૨. મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણના

વેસાલીનગરવણ્ણના

૧૪૬. અપરાપરન્તિ પુનપ્પુનં. વિસાલીભૂતતાયાતિ ગાવુતન્તરં ગાવુતન્તરં પુથુભૂતતાય. તત્રાતિ તસ્સં વિસાલીભૂતતાયં. છડ્ડિતમત્તેતિ વિસ્સટ્ઠમત્તે. ઊમિભયાદીહીતિ ઊમિકુમ્ભીલઆવટ્ટસંસુકાભયેહિ. ઉદકપ્પવાહેનાગતસ્સપિ ચ ઉસ્મા ન વિગચ્છતિ, ઉસ્મા ચ નામ ઈદિસસ્સ સવિઞ્ઞાણકતાય ભવેય્યાતિ ‘‘સિયા ગબ્ભો’’તિ ચિન્તેસિ. તથા હીતિઆદિ તત્થ કારણચિન્તા. પુઞ્ઞવન્તતાય દુગ્ગન્ધં નાહોસિ, સઉસુમતાય પૂતિકભાવો. દારકાનં પુઞ્ઞૂપનિસ્સયતો અઙ્ગુટ્ઠકતો ચસ્સ ખીરં નિબ્બત્તિ, ખીરભત્તઞ્ચ લભિ. ચરિમકભવે બોધિસત્તે કુચ્છિગતે બોધિસત્તમાતુ વિય ઉદરચ્છવિયા અચ્છવિપ્પસન્નતાય નિચ્છવિ વિયાતિ કત્વા આહ ‘‘નિચ્છવી અહેસુ’’ન્તિ. તેસન્તિ દ્વિન્નં દારકાનં. માતાપિતરોતિ પોસકમાતાપિતરો. અભિસિઞ્ચિત્વા રાજાનં અકંસુ રજ્જસમ્પત્તિયા દાયકસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા, અસમ્ભિન્ને એવ રાજકુલે ઉપ્પન્નત્તા ચ. કુમારસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવસઞ્ચોદિતા દેવતાધિગ્ગહિતાતિ કેચિ.

પુરસ્સ અપરેતિ પુરસ્સ અપરદિસાય ગાવુતમત્તે ઠાને જીવકમ્બવનં વિય સપાકારમન્દિરકે. અચિરપક્કન્તોતિ એત્થ ન દેસન્તરપક્કમનં અધિપ્પેતં, અથ ખો સાસનતો અપક્કમનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘વિબ્ભમિત્વા’’તિઆદિમાહ. તેનેવાહ ‘‘ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા’’તિ. પરિસતીતિ પરિસાયં, જનસમૂહેતિ અત્થો. જનસમૂહગતો પન ‘‘પરિસમજ્ઝે’’તિ વુત્તો. ભાવનામનસિકારેન વિના પકતિયાવ મનુસ્સેહિ નિબ્બત્તેતબ્બો ધમ્મોતિ મનુસ્સધમ્મો, મનુસ્સત્તભાવાવહો વા ધમ્મો મનુસ્સધમ્મો, અનુળારં પરિત્તકુસલં. યં અસતિપિ બુદ્ધુપ્પાદે વત્તતિ, યઞ્ચ સન્ધાયાહ ‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતી’’તિ. ‘‘અમ્હાકં બુદ્ધો’’તિ બુદ્ધે મમત્તકારિનો બુદ્ધમામકા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માદિવણ્ણના

અલં અરિયાય અરિયભાવાયાતિ અલમરિયો, રૂપાયતનં જાનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિય પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, દિબ્બચક્ખુ. સમ્મસનુપગે ચ પન ધમ્મે લક્ખણત્તયઞ્ચ તથા જાનાતિ પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, વિપસ્સના. નિબ્બાનં, ચત્તારિ વા સચ્ચાનિ અસમ્મોહપટિવેધતો જાનાતિ પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, મગ્ગો. ફલં પન નિબ્બાનવસેનેવ યોજેતબ્બં. પચ્ચવેક્ખણા મગ્ગાધિગતસ્સ અત્થસ્સ પચ્ચક્ખતો જાનનટ્ઠેન ઞાણદસ્સનં, સબ્બઞ્ઞુતા અનાવરણતાય સમન્તચક્ખુતાય ચ ઞાણદસ્સનં. લોકુત્તરમગ્ગો અધિપ્પેતો, તસ્મિઞ્હિ પટિસિદ્ધે સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધગુણાનં અસમ્ભવોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તઞ્હિ સો ભગવતો પટિસેધેતી’’તિ.

સુખુમં ધમ્મન્તરં નામ ઝાનવિપસ્સનાદિકં આચરિયાનુગ્ગહેન ગહિતં નામ નત્થિ. તક્કપરિયાહતન્તિ ‘‘ઇતિ ભવિસ્સતિ, એવં ભવિસ્સતી’’તિ તંતંદસ્સેતબ્બમત્થતક્કનેન વિતક્કનમત્તેન પરિતો આહતં પરિવત્તિતં કત્વા. તેનાહ ‘‘તક્કેત્વા’’તિઆદિ. લોકિયપઞ્ઞં અનુજાનાતિ ઉપનિસિન્નપરિસાય અનુકૂલધમ્મકથનતોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘સમણો ગોતમો’’તિઆદિ. પટિભાતીતિ પટિભાનં, ‘‘ઇતિ વક્ખામી’’તિ એવંપવત્તં કથનચિત્તં, તતો પટિભાનતો જાનનં પટિભાનં, આગમાભાવતો સયમેવ ઉપટ્ઠિતત્તા સયંપટિભાનં. તેનાહ ‘‘ઇમિનાસ્સ ધમ્મેસુ પચ્ચક્ખભાવં પટિબાહતી’’તિ. સુફુસિતન્તિ નિબ્બિવરં. અફુસિતત્તે હિ સુખેન વચીઘોસો ન નિચ્છરતિ. દન્તાવરણન્તિ ઓટ્ઠદ્વયં. જિવ્હાપિ થદ્ધતાય સુખેન વચીઘોસો ન નિચ્છરતીતિ આહ ‘‘મુદુકા જિવ્હા’’તિ. કરવીકરુતમઞ્જુતાય મધુરો સરો. એલં વુચ્ચતિ દોસો, એલં ગળતીતિ એલગળા, ન એલગળા અનેલગળા, નિદ્દોસા, ન રુજ્ઝતીતિ અત્થો. સબ્બમેતં રઞ્જનસ્સેવ કારણં દસ્સેન્તો વદતિ.

પઞ્ચ ધમ્માતિ ગમ્ભીરઞાણચરિયભૂતાનં ખન્ધાદીનં ઉગ્ગહણ-સવન-ધારણ-પરિચય-યોનિસોમનસિકારે સન્ધાયાહ. તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયાતિ એત્થ સમ્મા-સદ્દો ઉભયત્થાપિ યોજેતબ્બો ‘‘સમ્મા તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાયા’’તિ. યો હિ સમ્મા ધમ્મં પટિપજ્જતિ, તસ્સેવ સમ્મા દુક્ખક્ખયો હોતિ. યો પન વુત્તનયેન તક્કરો, તસ્સ નિય્યાનં અત્થતો ધમ્મસ્સેવ નિય્યાનન્તિ આહ ‘‘સો ધમ્મો…પે… નિય્યાતિ ગચ્છતી’’તિ.

૧૪૭. કોધનોતિ કુજ્ઝનસીલો. યસ્મા પન સુનક્ખત્તો કોધવસેન કુરૂરો ફરુસવચનો ચ, તસ્મા આહ ‘‘કોધનોતિ ચણ્ડો ફરુસો ચા’’તિ. તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થીતિ તસ્મિં અત્તભાવે ઉપ્પજ્જનારહાનં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ. તં બુદ્ધા ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિ યથા તં સુદિન્નલાળુદાયિઆદિકે. ઉપનિસ્સયે સતિપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગે વા ફલે વા અસતિ ‘‘મોઘપુરિસો’’તિ વદન્તિ યથા તં ધનિયૂપસેનત્થેરાદિકે. સમુચ્છિન્નોપનિસ્સયે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યથા ‘‘મક્ખલિ મોઘપુરિસો મનુસ્સખિપ્પં મઞ્ઞે’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૧) તથા સુનક્ખત્તોપીતિ આહ ‘‘ઇમસ્સ પના’’તિઆદિ. અસ્સાતિ એતેન. કત્તરિ હિદં સામિવચનં. કોધેનાતિ કોધહેતુના.

ભગવતોતિ સમ્પદાનવચનં કુદ્ધપદાપેક્ખાય. પુબ્બેતિ ભિક્ખુકાલે. સદ્દં સોતુકામોતિ સો કિર દિબ્બચક્ખુના તાવતિંસભવને દેવતાનં રૂપં પસ્સન્તો ઓટ્ઠચલનં પસ્સતિ, ન પન સદ્દં સુણાતિ, તસ્મા તાસં સદ્દં સોતુકામો અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘સદ્દં સોતુકામો…પે… પુચ્છી’’તિ. સો ચ અતીતે એકં સીલવન્તં ભિક્ખું કણ્ણસક્ખલિયં પહરિત્વા બધિરમકાસિ, તસ્મા પરિકમ્મં કરોન્તોપિ અભબ્બોવ દિબ્બસોતાધિગમાય. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઉપનિસ્સયો નત્થીતિ ઞત્વા પરિકમ્મં ન કથેસી’’તિ. ચિન્તેસીતિ અત્તનો મિચ્છાપરિવિતક્કિતેન અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તો ચિન્તેસિ.

