિ મોરપિઞ્છેહિ કતં મકસબીજનિં.

વુત્તનયાનુસારેનેવાતિ યસ્મા ઇધાપિ યથાવુત્તં સબ્બમ્પિ કારણભેદં એકતો કત્વા દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘તં કિસ્સ હેતૂ’’ન્તિઆદિમાહ, તસ્મા તત્થ અનિય્યાનિકસાસને વુત્તનયસ્સ અનુસ્સરણવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

૧૪૫. પરિઞ્ઞન્તિ પહાનપરિઞ્ઞં. તેસં પચ્ચયં દસ્સેતુન્તિ ઉપાદાનાનં પરિઞ્ઞા નામ પહાનપરિઞ્ઞા. તેસં અચ્ચન્તનિરોધો અધિપ્પેતો, સો ચ પચ્ચયનિરોધેન હોતીતિ તેસં પચ્ચયં મૂલકારણતો પભુતિ દસ્સેતું. અયન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનો એત્થ ‘‘ઇમે ચા’’તિઆદિપાઠે ‘‘કિં નિદાના’’તિઆદિસમાસપદાનં અત્થો. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘તણ્હાસમુદયા’’તિઆદીસુ સબ્બેસુ પદેસુ. ઇમિના એવ ચ સબ્બગ્ગહણેન ‘‘ફસ્સનિદાના’’તિઆદીનમ્પિ પદાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઇમે અઞ્ઞતિત્થિયા ઉપાદાનાનમ્પિ સમુદયં ન જાનન્તિ, કુતો નિરોધં, તથાગતો પન તેસં તપ્પચ્ચયપચ્ચયાનમ્પિ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ યાથાવતો જાનાતિ, તસ્મા – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯) યથારદ્ધસીહનાદં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ઇમે ચ, ભિક્ખવે, ચત્તારો ઉપાદાના’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૪૫) નયેન દેસનં પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન ઓતારેન્તો વટ્ટં દસ્સેત્વા ‘‘યતો ચ ખો’’તિઆદિના વિવટ્ટં દસ્સેન્તો અરહત્તેન દેસનાય કૂટં ગણ્હિ, તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા પન ભગવા’’તિઆદિમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળસીહનાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.