નિય્યાનિકત્તાવબોધનતો અભેદોપચારેન ‘‘દેસનાધમ્મો નિય્યાનિકો’’તિ વુત્તો. નિય્યાનો વા અરિયમગ્ગો બોધેતબ્બો એતસ્સ અત્થીતિ નિય્યાનિકો દેસનાધમ્મો. અત્તનિ અત્થિતં દસ્સેતિ કિચ્ચસિદ્ધિદસ્સનેન તત્થ તત્થ પાકટીકતત્તા, ન પટિઞ્ઞામત્તેન. તથા હિ યથાપરાધં તંતંસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા યથાધમ્મં વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપઞ્ચ અવિપરીતધમ્મદેસનાય દેવમનુસ્સેહિ યથાભિસઙ્ખતપઞ્હાનં તદજ્ઝાસયાનુકૂલં ઠાનસો વિસ્સજ્જનેન ચ ભગવતો સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારભાવેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વિઞ્ઞૂનં પાકટં, તથા તત્થ તત્થ યમકપાટિહારિયકરણાદીસુ ઇદ્ધિવિધઞાણાદીનીતિ. તેનાહ ‘‘મય્હઞ્ચા’’તિઆદિ. અન્વેતિ યથાગહિતસઙ્કેતસ્સ અનુગમનવસેન એતિ જાનાતીતિ અન્વયો. તેનાહ ‘‘અનુબુજ્ઝતીતિ અત્થો’’તિ. સઙ્કેતાનુગમનઞ્ચેત્થ ‘‘યથાપરાધં તંતંસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા’’તિઆદિના વુત્તનયમેવ. એવં યોજના વેદિતબ્બાતિ યથા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન યોજના કતા, એવં ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ મય્હં ઇદ્ધિવિધઞાણસઙ્ખાતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મ’’ન્તિઆદિના તત્થ તત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસબલઞાણવણ્ણના

૧૪૮. યદિપિ આદિતો અભિઞ્ઞાત્તયવસેન દેસનાય આગતત્તા ચેતોપરિયઞાણાનન્તરં ઉપરિ તિસ્સો અભિઞ્ઞા વત્તબ્બા સિયુન્તિ વત્તબ્બં સિયા, અત્થતો પન વિજ્જાત્તયં યથાવુત્તઅભિઞ્ઞાત્તયમેવાતિ કત્વા ‘‘તિસ્સો વિજ્જા વત્તબ્બા સિયુ’’ન્તિ વુત્તં. કસ્મા પનેત્થ ‘‘તાસુ વુત્તાસુ ઉપરિ દસબલઞાણં ન પરિપૂરતી’’તિ વુત્તં, નનુ ઇમાનિ ઞાણાનિ સેસાભિઞ્ઞા વિય અત્તનો વિસયસ્સ અભિજાનનટ્ઠં ઉપાદાય અભિઞ્ઞાસુ વત્તબ્બાનિ, અકમ્પિયટ્ઠં પન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠઞ્ચ ઉપાદાય બલઞાણેસુ યથા સમ્માસતિઆદયો ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગેસૂતિ? નયિદમેવં. તત્થ હિ ધમ્માનં ધમ્મકિચ્ચવિસેસવિભાવનપરાય દેસનાય વુત્તં, ઇધ પન સત્થુ ગુણવિસેસવિભાવનપરાય દેસનાય તથા વત્તું ન સક્કા અત્થતો અનઞ્ઞત્તા, એકચ્ચાનં પુથુજ્જનાનં એવં ચિત્તં ઉપ્પજ્જેય્ય ‘‘કિમિદં ભગવા હેટ્ઠા વુત્તગુણે પુનપિ ગણ્હન્તો ગુણાધિકદસ્સનં કરોતી’’તિ. તસ્મા સુવુત્તમેતં ‘‘ઉપરિ દસબલઞાણં ન પરિપૂરતી’’તિ.

અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનીતિ કસ્મા વુત્તં (અ. નિ. ટી. ૩.૧૦.૨૧), નનુ ચેતાનિ સાવકાનમ્પિ એકચ્ચાનં ઉપ્પજ્જન્તીતિ? કામં ઉપ્પજ્જન્તિ, યાદિસાનિ પન બુદ્ધાનં ઠાનાટ્ઠાનઞાણાદીનિ, ન તાદિસાનિ તદઞ્ઞેસં કદાચિપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનીતિ. તેનાહ ‘‘તથાગતસ્સેવ બલાની’’તિ. ઇમમેવ હિ યથાવુત્તલેસં અપેક્ખિત્વા તદભાવતો આસયાનુસયઞાણાદીસુ એવ અસાધારણગુણસમઞ્ઞા નિરુળ્હા. કામં ઞાણબલાનં ઞાણસમ્ભારો વિસેસપચ્ચયો, પુઞ્ઞસમ્ભારોપિ પન નેસં પચ્ચયો એવ, ઞાણસમ્ભારસ્સપિ વા પુઞ્ઞસમ્ભારભાવતો ‘‘પુઞ્ઞુસ્સયસમ્પત્તિયા આગતાની’’તિ વુત્તં.

પકતિહત્થિકુલન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૨) ગિરિચરનદીચરવનચરાદિપ્પભેદા ગોચરિયકાલાવકનામા સબ્બાપિ બલેન પાકતિકા હત્થિજાતિ. દસન્નં પુરિસાનન્તિ થામમજ્ઝિમાનં દસન્નં પુરિસાનં. એકસ્સ તથાગતસ્સ કાયબલન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. એકસ્સાતિ ચ તથા હેટ્ઠાકથાયં આગતત્તા દેસનાસોતેન વુત્તં. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ એત્થ નારા વુચ્ચન્તિ રસ્મિયો, તા બહૂ નાનાવિધા ઇતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ નારાયનં, વજિરં, તસ્મા નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ વજિરસઙ્ઘાતબલન્તિ અત્થો. ઞાણબલં પન પાળિયં આગતમેવ, ન કાયબલં વિય અટ્ઠકથારુળ્હમેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સંયુત્તકે આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ સત્તસત્તતિ ઞાણાની’’તિ વુત્તં (વિભ. મૂલટી. ૭૬૦), તત્થ પન નિદાનવગ્ગે સત્તસત્તતિ આગતાનિ ચતુચત્તારીસઞ્ચ, તેસત્તતિ પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૭૩ માતિકા) સુતમયાદીનિ આગતાનિ દિસ્સન્તિ, ન સંયુત્તકે. અઞ્ઞાનિપીતિ એતેન ઞાણવત્થુવિભઙ્ગે એકકાદિવસેન વુત્તાનિ, અઞ્ઞત્થ ચ ‘‘પુબ્બન્તે ઞાણ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૦૭૬) બ્રહ્મજાલાદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૬) ચ ‘‘તયિદં તથાગતો પજાનાતિ, ઇમાનિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ એવં ગહિતાની’’તિઆદિના વુત્તાનિ અનેકાનિ ઞાણપ્પભેદાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. યાથાવપટિવેધતો સયઞ્ચ અકમ્પિયં પુગ્ગલઞ્ચ તંસમઙ્ગિં નેય્યેસુ અધિબલં કરોતીતિ આહ ‘‘અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન ચા’’તિ.

ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૮) સેટ્ઠં ઠાનં. સબ્બઞ્ઞુતપટિજાનનવસેન અભિમુખં ગચ્છન્તિ, અટ્ઠ વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ આસભા, પુબ્બબુદ્ધા. ઇદં પનાતિ બુદ્ધાનં ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતમેવ વદતિ. તિટ્ઠમાનોવાતિ અવદન્તોપિ (સં. નિ. ટી. ૨.૨.૨૨) તિટ્ઠમાનોવ પટિજાનાતિ નામાતિ અત્થો. ઉપગચ્છતીતિ અનુજાનાતિ.

અટ્ઠસુ પરિસાસૂતિ ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, અનેકસતં ખત્તિયપરિસં…પે… તત્ર વત મં ભયં વા સારજ્જં વા ઓક્કમિસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, સારિપુત્ત, ન સમનુપસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૧) વુત્તાસુ અટ્ઠસુ પરિસાસુ. અભીતનાદં નદતીતિ પરતો દસ્સિતઞાણયોગેન દસબલોહન્તિ અભીતનાદં નદતિ. સીહનાદસુત્તેન ખન્ધવગ્ગે (સં. નિ. ૩.૭૮) આગતેન.

‘‘દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) સુત્તસેસેન સપ્પુરિસૂપસ્સયાદીનં ફલસમ્પત્તિપવત્તિ, પુરિમસપ્પુરિસૂપસ્સયાદિં ઉપનિસ્સાય પચ્છિમસપ્પુરિસૂપસ્સયાદીનં સમ્પત્તિપવત્તિ વા વુત્તાતિ આદિ-સદ્દેન તત્થ ચ ચક્ક-સદ્દસ્સ ગહણં વેદિતબ્બં. વિચક્કસણ્ઠાના અસનિ એવ અસનિવિચક્કં. ઉરચક્કાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન આણાસમૂહાદીસુપિ ચક્ક-સદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા. ‘‘સઙ્ઘભેદં કરિસ્સામ ચક્કભેદ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) હિ આણા ‘‘ચક્ક’’ન્તિ વુત્તા, ‘‘દેવચક્કં અસુરચક્ક’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૮) સમૂહોતિ. પટિવેધનિટ્ઠત્તા અરહત્તમગ્ગઞાણં પટિવેધોતિ ‘‘ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામા’’તિ વુત્તં. તેન પટિલદ્ધસ્સપિ દેસનાઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ પરસ્સ બુજ્ઝનમત્તેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિ…પે… ફલક્ખણે પવત્તં નામા’’તિ વુત્તં. તતો પરં પન યાવ પરિનિબ્બાના દેસનાઞાણપ્પવત્તિ તસ્સેવ પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં પવત્તિતચક્કસ્સ ચક્કવત્તિનો ચક્કરતનસ્સ ઠાનં વિય.

‘‘તિટ્ઠતી’’તિ વુત્તં, કિં ભૂમિયં પુરિસો વિય? નોતિ આહ ‘‘તદાયત્તવુત્તિતાયા’’તિ. ઠાનન્તિ ચેત્થ અત્તલાભો ધરમાનતા ચ, ન ગતિનિવત્તીતિ આહ ‘‘ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચા’’તિ. યત્થ પનેતં દસબલઞાણં વિત્થારિતં, તં દસ્સેન્તો ‘‘અભિધમ્મે પના’’તિઆદિમાહ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

સમાદિયન્તીતિ સમાદાનાનિ, તાનિ પન સમાદિયિત્વા કતાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘સમાદિયિત્વા કતાન’’ન્તિ. કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનન્તિ એતેન સમાદાનસદ્દસ્સ અપુબ્બત્થાભાવં દસ્સેતિ મુત્તગતસદ્દે ગતસદ્દસ્સ વિય. ગતીતિ નિરયાદિગતિયો. ઉપધીતિ અત્તભાવો. કાલોતિ કમ્મસ્સ વિપચ્ચનારહકાલો. પયોગોતિ વિપાકુપ્પત્તિયા પચ્ચયભૂતા કિરિયા.

અગતિગામિનિન્તિ નિબ્બાનગામિનિં. વક્ખતિ હિ ‘‘નિબ્બાનઞ્ચાહં, સારિપુત્ત, પજાનામિ નિબ્બાનગામિઞ્ચ મગ્ગં નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૩). બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં ઘાતેન્તેસુ કામં સબ્બેસં ચેતના તસ્સેવેકસ્સ જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણા, તં પન કમ્મં તેસં નાનાકારં. તેસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૧૧) હિ એકો આદરેન છન્દજાતો કરોતિ, એકો ‘‘એહિ ત્વમ્પિ કરોહી’’તિ પરેહિ નિપ્પીળિતો કરોતિ, એકો સમાનચ્છન્દો વિય હુત્વા અપ્પટિબાહમાનો વિચરતિ. તેસુ એકો તેનેવ કમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તતિ, એકો તિરચ્છાનયોનિયં, એકો પેત્તિવિસયે. તં તથાગતો આયૂહનક્ખણે એવ – ‘‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ તિરચ્છાનયોનિયં, એસ પેત્તિવિસયે’’તિ જાનાતિ. નિરયે નિબ્બત્તમાનમ્પિ – ‘‘એસ મહાનિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ ઉસ્સદનિરયે’’તિ જાનાતિ. તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તમાનમ્પિ – ‘‘એસ અપાદકો ભવિસ્સતિ, એસ દ્વિપાદકો, એસ ચતુપ્પદો, એસ બહુપ્પદો’’તિ જાનાતિ. પેત્તિવિસયે નિબ્બત્તમાનમ્પિ – ‘‘એસ નિજ્ઝામતણ્હિકો ભવિસ્સતિ, એસ ખુપ્પિપાસિકો, એસ પરદત્તૂપજીવી’’તિ જાનાતિ. તેસુ ચ કમ્મેસુ – ‘‘ઇદં કમ્મં પટિસન્ધિમાકડ્ઢિસ્સતિ, ઇદં અઞ્ઞેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા ઉપધિવેપક્કં ભવિસ્સતી’’તિ જાનાતિ.

તથા સકલગામવાસિકેસુ એકતો પિણ્ડપાતં દદમાનેસુ કામં સબ્બેસમ્પિ ચેતના પિણ્ડપાતારમ્મણાવ, તં પન કમ્મં તેસં નાનાકારં. તેસુ હિ એકો આદરેન કરોતીતિ સેસં પુરિમસદિસં, તસ્મા તેસુ કેચિ દેવલોકે નિબ્બત્તન્તિ, કેચિ મનુસ્સલોકે, તં તથાગતો આયૂહનક્ખણેયેવ જાનાતિ – ‘‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ દેવલોકે, તત્થાપિ એસ ખત્તિયકુલે, એસ બ્રાહ્મણકુલે, એસ વેસ્સકુલે, એસ સુદ્દકુલે, એસ પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ, એસ નિમ્માનરતીસુ, એસ તુસિતેસુ, એસ યામેસુ, એસ તાવતિંસેસુ, એસ ચાતુમહારાજિકેસુ, એસ ભુમ્મદેવેસૂ’’તિઆદિના તત્થ તત્થ હીનપણીતસુવણ્ણદુબ્બણ્ણઅપ્પપરિવારમહાપરિવારતાદિભેદં તં તં વિસેસં આયૂહનક્ખણેયેવ જાનાતિ.

તથા વિપસ્સનં પટ્ઠપેન્તેસુયેવ – ‘‘ઇમિના નીહારેન એસ કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું ન સક્ખિસ્સતિ, એસ મહાભૂતમત્તમેવ વવત્થપેસ્સતિ, એસ રૂપપરિગ્ગહેયેવ ઠસ્સતિ, એસ અરૂપપરિગ્ગહેયેવ, એસ નામરૂપપરિગ્ગહેયેવ, એસ પચ્ચયપરિગ્ગહે એવ, એસ લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય એવ, એસ પઠમફલેયેવ, એસ દુતિયફલે એવ, એસ તતિયફલે એવ, એસ અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. કસિણપરિકમ્મં કરોન્તેસુપિ – ‘‘ઇમસ્સ પરિકમ્મમત્તમેવ ભવિસ્સતિ, એસ નિમિત્તં ઉપ્પાદેસ્સતિ, એસ અપ્પનં એવ પાપુણિસ્સતિ, એસ ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ જાનાતિ. તેનાહ ‘‘ઇમસ્સ ચેતના’’તિઆદિ.

કામનતો, કામેતબ્બતો, કામપટિસંયુત્તતો ચ કામો ધાતુ કામધાતુ. આદિ-સદ્દેન બ્યાપાદધાતુ-રૂપધાતુ-આદીનં સઙ્ગહો. વિલક્ખણતાયાતિ વિસદિસસભાવતાય. ખન્ધાયતનધાતુલોકન્તિ અનેકધાતું નાનાધાતું ખન્ધલોકં આયતનલોકં ધાતુલોકં યથાભૂતં પજાનાતીતિ યોજના. ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામ. તેસુપિ એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો (વિભ. ૩૩). એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો (વિભ. ૩૪-૬૧). એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો, બહુવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો (વિભ. ૬૨-૯૧). એકવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો, બહુવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો (વિભ. ૯૨-૧૨૦). એકવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, બહુવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ (વિભ. ૧૨૧-૧૪૯) એવં તાવ ખન્ધલોકસ્સ, ‘‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામ. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચાતુભૂમકા’’તિઆદિના (વિભ. ૧૫૬-૧૭૧) આયતનલોકસ્સ, ‘‘અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ, તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચાતુભૂમકા’’તિઆદિના (વિભ. ૧૭૨-૧૮૮) ધાતુલોકસ્સ અનેકસભાવં નાનાસભાવઞ્ચ પજાનાતિ. ન કેવલં ઉપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સેવ, અથ ખો અનુપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સપિ – ‘‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો, ઇમસ્સ કાળો, ઇમસ્સ મટ્ઠો, ઇમસ્સ સકણ્ટકો, ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુત્તચો, ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં, ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં પીતં લોહિતં ઓદાતં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં, ઇમસ્સ ફલં ખુદ્દકં મહન્તં દીઘં રસ્સં વટ્ટં સુસણ્ઠાનં દુસ્સણ્ઠાનં મુદુકં ફરુસં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં મધુરં તિત્તકં કટુકં અમ્બિલં કસાવં, ઇમસ્સ કણ્ટકો તિખિણો કુણ્ઠો ઉજુકો કુટિલો તમ્બો કાળો ઓદાતો હોતી’’તિઆદિના પજાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાદીનં એવ હિ એતં બલં, ન અઞ્ઞેસં.

નાનાધિમુત્તિકતન્તિ નાનાઅજ્ઝાસયતં. અધિમુત્તિ નામ અજ્ઝાસયધાતુ અજ્ઝાસયસભાવો. સો પન હીનપણીતતાસામઞ્ઞેન પાળિયં દ્વિધાવ વુત્તોપિ હીનપણીતાદિભેદેન અનેકવિધોતિ આહ ‘‘હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવ’’ન્તિ. તત્થ તત્થ યે યે સત્તા યંયંઅધિમુત્તિકા, તે તે તંતદધિમુત્તિકે એવ સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તિ ધાતુસભાગતો. યથા ગૂથાદીનં ધાતુસભાવો એસો, યં ગૂથાદીહિ એવ સંસન્દન્તિ સમેન્તિ, એવં (પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયસ્સેવેસ સભાવો, યં) (વિભ. મૂલટી. ૮૧૩) હીનજ્ઝાસયા દુસ્સીલાદીહિ એવ સંસન્દન્તિ સમેન્તિ, સમ્પન્નસીલાદયો ચ સમ્પન્નસીલાદીહેવ. તં નેસં નાનાધિમુત્તિકતં ભગવા યથાભૂતં પજાનાતીતિ.

વુદ્ધિઞ્ચ હાનિઞ્ચાતિ પચ્ચયવિસેસેન સામત્થિયતો અધિકતં અનધિકતઞ્ચ. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસે (વિભ. ૮૧૪; પટિ. મ. ૧.૧૧૩) ‘‘આસયં જાનાતિ અનુસયં જાનાતી’’તિ આસયાદિજાનનં કસ્મા નિદ્દિટ્ઠન્તિ? આસયજાનનાદિના યેહિ ઇન્દ્રિયેહિ પરોપરેહિ સત્તા કલ્યાણપાપાસયાદિકા હોન્તિ, તેસં જાનનસ્સ વિભાવનતો. એવઞ્ચ કત્વા ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઆસયાનુસયઞાણાનં વિસું અસાધારણતા, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તનાનાધિમુત્તિકતાઞાણાનં વિસું બલતા ચ સિદ્ધા હોતિ. તત્થ આસયન્તિ યત્થ સત્તા નિવસન્તિ, તં તેસં નિવાસટ્ઠાનં દિટ્ઠિગતં વા યથાભૂતઞાણં વા આસયો.અનુસયો અપ્પહીનભાવેન થામગતો કિલેસો. તં પન ભગવા સત્તાનં આસયં જાનન્તો તેસં તેસં દિટ્ઠિગતાનં, વિપસ્સનામગ્ગઞાણાનઞ્ચ અપ્પવત્તિક્ખણેપિ જાનાતિ. વુત્તં હેતં –

‘‘કામં સેવન્તંયેવ ભગવા જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો કામગરુકો કામાસયો કામાધિમુત્તો’તિ. કામં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો નેક્ખમ્મગરુકો નેક્ખમ્માસયો નેક્ખમ્માધિમુત્તો’તિ. નેક્ખમ્મં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ. બ્યાપાદં, અબ્યાપાદં, થિનમિદ્ધં, આલોકસઞ્ઞં સેવન્તંયેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો થિનમિદ્ધગરુકો થિનમિદ્ધાસયો થિનમિદ્ધાધિમુત્તો’તિ’’ (પટિ. મ. ૧.૧૧૩).

પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનન્તિ રૂપાવચરાનં પઠમાદીનં પચ્ચનીકઝાપનટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનટ્ઠેન ચ ઝાનાનં. ચતુક્કનયેન હેતં વુત્તં. અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનન્તિ એત્થ પટિપાટિયા સત્ત અપ્પિતપ્પિતક્ખણે પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચનતો આરમ્મણે ચ અધિમુચ્ચનતો વિમોક્ખા નામ, અટ્ઠમો પન સબ્બસો સઞ્ઞાવેદયિતેહિ વિમુત્તત્તા અપગમવિમોક્ખો નામ. ચતુક્કનયપઞ્ચકનયેસુ પઠમઝાનસમાધિ સવિતક્કસવિચારો નામ, પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનસમાધિ અવિતક્કવિચારમત્તો, નયદ્વયેપિ ઉપરિ તીસુ ઝાનેસુ સમાધિ અવિતક્કઅવિચારો, સમાપત્તીસુ પટિપાટિયા અટ્ઠન્નં સમાધીતિપિ નામં, સમાપત્તીતિપિ ચિત્તેકગ્ગતાસબ્ભાવતો, નિરોધસમાપત્તિયા તદભાવતો ન સમાધીતિ નામં. હાનભાગિયધમ્મન્તિ અપ્પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિઅનુપક્ખન્દનં. વિસેસભાગિયધમ્મન્તિ પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં દુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનં. ઇતિ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિદુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનાનિ હાનભાગિયવિસેસભાગિયધમ્માતિ દસ્સિતાનિ, તેહિ પન ઝાનાનં તંસભાવતા ધમ્મ-સદ્દેન વુત્તા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ. વોદાનન્તિ પગુણતાસઙ્ખાતં વોદાનં. તઞ્હિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠહિત્વા દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમસ્સ પચ્ચયત્તા ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. યે (અ. નિ. ટી. ૩.૧૦.૨૧) પન ‘‘નિરોધતો ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનન્તિ પાળિ નત્થી’’તિ વદન્તિ, તે ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ઇમાય પાળિયા (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) પટિસેધેતબ્બા. યો સમાપત્તિલાભી સમાનો એવ ‘‘ન લભામહ’’ન્તિ, કમ્મટ્ઠાનં સમાનં એવ ‘‘ન કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ, સો સમ્પત્તિંયેવ સમાનં ‘‘વિપત્તી’’તિ પચ્ચેતીતિ વેદિતબ્બો.

૧૪૯. અપ્પનન્તિ નિગમનં. ન તથા દટ્ઠબ્બન્તિ યથા પરવાદિના વુત્તં, તથા ન દટ્ઠબ્બં. સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતીતિ ઠાનાટ્ઠાનજાનનાદિં સકં સકંયેવ કિચ્ચં કાતું જાનાતિ, યથાસકમેવ વિસયં પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. તમ્પીતિ તેહિ દસબલઞાણેહિ જાનિતબ્બમ્પિ. કમ્મન્તરવિપાકન્તરમેવાતિ કમ્મન્તરસ્સવિપાકન્તરમેવ જાનાતિ, ચેતનાચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મે નિરયાદિનિબ્બાનગામિનિપટિપદાભૂતે કમ્મન્તિ ગહેત્વા આહ ‘‘કમ્મપરિચ્છેદમેવા’’તિ. ધાતુનાનત્તઞ્ચ ધાતુનાનત્તકારણઞ્ચ ધાતુનાનત્તકારણન્તિ એકદેસસરૂપેકસેસો દટ્ઠબ્બો. તઞ્હિ ઞાણં તદુભયમ્પિ જાનાતિ, ‘‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા’’તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૮૧૨) તથા ચેવ સંવણ્ણિતં. સચ્ચપરિચ્છેદમેવાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન સચ્ચાનં પરિચ્છિન્દનમેવ. અપ્પેતું ન સક્કોતિ અટ્ઠમનવમબલાનિ વિય તંસદિસં ઇદ્ધિવિધઞાણં વિય વિકુબ્બિતું. એતેનસ્સ બલસદિસતઞ્ચ નિવારેતિ. ઝાનાદિઞાણં વિય વા અપ્પેતું વિકુબ્બિતુઞ્ચ. યદિપિ હિ ‘‘ઝાનાદિપચ્ચવેક્ખણાઞાણં સત્તમબલ’’ન્તિ તસ્સ સવિતક્કસવિચારતા વુત્તા, તથાપિ ‘‘ઝાનાદીહિ વિના પચ્ચવેક્ખણા નત્થી’’તિ ઝાનાદિસહગતં ઞાણં તદન્તોગધં કત્વા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઝાનાદિકિચ્ચં વિય ન સબ્બં બલકિચ્ચં કાતું સક્કોતીતિ દસ્સેતું ‘‘ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતું ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં, ન પન કસ્સચિ બલસ્સ ઝાનઇદ્ધિભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં. એવં કિચ્ચવિસેસવસેનપિ દસબલઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં વિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિતક્કત્તિકભૂમન્તરવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પટિપાટિયાતિઆદિતો પટ્ઠાય પટિપાટિયા.

અનુપદવણ્ણનં કત્વા વેદિતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. કિલેસાવરણં નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ, કિલેસાવરણસ્સ અભાવો આસવક્ખયાધિગમસ્સ ઠાનં, તબ્ભાવો અટ્ઠાનં, અનધિગમસ્સ પન તદુભયં યથાક્કમં અટ્ઠાનઞ્ચ ઠાનઞ્ચાતિ તત્થ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘લોકિય…પે… દસ્સનતો ચા’’તિ આહ. તત્થ લોકિયસમ્માદિટ્ઠિયા ઠિતિ આસવક્ખયાધિગમસ્સ ઠાનં કિલેસાવરણાભાવસ્સ કારણત્તા. સા હિ તસ્મિં સતિ ન હોતિ, અસતિ ચ હોતિ. એતેન તસ્સા અટ્ઠિતિયા તસ્સ અટ્ઠાનતા વુત્તા એવ. નેસં વેનેય્યસત્તાનં. ધાતુવેમત્તદસ્સનતોતિ કામધાતુઆદીનં પવત્તિભેદદસ્સનતો. યદગ્ગેન ધાતુવેમત્તં જાનાતિ, તદગ્ગેન ચરિયાવિસેસમ્પિ જાનાતિ. ધાતુવેમત્તદસ્સનતોતિ વા ધમ્મધાતુવેમત્તદસ્સનતો. સબ્બાપિ હિ ચરિયા ધમ્મધાતુપરિયાપન્ના એવાતિ. પયોગં અનાદિયિત્વાપિ સન્તતિમહામત્તાદીનં (ધ. પ. ૧૪૨) વિય. દિબ્બચક્ખુઞાણાનુભાવતો પત્તબ્બેનાતિ એત્થ દિબ્બચક્ખુના પરસ્સ હદયવત્થુસન્નિસ્સયલોહિતવણ્ણદસ્સનમુખેન તદા પવત્તમાનચિત્તજાનનત્થં પરિકમ્મકરણં નામ સાવકાનં, તઞ્ચ ખો આદિકમ્મિકાનં, યતો દિબ્બચક્ખુઆનુભાવતો ચેતોપરિયઞાણસ્સ પત્તબ્બતા સિયા, બુદ્ધાનં પન યદિપિ આસવક્ખયઞાણાધિગમતો પગેવ દિબ્બચક્ખુઞાણાધિગમો, તથાપિ તથા પરિકમ્મકરણં નત્થિ વિજ્જાત્તયસિદ્ધિયા સિજ્ઝનતો. સેસાભિઞ્ઞાત્તયે ચેતોપરિયઞાણં દિબ્બચક્ખુઞાણાધિગમેન પત્તન્તિ ચ વત્તબ્બતં લભતીતિ તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પુન એવરૂપિં વાચં ન વક્ખામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેન્તો તં વાચં પજહતિ નામ. વાચાય પન સો અત્થો પાકટો હોતીતિ ‘‘વદન્તો’’તિ વુત્તં. દિટ્ઠિં ન ગણ્હિસ્સામીતિ દિટ્ઠિગ્ગાહપટિક્ખેપો. દિટ્ઠિયા અનુપ્પાદનં પજહનમેવાતિ આહ ‘‘પજહન્તો’’તિ. સો અરિયૂપવાદી નિરયે ઠપિતોયેવ, નાસ્સ નિરયૂપપત્તિયા કોચિ વિબન્ધો એકંસિકો અયમત્થોતિ અધિપ્પાયો.

અસ્સાતિ એકંસિકભાવસ્સ. સિક્ખાહિ સીલસમાધિપઞ્ઞાહિ, તદત્થાય વિપસ્સનાય ચ વિના અઞ્ઞારાધનસ્સ અસમ્ભવતો ‘‘લોકિયલોકુત્તરા સીલસમાધિપઞ્ઞા વેદિતબ્બા’’તિ વત્વા પુન આસન્નતરે સીલાદિકે દસ્સેન્તો ‘‘લોકુત્તરવસેનેવ વિનિવત્તેતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ આહ, તસ્મા અગ્ગમગ્ગપરિયાપન્ના સીલાદયો વેદિતબ્બા. અગ્ગમગ્ગટ્ઠસ્સ હિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે એકંસિકા અઞ્ઞારાધના, ઇતરેસં અનેકંસિકાતિ. સમ્પજ્જનં સમ્પદા, નિપ્ફત્તીતિ અત્થો, તસ્મા એવંસમ્પદન્તિ એવંઅવિરજ્ઝનકનિપ્ફત્તિકન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇમમ્પિ કારણ’’ન્તિઆદિ. તત્થ કારણન્તિ યુત્તિ. તત્રાયં યુત્તિનિદ્ધારણા ‘‘નિરયૂપગો અરિયૂપવાદી તદાદાયસ્સ અવિજ્જમાનતો સેય્યથાપિ મિચ્છાદિટ્ઠી’’તિ. એત્થ ચ ‘‘તં વાચં અપ્પહાયા’’તિઆદિવચનેન તદાદાયસ્સ અપ્પહાનેન ચ અરિયૂપવાદો અન્તરાયિકો અનત્થાવહો ચ, પહાનેન પન અચ્ચયં દેસેત્વા ખમાપનેન અનન્તરાયિકો અત્થાવહો ચ યથા તં વુટ્ઠિતા દેસિતા ચ આપત્તીતિ દસ્સેતિ.

દસબલઞાણવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુવેસારજ્જઞાણવણ્ણના

૧૫૦. બ્યામોહભયવસેન (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૮) સરણપરિયેસનં સારજ્જનં સારદો, બ્યામોહભયં, વિગતો સારદો એતસ્સાતિ વિસારદો, તસ્સ ભાવો વેસારજ્જં. તં પન ઞાણસમ્પદં પહાનસમ્પદં દેસનાવિસેસસમ્પદં ખેમં નિસ્સાય પવત્તં ચતુબ્બિધં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. તેનાહ ‘‘ચતૂસુ ઠાનેસૂ’’તિઆદિ. દસ્સિતધમ્મેસૂતિ વુત્તધમ્મેસુ. વચનમત્તમેવ હિ તેસં, ન પન દસ્સનં તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ અભાવતો. ભગવતા એવ વા ‘‘ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિ પરસ્સ વચનવસેન દસ્સિતધમ્મેસુ. ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૧૮) વિય ધમ્મ-સદ્દો હેતુપરિયાયોતિ આહ ‘‘સહધમ્મેનાતિ સહેતુના’’તિ. હેતૂતિ ચ ઉપપત્તિસાધનહેતુ વેદિતબ્બો, ન કારકો સમ્પાપકો ચ. અપ્પમાણન્તિ અનિદસ્સનં. નિદસ્સનઞ્હિ અન્વયતો બ્યતિરેકતો પમાણઙ્ગતાય ‘‘પમાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નિમિત્તન્તિ ચોદનાય કારણં. તત્થ ચોદકો ચોદનં કરોતીતિ કારણં, ધમ્મો ચોદનં કરોતિ એતેનાતિ કારણં. તેનાહ ‘‘પુગ્ગલોપી’’તિઆદિ. ખેમન્તિ કેનચિ અપ્પટિબન્ધિયભાવેન અનુપદ્દુતતં.

અન્તરાયો એતેસં અત્થિ, અન્તરાયેવા યુત્તાતિ અન્તરાયિકા. એવંભૂતા પન તે યસ્મા અન્તરાયકરા નામ હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા’’તિ. અસઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમો ન તથા સાવજ્જોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા’’તિ. સત્ત આપત્તિક્ખન્ધાતિઆદિ નિદસ્સનમત્તં ઇતરેસમ્પિ ચતુન્નં ‘‘અન્તરાયિકા’’તિ વુત્તધમ્માનં તબ્ભાવે બ્યભિચારાભાવતો. ઇધ પન મેથુનધમ્મો અધિપ્પેતોતિ ઇદં અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન વુત્તં અરિટ્ઠસિક્ખાપદં (પાચિ. ૪૧૭-૪૨૨) વિય. યસ્મા તઙ્ખણમ્પિ કામેસુ (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૮) આદીનવં દિસ્વા વિરત્તો (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૮) હોતિ ચે, વિસેસં અધિગચ્છતિ, ન કામેસુ આસત્તો, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેથુનં…પે… અન્તરાયો હોતી’’તિ. તત્થ યસ્સ કસ્સચીતિ ન કેવલં પબ્બજિતસ્સેવ, અથ ખો યસ્સ કસ્સચિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘મેથુનમનુયુત્તસ્સ, મુસ્સતેવાપિ સાસન’’ન્તિ. તસ્મિં અનિય્યાનિકધમ્મેતિ તસ્મિં પરેન પરિકપ્પિતઅનિય્યાનિકધમ્મનિમિત્તં. નિમિત્તત્થે હિ ઇદં કમ્મસંયોગે ભુમ્મં.

ચતુવેસારજ્જઞાણવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠપરિસવણ્ણના

૧૫૧. પુરિસસ્સ સૂરતરભાવો નામ સઙ્ગામે પાકટો હોતિ, ન ગેહે નિસિન્નકાલે, એવં વેસારજ્જઞાણસ્સ આનુભાવો પણ્ડિતપરિસાસુ યત્થ કત્થચીતિ દસ્સેન્તો ‘‘વેસારજ્જઞાણસ્સ બલદસ્સનત્થ’’ન્તિ આહ. સન્નિપતિત્વા નિસિન્નટ્ઠાનન્તિ ઠાનસીસેન સન્નિપતિતખત્તિયપરિસમેવ દસ્સેતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થાતિ અતિદેસેન આવિભાવિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘મારકાયિકાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં સદિસત્થવિસયત્તા અતિદેસસ્સ. યથા હિ ખત્તિયાનં સમૂહો ખત્તિયપરિસાતિ અયમત્થો લબ્ભતિ, ન એવં ‘‘મારપરિસા’’તિ એત્થ, મારસ્સ પરિસાતિ પન મારપરિસાતિ અયમત્થો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘મારકાયિકાનં…પે… ન મારાન’’ન્તિ. મારકાયિકાનન્તિ મારપક્ખિયાનં. ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેનાતિ સારજ્જિતબ્બટ્ઠાનદસ્સનવસેન, એવં ઉગ્ગા ખત્તિયા અત્તનો પુઞ્ઞતેજેનાતિ અધિપ્પાયો. બ્રાહ્મણા તીસુ વેદેસૂતિ ઇદં ઇતરેસં અવિસયદસ્સનવસેન વુત્તં. વેદે સજ્ઝાયન્તાપિ હિ ખત્તિયા વેસ્સા ચ તદત્થવિચારણાય યેભુય્યેન અસમત્થા એવાતિ. કસ્મા પનેત્થ યામાદિપરિસા ન ગહિતાતિ? ભુસં કામાભિગિદ્ધતાય યોનિસોમનસિકારવિરહતો. યામાદયો હિ ઉળારુળારે કામે પટિસેવન્તા તત્થાભિગિદ્ધતાય ધમ્મસ્સવનાય સભાવેન ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ, મહાબોધિસત્તાનં પન બુદ્ધાનઞ્ચ આનુભાવેન આકડ્ઢિયમાના કદાચિ તેસં પયિરુપાસનાદીનિ કરોન્તિ તાદિસે મહાસમયે. તેનેવ હિ વિમાનવત્થુદેસનાપિ તન્નિમિત્તા બહુલા નાહોસિ. મનુસ્સાનં વસેનાયં કતા.

પરચક્કવાળેસુ ચ મનુસ્સાનં વિસેસાધિગમો નત્થીતિ પુચ્છતિ ‘‘કિં પન ભગવા અઞ્ઞાનિ ચક્કવાળાનિપિ ગચ્છતી’’તિ. ઇતરો યદિપિ તેસં અરિયધમ્માધિગમો નત્થિ, વાસનાય પન તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘આમગચ્છતી’’તિ આહ. કેયૂરં નાનાવિધરતનપરિસિબ્બિતસુવણ્ણજાલવિનદ્ધં ભુજાભરણં. અઙ્ગદં નાનાગન્ધગન્ધિતં, કેવલં વા સુવણ્ણમયં બાહુવલયં. છિન્નસ્સરાતિ દ્વિધાભૂતસ્સરા (દી. નિ. ટી. ૨.૧૭૨) ગગ્ગરસ્સરાતિ ગગ્ગરિકાય વિય ગગ્ગરાયમાનખરસ્સરા (દી. નિ. ટી. ૨.૧૭૨; અ. નિ. ટી. ૩.૮.૬૯). ભાસન્તરન્તિ તેસં ભાસં (દી. નિ. ટી. ૨.૧૭૨; અ. નિ. ટી. ૩.૮.૬૯) સન્ધાયાહ. ‘‘વીમંસા ઉપ્પજ્જતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તં વિવરિતું ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિ વુત્તં.

સઙ્ગમ્માતિ સમાગન્ત્વા. આદિતો લાપો આલાપો, વચનપટિવચનવસેન સમં લાપો સલ્લાપો. સમ્મા, સમઞ્ઞા વા કથા સંકથા, સંકથાવ સાકચ્છા.

અટ્ઠપરિસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુયોનિવણ્ણના

૧૫૨. યવન્તિ તાય સત્તા અમિસ્સિતાપિ સમાનજાતિતાય મિસ્સિતા વિય હોન્તીતિ યોનિ. સા પન અત્થતો અણ્ડાદિઉપ્પત્તિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો ખન્ધાનં ભાગસો પવત્તિવિસેસોતિ આહ ‘‘ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામા’’તિ. અણ્ડે જાતાતિ પઠમાય જાતિયા વસેન વુત્તં, દુતિયાય પન અણ્ડતો, અણ્ડે વા ભિજ્જમાને જાતાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘અભિનિબ્ભિજ્જ જાયન્તી’’તિ. વિનાતિ એતેહિ અણ્ડાદીહિ બાહિરપચ્ચયેહિ વિના. ઉપ્પતિત્વા વિયાતિ ઉપ્પજ્જનવસેન પતિત્વા વિય. બાહિરપચ્ચયનિરપેક્ખત્તાયેવ વા ઉપપતને સાધુકારિનો ઉપપાતિકા, તે એવ ઇધ ઓપપાતિકાતિ વુત્તા. આદિ-સદ્દેન ગબ્ભમલે નિબ્બત્તમહાપદુમકુમારાદીનં સઙ્ગહો. નિજ્ઝામતણ્હિકપેતાનં નિચ્ચં દુક્ખાતુરતાય કામસેવના નત્થિ, તસ્મા તે ગબ્ભસેય્યકા ન હોન્તિ, જાલવન્તતાય ન તાસં કુચ્છિયં ગબ્ભો સણ્ઠાતિ, તસ્મા તે ઓપપાતિકાયેવ સંસેદજત્તાયપિ અસમ્ભવતો. નેરયિકા વિયાતિ નિદસ્સનાપદેસેન તેસમ્પિ ઓપપાતિકત્તં દીપેતિ. અવસેસાતિ નિજ્ઝામતણ્હિકનેરયિકે ઠપેત્વા અવસેસા વિનિપાતિકા. યક્ખાનં ચાતુમહારાજિકતાય ઓપપાતિકભાવે એવ આપન્ને તં નિવત્તેતું ‘‘એવં યક્ખાપી’’તિ વુત્તં. તથા હિ તે ન ભુમ્મદેવા ન ચ વિનિપાતિકાતિ.

ચતુયોનિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચગતિવણ્ણના

૧૫૩. ગન્તબ્બાતિ ઉપપજ્જિતબ્બા. યથા હિ કમ્મભવો પરમત્થતો અસતિપિ કારકે પચ્ચયસામગ્ગિયા સિદ્ધો તંસમઙ્ગિના સન્તાનલક્ખણેન સત્તેન કતોતિ વોહરીયતિ, તથા ઉપપત્તિભવલક્ખણા ગતિયો પરમત્થતો અસતિપિ ગમકે તંતંકમ્મવસેન યેસં તાનિ કમ્માનિ, તેહિ ગન્તબ્બાતિ વોહરીયન્તીતિ. એવં સદ્દત્થતો ગતિં દસ્સેત્વા અત્થુદ્ધારનયેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. યેસુ નિરયાદિભેદેસુ ઉપપત્તિભવેસુ ગતિ-સદ્દો નિરૂળ્હો, તતો અઞ્ઞત્થાપિ ગતિસદ્દપ્પવત્તિ અત્થિ, તં એકેન ગતિ-સદ્દેન વિસેસેત્વા આહ ‘‘ગતિગતી’’તિ યથા ‘‘દુક્ખદુક્ખં, (સં. નિ. ૪.૩૨૭) રૂપરૂપ’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૪૯) ચ. ઉપ્પાદાવત્થાય ગમનં ઉપગમનન્તિ ‘‘નિબ્બત્તિગતી’’તિ વુત્તા. ગતિન્તિ ચિત્તગતિં. તેનાહ ‘‘અજ્ઝાસયગતિ નામા’’તિ, અજ્ઝાસયપ્પવત્તીતિ અત્થો. તદટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૦૩) પન ‘‘ગતિન્તિ નિપ્ફત્તિ’’ન્તિ અત્થો વુત્તો. બ્રહ્મનિમન્તનસુત્તે (મ. નિ. ૧.૫૦૩) હિ અયં પાળીતિ. જુતિન્તિ આનુભાવં. વિભવોતિ વિનાસો. સો હિ વિગમોતિ અત્થેન ગતિ. તેનેવ નિબ્બાનં અરહતો ગતીતિ (પરિ. ૩૩૯) અનુપાદિસેસનિબ્બાનં અરહતો ગતિ વિગમો વિભવોતિ અનેકત્થત્તા ધાતૂનં. દ્વેયેવ ગતિયોતિ દ્વેવ નિપ્ફત્તિયોતિ અત્થોતિ આહ ‘‘અયં નિપ્ફત્તિગતિ નામા’’તિ.

યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તં બ્રૂહેન્તો એવ ઉપ્પજ્જતીતિ અયો, સુખં. નત્થિ એત્થ અયોતિ નિરયો. તતો એવ રમિતબ્બં અસ્સાદેતબ્બં તત્થ નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિરતિઅત્થેન નિરસ્સાદટ્ઠેન નિરયો’’તિ. તિરિયં અઞ્ચિતાતિ દેવમનુસ્સાદયો વિય ઉદ્ધં દીઘા અહુત્વા તિરિયં દીઘાભિ અત્થો. પકટ્ઠતો સુખતો અયનં અપગમો પેચ્ચભાવો, તં પેચ્ચભાવં પત્તાનં વિસયોતિ પેતયોનિમેવ વદતિ. મનસો ઉસ્સન્નત્તાતિ સતિસૂરભાવબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણવસેન ઉપચિતમાનસતાય ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તતાયાતિ અત્તો. અયં પનત્થો નિપ્પરિયાયતો જમ્બુદીપવાસીવસેન વેદિતબ્બો. યથાહ – ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ જમ્બુદીપિકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ દેવે ચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ? સૂરા સતિમન્તો ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ (અ. નિ. ૯.૨૧). તેહિ પન સમાનરૂપાદિતાય સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ મનુસ્સાતેવ પઞ્ઞાયિંસુ. લોકિયા પન ‘‘મનુનો અપચ્ચભાવેન મનુસ્સા’’તિ વદન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પરમત્થદીપનિયં વિમાનવત્થુસંવણ્ણનાયં (વિ. વ. અટ્ઠ. ૩) વુત્તનયેન ગહેતબ્બો. આનુભાવેહીતિ દેવાનુભાવસઙ્ખાતેહિ ઇદ્ધિવિસેસેહિ. તત્થ કામા દેવા કામગુણેહિ ચેવ ઇદ્ધિવિસેસેહિ ચ ઇતરે ઇદ્ધિવિસેસેહેવ દિબ્બન્તિ કીળન્તિ જોતન્તિ, સરણન્તિ વા ગમ્મન્તિ, અભિત્થવિયન્તીતિ વા દેવાતિ.

તિરચ્છાનયોનિઞ્ચાતિઆદીસૂતિ એત્થ તિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયગ્ગહણેન ખન્ધાનં એવ ગહણં તેસં તાદિસસ્સ પરિચ્છિન્નસ્સ ઓકાસસ્સ અભાવતો. યત્થ વા તે અરઞ્ઞસમુદ્દપબ્બતાદિકે નિબદ્ધવાસં વસન્તિ, તાદિસસ્સ ઠાનસ્સ વસેન ઓકાસોપિ ગહેતબ્બો. નિરયૂપગાદીહિ સત્તેહિ મગ્ગિતબ્બતો મગ્ગો પટિપજ્જિતબ્બા પટિપદા ચાતિ તં તં કમ્મમેવ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉભયેનપી’’તિઆદિ. યથા ચ પટિપન્નોતિ ઇમિના તસ્સ કમ્મસ્સ કતૂપચિતાકારમાહ. એત્થ ચ નિરયગામિઞ્ચ મગ્ગં નિરયગામિનિઞ્ચ પટિપદન્તિ ઇમિના સાધારણતો નિરયસંવત્તનિયં કમ્મં વત્વા પુન તં તં સન્તાનપતિતતાય અસાધારણતં દસ્સેતું ‘‘યથાપટિપન્નો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિનિપતન્તીતિ વિવસા, વિરૂપં વા નિપતન્તિ. કસ્મા પનેત્થ પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘નિબ્બાનઞ્ચાહ’’ન્તિઆદિમાહાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિ. ન હિ ભગવા અત્તનો બુદ્ધસુબુદ્ધતં વિભાવેન્તો સાવસેસં કત્વા દેસનં દેસેતિ.

પઞ્ચગતિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઞાણપવત્તાકારવણ્ણના

૧૫૪. ઞાણપ્પવત્તાકારન્તિ ઞાણસ્સ પવત્તિઆકારં, ઞાણસ્સ વા પવત્તિપકારં. એકન્તદુક્ખાતિ એકન્તેન દુક્ખા અચ્ચન્તદુક્ખા. તા પન સબ્બકાલં દુક્ખા સુખાલયેનપિ અસમ્મિસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિચ્ચદુક્ખા નિરન્તરદુક્ખા’’તિ. બહલાતિ અતનુકા, મહન્તાતિ અત્થો. તિબ્બાતિ વા તિખિણા. ખરાતિ કક્ખળા. કટુકાતિ વા અનિટ્ઠા. કસ્સતિ ખણીયતીતિ કાસુ, આવાટો. કસીયતિ ચીયતીતિ કાસુ, રાસિ. ફુનન્તીતિ દ્વીહિ હત્થેહિ અઙ્ગારાનિ ઉક્ખિપિત્વા પટિવાતં ઓફુનન્તિ, તેન તેસં સકલસરીરં ડય્હતિ. તેનાહ ‘‘પરિદડ્ઢગત્તા’’તિ. પુરિસપ્પમાણં પોરિસં. એકપથેનેવાતિ એકમગ્ગભૂતેનેવ. અનુક્કમનીયેનાતિ ઉક્કમિતું અપક્કમિતું અસક્કુણેય્યેન.

નનુ ચ દિબ્બચક્ખુઞાણં પચ્ચુપ્પન્નવણ્ણારમ્મણં, તેન કથં રૂપન્તરસમઙ્ગિં નિરયે નિબ્બત્તસત્તં ‘‘અયં સો’’તિ જાનાતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. યથાકમ્મૂપગઞાણેન ‘‘અયં સો’’તિ સલ્લક્ખેતિ, તસ્સ પન દિબ્બચક્ખુઆનુભાવેન પત્તબ્બત્તા ‘‘દિબ્બચક્ખુબલં નામ એતન્તિ વુત્તં.

પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘ગૂથકૂપો વિય તિરચ્છાનયોનિ દટ્ઠબ્બા’’તિઆદિના અઙ્ગારકાસુપમાયં વુત્તનયેનેવ. દુક્ખા વેદના બહુલા એતાસૂતિ દુક્ખબહુલા. બહલપત્તપલાસોતિ અવિરળતનુવિપુલપણ્ણો. સુખપરિભોગં મહાપાસાદં દસ્સેતું ‘‘દીઘપાસાદો’’તિ વુત્તં ચતુરસ્સપાસાદાદીનં ખુદ્દકત્તા. ઉણ્ણામયઅત્થરણેનાતિ ઉણ્ણામયલોહિતઅત્થરણેન. ઉત્તરં ઉપરિભાગં છાદેતીતિ ઉત્તરચ્છદો, વિતાનં. તં પન લોહિતવિતાનં ઇધાધિપ્પેતન્તિ ‘‘રત્તવિતાનેના’’તિ વુત્તં.

અપરભાગયોજનાતિ પાળિયં ‘‘અપરેન સમયેના’’તિ વુત્તસ્સ અપરભાગસ્સ યોજના. સા પન એકદેસેન પુરિમભાગે વુત્તે એવ સુવિઞ્ઞેય્યા હોતીતિ ‘‘યથા સો’’તિઆદિમાહ. મગ્ગારુળ્હમેવાતિ મગ્ગં ઉપગતમત્તમેવ.

નિયમાભાવાતિ ‘‘દિબ્બચક્ખુનાવ પસ્સતી’’તિ નિયમસ્સ અભાવા. ‘‘દિબ્બચક્ખુનાપિ પસ્સિસ્સતી’’તિ ઇદં ન અનુત્તરસુખાનુભવનસ્સ દિબ્બચક્ખુગોચરત્તા વુત્તં, અનાગતસ્સ પન તસ્સ દિબ્બચક્ખુપરિભણ્ડભૂતેન અનાગતંસઞાણેન દસ્સનમેવાતિ કારણૂપચારેન વુત્તં. પાળિયં પન ‘‘ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. ‘‘અત્થતો પન નાના હોતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘દેવલોકસુખં હી’’તિઆદિં વત્વા યથાદસ્સિતઉપમાહિપિ અયમત્થો પાકટો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપમાયમ્પી’’તિઆદિમાહ. ગોત્રભુઞાણુપ્પાદતો પટ્ઠાય નિરોધં પસ્સિત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણવસેન ચેવ પરતો ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનવસેન ચ અરિયસાવકો નિરોધે સયિતો વિય હોતિ તદપસ્સયેનેવ પવત્તનતોતિ આહ ‘‘નિરોધસયનવરગત’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘નિબ્બાના…પે… પસ્સતી’’તિ.

ઞાણપવત્તાકારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુક્કરકારિકાદિસુદ્ધિવણ્ણના

૧૫૫. પુચ્છાનુસન્ધિઆદિઅનુસન્ધિત્તયતો અઞ્ઞત્તા ‘‘પાટિયેક્કં અનુસન્ધિવસેના’’તિ વુત્તં. ન કેવલં ‘‘દુક્કરકારિકાય સુદ્ધિ હોતી’’તિ એવંલદ્ધિકો એવ, અથ ખો દુક્કરચારીસુ અભિપ્પસન્નોતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. ચતુકુણ્ડિકોતિ દ્વીહિ પાદેહિ હત્થેહીતિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ કુણ્ડનકો આહિણ્ડનકો. છમાનિકિણ્ણન્તિ ભૂમિયં ખિત્તં. ભક્ખસન્તિ આહારં.

મચ્છરિયમલાદિપાપધમ્મવિગમનતો મેત્તાદિગુણાનુબ્રૂહનતો ચ બ્રહ્મં સેટ્ઠં ચરિયન્તિ બ્રહ્મચરિયં, દાનં. તથા હિ તં ભગવતા પણ્ડિતપઞ્ઞત્તં વુત્તં. એવં સેસેસુપિ યથારહં બ્રહ્મચરિયપરિયાયો નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બો. કિન્તિ કીદિસં. વતન્તિ સમાદિન્નવતં. સુચિણ્ણસ્સાતિ સુટ્ઠુ ચિણ્ણસ્સ પુઞ્ઞસ્સ. ઇદ્ધીતિ આનુભાવો. જુતીતિ વત્થાભરણોભાસસમુજ્જલા સરીરપ્પભા. બલવીરિયૂપપત્તીતિ કાયબલેન ચેવ ઉસ્સાહેન ચ સમન્નાગમો.

તેન પાણિ કામદદોતિ તેન અદ્ધિકાનં ઉપગચ્છન્તાનં હત્થં પસારેત્વા અસય્હસેટ્ઠિનો દાનટ્ઠાનદસ્સનમયેન પુઞ્ઞેન ઇદાનિ મય્હં હત્થો કપ્પરુક્ખો વિય કામદદો ઇચ્છિતિચ્છિતદાયી, કામદદો હોન્તો ચ મધુસ્સવો ઇટ્ઠવત્થુવિસ્સજ્જનકો જાતો. તેન મે બ્રહ્મચરિયેનાતિ તેન મમ યથાવુત્તકાયવેય્યાવટિયકમ્મસઙ્ખાતેન સેટ્ઠચરિયેન. પુઞ્ઞન્તિ પુઞ્ઞફલં. તમ્પિ હિ પુજ્જસભાવતો, ઉત્તરપદલોપેન વા ‘‘એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦) ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ સમાહટાનિ પઞ્ચસિક્ખાપદં યથા ‘‘તિભવં, તિસકટ’’ન્તિ ચ. બ્રહ્મચરિયસ્મિન્તિ ધમ્મદેસનાય. સા હિ વિનેય્યાનં બ્રહ્મભાવાવહનતો બ્રહ્મં સેટ્ઠં ચરિયં, બ્રહ્મુનો વા ભગવતો વાચસિકં ચરિયન્તિ ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

સહસ્સં મચ્ચુહાયિનન્તિ સહસ્સમત્તા અરહત્તસમધિગમેન મચ્ચુવિસયાતિક્કમેન મચ્ચુપહાયિનો જાતા. બ્રહ્મચારી ભવિસ્સામાતિ એત્થ યેન બ્રહ્મચરિયેન તે બ્રહ્મચારિનોતિ વુચ્ચન્તિ, તં બ્રહ્મચરિયં નિદ્ધારેત્વા આહ ‘‘મેથુનવિરતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ વુત્તા’’તિ.

નાતિક્કમામાતિ ન અતિચરામ અગમનીયટ્ઠાનેપિ ઇતરત્થાપિ ન વીતિક્કમામ. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞત્ર તાહિ બ્રહ્મચરિયં ચરામા’’તિ. અમ્હન્તિ અમ્હાકં.

અત્તદમનવસેનાતિ યથાપટિઞ્ઞં અરહન્તાનં અનુકરણાકારેન પવત્તચિત્તદમનવસેન, મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં દમનેનાતિ અત્થો. સિખાપ્પત્તસેટ્ઠચરિયતાય અરિયમગ્ગો બ્રહ્મચરિયં. બ્રહ્મં સેટ્ઠં ચરતિ એતેનાતિ બ્રહ્મચરિયં, સત્થુસાસનં.

અતરમાનાનન્તિ ન તરમાનાનં દેસકાલં ઉદિક્ખન્તાનં. ફલાસાવ સમિજ્ઝતીતિ સુદુલ્લભફલેપિ આસા સમ્માપયોગમન્વાય સમિજ્ઝતિ એવ. વિપક્કબ્રહ્મચરિયોસ્મીતિ વિસેસેન નિપ્ફન્નપણીતજ્ઝાસયો પરિપુણ્ણઉળારમનોરથો. સો હિ સેટ્ઠમનોસમાચારતાય બ્રહ્મચરિયપરિયાયેન વુત્તો.

ઇદમેવ સુત્તં આગતટ્ઠાનન્તિ અધિપ્પાયો તેપિટકે બુદ્ધવચને ઇદમેવ સુત્તપદં ‘‘વીરિયં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ આગતટ્ઠાનન્તિ અત્થો. વીરિયઞ્હિ તસ્મિં વિસયે ઉત્તમં પરમુક્કંસગતં તાદિસચરિયાહેતુ ચાતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ ઇધ વુત્તં. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ચતુબ્બિધદુક્કરકિરિયાય સાધકસ્સ ચતુબ્બિધસ્સ અત્તનો પવત્તિઆકારસ્સ વસેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં.

કોચિ છિન્નભિન્નપટપિલોતિકધરો દસન્તયુત્તસ્સ વત્થસ્સ અભાવતો નિચ્ચેલોતિ વત્તબ્બતં લભેય્યાતિ તં નિવત્તેન્તો આહ ‘‘નગ્ગો’’તિ. એવં અકાસિં, એવમ્પિ સત્તપીળા મા અહોસીતિ અધિપ્પાયો. યથા ‘‘અભિહટં ન સાદિયામી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૧૫૫) ભિક્ખાપરિયેસને ઉક્કટ્ઠચારિતાદસ્સનં, એવં ‘‘નએહિ ભદ્દન્તિકાદિભાવોપી’’તિ ગહેતબ્બં. પુરિસન્તરગતાયાતિ પુરિસસમીપગતાય. સંકિત્તીયન્તિ એતાયાતિ સંકિત્તિ, ગામવાસિઆદીહિ સમુદાયવસેન કરિયમાનકિરિયા. ઇધ પન ભત્તસંકિત્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘સંકિત્તેત્વા કતભત્તેસૂ’’તિ. દદન્તિ તાયાતિ દત્તિ. એકાહં અન્તરભૂતં એતસ્સ અત્થીતિ એકાહિકં. એસ નયો સેસપદેસુપિ. એકાહવારેનાતિ એકાહિકવારેન. ‘‘એકાહિક’’ન્તિઆદિના વુત્તવિધિમેવ પટિપાટિયા પવત્તભાવં દસ્સેતું પુન વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઇતિ એવરૂપ’’ન્તિઆદિ.

એરકતિણાદીનિ વાતિ એરકતિણાદીનિ ગન્થિત્વા કતનિવાસનાનિ છવદુસ્સાનિ, નિહીનદુસ્સાનીતિ અત્થો. તન્તાવુતાનન્તિ તન્તં પસારેત્વા વીતાનં. પકતિકણ્ટકેતિ સલાકકણ્ટકે.

૧૫૬. નેકવસ્સગણસઞ્જાતન્તિ અનેકવસ્સસમૂહસઞ્જાતં. નનુ ચ ઇદાનેવ ‘‘સાયતતિયકમ્પિ ઉદકોરોહનાનુયોગમનુયુત્તો’’તિ વુત્તં, ‘‘નેકવસ્સગણિકં રજોજલ્લં કાયે સન્નિચિત’’ન્તિ ચ, તદુભયં એકસ્મિં કથં સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘ઇદં અત્તનો રજોજલ્લકવતસમાદાનકાલં સન્ધાય વદતી’’તિ. એતેનેવ ‘‘અચેલકો હોમી’’તિ વુત્તઅચેલકપટિઞ્ઞા, ‘‘સાણાનિપિ ધારેમી’’તિઆદિના વુત્તછન્નકપટિઞ્ઞા, તત્થાપિ સાણ-મસાણ-છવદુસ્સાદિ-નિવત્થ-પટિઞ્ઞા ચ અવિરુદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બા તસ્મિં તસ્મિં કાલે તથા તથા પટિપન્નત્તા. તેતિ અચેલકા. સઙ્ઘાતન્તિ સબ્બસો ઘાતં. તેનાહ ‘‘વધ’’ન્તિ. સીલવા નામ નત્થિ ‘‘અનભિસન્ધિકમ્પિ પાપં હોતી’’તિ એવં લદ્ધિકત્તા. સીલં અધિટ્ઠાયાતિ ઇદં પટિક્કમનકિરિયં સન્ધાય વુત્તં.

પાસણ્ડપરિગ્ગહણત્થાયાતિ પાસણ્ડેસુ અસારસારભાવવીમંસનત્થાય. તં પબ્બજ્જન્તિ આજીવકપબ્બજ્જં. વિકટભોજનેતિ વિકતભોજને વિરૂપભોજને. તેનાહ ‘‘અપકતિભોજને’’તિ.

૧૫૭. ભિંસનકતસ્મિન્તિ ભાવસાધનભાવી ઇદં પદન્તિ આહ ‘‘ભિંસનકતસ્મિં ભિંસનકકિરિયાયા’’તિ. ‘‘ભિંસનકત્તસ્મિ’’ન્તિ વત્તબ્બે એકસ્સ ત-કારસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. યેભુય્યગ્ગહણં લોમવન્તવસેનપિ યોજેતબ્બં, ન લોમવસેનાતિ આહ ‘‘બહુતરાનં વા’’તિઆદિ.

સુ-સદ્દે ઉ-કારસ્સ ઓ-કારં કત્વા પાળિયં ‘‘સોતત્તો’’તિ વુત્તન્તિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘સુતત્તો’’તિ આહ. સુટ્ઠુ અવતત્તોતિ વા સોતત્તો. સોસિન્નોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સુદ્ધિવસનત્થાયાતિ સંસારસુદ્ધિગવેસનત્થાય.

વિહારસ્મિન્તિ પચ્ચત્તે ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘વિહારો એવ હિ ‘વિહારસ્મિ’ન્તિ વુત્તો’’તિ. તેનેવ ચાતિ તેનેવ વિભત્તિવિપલ્લાસવસેન. એવં અત્થોતિ અયં એવં લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. દુક્ખપ્પત્તોતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. સબ્બત્થાતિ સુખદુક્ખે લાભાલાભાદિકે ચ. તુલિતોતિ તુલાસદિસો.

દુક્કરકારિકાદિસુદ્ધિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આહારસુદ્ધિવણ્ણના

૧૫૮. સુજ્ઝિતુન્તિ સંસારતો સુજ્ઝિતું.

૧૫૯. આસીતિકપબ્બાનીતિ આસીતિકપિટ્ઠિપબ્બાનિ, ‘‘કાળપબ્બાની’’તિ વદન્તિ. પબ્બાનં મજ્ઝે. ઉન્નતુન્નતાનીતિ મંસે મિલાતે દ્વિન્નં સન્ધીનં અન્તરે વાતેનુદ્ધુમાતધમનીજાલતાય ઉન્નતાનિ ઉન્નતાનીતિ. આનિસદન્તિ આનિસદટ્ઠાનં. નિસિન્નટ્ઠાનન્તિ પંસૂહિ, વાલિકાહિ વા નિચિતં નિસિન્નટ્ઠાનં. સરપોઙ્ખેનાતિ સરસ્સ પોઙ્ખપ્પદેસેન, સરપોઙ્ખસઞ્ઞિતેન વા મગ્ગેન. અક્કન્તન્તિ અક્કન્તટ્ઠાનં. તક્કગોળિકસદિસાનં, સરીરઘંસનત્થં કત કુરુવિન્દગોળકાનં વા આવળિ વટ્ટનાહારો. વંસતોતિ પિટ્ઠિવંસતો. મણ્ડલેતિ ભિત્તિપાદાનં મત્થકે ઠપિતમણ્ડલકે સીસગ્ગેન પતિટ્ઠહન્તિ. ન એવં ફાસુળિયોતિ યથા યથા વુત્તગોપાનસિયો પપતા તિટ્ઠન્તિ, ન એવં બોધિસત્તસ્સ ફાસુકાપિ પપતા ઠિતા.

ઓક્ખાયિકાતિ અવક્ખાયિકા, હેટ્ઠા હુત્વા નિન્નભાવેન પઞ્ઞાયમાના. એવરૂપાતિ યથાવુત્તરૂપા, નિન્નતરાતિ અત્થો. યાવ પિટ્ઠિકણ્ટકંઅલ્લીના હોતીતિ મય્હં ઉદરચ્છવિ યાવ પિટ્ઠિકણ્ટકં, તાવ તં આહચ્ચ ઠિતત્તા અલ્લીના હોતિ ઉદરિયસ્સ પરિક્ખયેન અન્તાનઞ્ચ સુટ્ઠુમિલાતતાય. ભારિયભારિયાતિ ગરુતરા. સહઉદરચ્છવિં પિટ્ઠિકણ્ટકં, સહપિટ્ઠિકણ્ટકં ઉદરચ્છવિન્તિ યોજના. નેવ નિક્ખમતિ આહારસન્નિસ્સયઆપોધાતુયા સબ્બસો વિસુક્ખત્તા. પૂતિમૂલાનીતિ લોમમૂલાનં પરિબ્રૂહનકે મંસે લોહિતે ચ પરિક્ખીણે તાનિ સુક્ખાનિ ઠાનતો ભટ્ઠાનિ અભાવેનેવ ‘‘પૂતિમૂલાની’’તિ વુત્તાનિ. તેનાહ ‘‘તસ્સ પના’’તિઆદિ.

અધિગતાતિ ઇદાનિ અધિગતા. યથા એતરહિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય અધિગતત્તાતિ ઇમિના કિઞ્ચાપિ મહાબોધિસત્તા પરિપાકગતઞાણા વસીભૂતજ્ઝાનાભિઞ્ઞા વિપસ્સનાય પરિકમ્મં કરોન્તિ, યથા ચ નેસં ચરિમભવે વિપસ્સનાચારો, ન તથા તદાતિ દસ્સેતિ. એતદેવાતિ યં યેન વુત્તં અત્થજાતં, એતદેવ એત્થ એતસ્મિં પાઠપદેસે યુત્તં પુબ્બેનાપરં અવિરુજ્ઝનતો. ઇતરથાતિ ભિક્ખૂહિ વુત્તપ્પકારેન અનનુરૂપો સિયા ‘‘ઇમિસ્સા’’તિ વુત્તાય અઞ્ઞત્તે.

આહારસુદ્ધિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સંસારસુદ્ધિઆદિવણ્ણના

૧૬૦. સંસારેનાતિ અપરાપરં ચવનુપપજ્જનવસેન ભવેસુ સંસરણેન. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૨૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૯; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૪, ૫૮; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૬૭, ૯૯; બુ. વં. અટ્ઠ. ૫૮; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૬; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૧૭; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૨૭; અ. નિ. ટી. ૨.૪.૯; સારત્થ. ટી. ૧.૧);

બહુકન્તિ બહુકાલં બહુક્ખત્તું. ઉપપજ્જિત્વાતિ તત્થ તત્થ ભવે નિબ્બત્તિત્વા. આવાસેનાતિ તસ્મિં તસ્મિં સત્તાવાસે આવસનેન નિબ્બત્તિત્વા જીવનેન. ખન્ધાયેવ વુત્તા તેસંયેવ પવત્તિવિસેસસ્સ તેન તેન પરિયાયેન વુત્તત્તા. બહુયાગેતિ અજસૂકરગોમાય્વાદિકે બહુવિધે મહાયઞ્ઞે. બહુઅગ્ગીતિ વાચાપેય્યાદિવસેન અન્તમસો પાકયઞ્ઞાદિવસેન ચ બહુકેપિ અગ્ગી પરિચરણેન.

૧૬૧. બાલદારકોપિ ‘‘દહરો’’તિ વુચ્ચતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘યુવા’’તિ વુત્તં. અતિક્કન્તપઠમવયા સત્તા સભાવેન પલિતસિરા હોન્તીતિ પઠમવયે ઠિતભાવં દસ્સેતું ‘‘સુસુકાળકેસો’’તિ વુત્તં. જરાજિણ્ણોતિ જરાય જિણ્ણો, ન અકાલિકેન જરાય અભિભૂતો. ઉક્કંસગતબુદ્ધતાય વુદ્ધો. તેનાહ ‘‘વડ્ઢિત્વા ઠિતઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગો’’તિ, આરોહપરિણાહવસેન વુદ્ધિરહિતોતિ અત્થો. જાતિમહલ્લકોતિ જાતિયા મહલ્લકો, ન ભોગપરિવારાદીહીતિ અત્થો. અદ્ધગતોતિ એત્થ અદ્ધ-સદ્દો દીઘકાલવાચીતિ આહ ‘‘બહુઅદ્ધાનં ગતો’’તિ. વયોતિઆદિપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પચ્છિમવય’’ન્તિ. પદસતમ્પિ…પે… સમત્થતાતિ પદસતમ્પિ પદસહસ્સમ્પિ સોતપથમાગચ્છન્તમેવ ઉગ્ગહણસમત્થતા પરિગ્ગહેતું સમત્થતા. અયઞ્ચ ગતિયા બ્યાપારોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું ગહણમત્તભાવતો. તદેવાતિ પદસતમ્પિ પદસહસ્સમ્પિ. આધારણં અપિલાપનવસેન હદયે ધારણં. ઉપનિબન્ધનં યથા ન પમુટ્ઠં હોતિ, તથા ઉપેચ્ચ અપરાપરં નિબન્ધનં. અયં પન સતિયા બ્યાપારોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. પાળિયઞ્ચ ‘‘પરમાય ગતિયા ચ સતિયા ચ ધિતિયા ચા’’તિ વુત્તં, પરતો ચ ‘‘એવં અધિમત્તગતિમન્તો’’તિ વુત્તં. સમત્થવીરિયં ધિતિ નામાતિ વિસિટ્ઠવિસયં દસ્સેન્તો યથાવુત્તસતિસમાયોગં તસ્સ દીપેતિ. તસ્સાતિ યથાવુત્તગતિસતિધિતીહિ સુભધાતવચીપરિચિતસ્સ પરિયત્તિધમ્મસ્સ આગમવસેન અત્થદસ્સનસમત્થતા યુત્તિવસેન કારણદસ્સનસમત્થતા.

દળ્હં (અ. નિ. ટી. ૩.૯.૩૮) થિરં ધનુ એતસ્સાતિ દળ્હધન્વા, સો એવ ઇધ ‘‘દળ્હધમ્મા’’તિ વુત્તો. પટિસત્તુવિધમનત્થં ધનું ગણ્હાતીતિ ધનુગ્ગહો, સો એવ ઉસું સરં અસતિ ખિપતીતિ ઇસ્સાસોતિ આહ ‘‘ધનું ગહેત્વા ઠિતો ઇસ્સાસો’’તિ. દ્વિસહસ્સપલં લોહાદિભારં વહિતું સમત્થં દ્વિસહસ્સથામં. તેનાહ ‘‘દ્વિસહસ્સથામં નામા’’તિઆદિ. દણ્ડેતિ ધનુદણ્ડે. યાવ કણ્ડપ્પમાણાતિ દીઘતો યત્તકં કણ્ડસ્સ પમાણં, તત્તકે ધનુદણ્ડે ઉક્ખિત્તમત્તે આરોપિતો ચેવ હોતિ જિયાદણ્ડો, સો ચ ભારો પથવિતો મુચ્ચતિ, એવં ઇદં ‘‘દ્વિસહસ્સથામં નામ ધનૂતિ દટ્ઠબ્બં. ઉગ્ગહિતસિપ્પોતિ ઉગ્ગહિતધનુસિપ્પો. કતહત્થોતિ થિરતરં લક્ખેસુ અવિરજ્ઝનસરક્ખેપો. ઈદિસો પન તત્થ વસીભૂતો કતહત્થો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ચિણ્ણવસીભાવો’’તિ. કતં રાજકુલાદીસુ ઉપેચ્ચ અસનં એતેન સો કતૂપાસનોતિ આહ ‘‘રાજકુલાદીસુ દસ્સિતસિપ્પો’’તિ. એવં કતન્તિ એવં અન્તોસુસિરકરણાદિના સલ્લહુકં કતં.

ઓલોકેતીતિ ઉદિક્ખતિ. એવં સન્તેપિ તેસં વારો પઞ્ઞાયતીતિ તેસં ભિક્ખૂનં ‘‘અયં પઠમં પુચ્છતિ, અયં દુતિય’’ન્તિઆદિના પુચ્છનવારો તાદિસસ્સ પઞ્ઞવતો પઞ્ઞાયતિ સુખુમસ્સ અન્તરસ્સ લબ્ભનતો. બુદ્ધાનં પન વારોતિ ઈદિસે ઠાને બુદ્ધાનં દેસનાવારો અઞ્ઞેસં નપઞ્ઞાયનતો બુદ્ધાનંયેવ પઞ્ઞાયતિ. ઇદાનિ તમેવ પઞ્ઞાયનતં યુત્તિતો દસ્સેન્તો ‘‘વિદત્થિચતુરઙ્ગુલછાય’’ન્તિઆદિમાહ. અચ્છરાસઙ્ઘાટમત્તે ખણે અનેક-કોટિસહસ્સ-ચિત્તપવત્તિસમ્ભવતો ‘‘વિદત્થિચતુરઙ્ગુલછાયં અતિક્કમનતો પુરેતરંયેવ ભગવા…પે… કથેતી’’તિ વત્વા તતો લહુતરાપિ સત્થુ દેસનાપવત્તિ અત્થેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તિટ્ઠન્તુ વા તાવ એતે’’તિઆદિમાહ. ઇદાનિ તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. સોળસ પદાનિ કથેતીતિ એતેન લોકિયજનસ્સ એકપદુચ્ચારણક્ખણે ભગવા અટ્ઠવીસસતપદાનિ કથેતીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તસ્સપિ કારણં દસ્સેતું ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.

ધમ્મોતિ પાળિ. પજ્જતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, તદત્થો. અત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનં, અક્ખરં. તઞ્હિ પદવાક્યક્ખરભાવેહિ પરિચ્છિજ્જમાનં તં તં અત્થં બ્યઞ્જેતિ પકાસેતિ. તેનાહ ‘‘ધમ્મપદબ્યઞ્જનન્તિ પાળિયા પદબ્યઞ્જનં, તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનકં અક્ખર’’ન્તિ. એતેન અપરાપરેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ સુચિરમ્પિ કાલં કથેન્તસ્સ તથાગતસ્સ ન કદાચિ તેસં પરિયાદાનં અત્થીતિ દસ્સેતિ. પઞ્હં બ્યાકરોન્તિ એતેનાતિ પઞ્હબ્યાકરણં, તથાપવત્તપટિભાનં. અપરિક્ખયપટિભાના હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, યતો વુત્તં ‘‘નત્થિ ધમ્મદેસનાય હાની’’તિ (દી. નિ. ટી. ૩.૧૪૧, ૩૦૫; વિભ. મૂલટી. ૧.સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના). તેનાહ ‘‘ઇમિના કિં દસ્સેતી’’તિઆદિ. તથા આસન્નપરિનિબ્બાનસ્સપિ ભગવતો દેસનાય ઇતરાય ચ વિસેસાતાવોતિ પઠમબુદ્ધવચનમ્પિ મજ્ઝિમબુદ્ધવચનમ્પિ પચ્છિમબુદ્ધવચનમ્પિ સદિસમેવ. આસીતિકવસ્સતો પરં પઞ્ચમો આયુકોટ્ઠાસો.

૧૬૨. કામઞ્ચેત્થ ભગવતા નાગસમાલત્થેરસ્સ અચ્છરિયઅબ્ભુતપવેદનમુખેન અત્તનો લોમાનં હટ્ઠભાવસ્સ પવેદિતત્તા ‘‘લોમહંસનપરિયાયો’’તિ નામં ગહિતં, તથાપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિ-અનઞ્ઞસાધારણઞાણાનુભાવ-વિભાવનાદિવસેન સોળસસમૂહતો સીહનાદસ્સ નદનેન દેસનાય પવત્તિતત્તા ‘‘મહાસીહનાદો’’ત્વેવ સઙ્ગીતિકારમહાથેરેહિ નામં ઠપિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

મહાસીહનાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.