૫. પત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૬૦. અયોપત્તો નામ અયસા કાળલોહેન નિબ્બત્તો પત્તો. જાતિયા ઉક્કટ્ઠાદીનં સામઞ્ઞવસેન. પમાણતોતિ પરિચ્છેદતો. તયો પત્તાતિ પાઠસેસો.

૬૧. ‘‘મગધેસૂ’’તિ વત્તબ્બે મગધેતિ વચનવિપલ્લાસેન વા ‘‘પચ્ચાસા સતી’’તિઆદીસુ વિય સુ-સદ્દલોપેન વા વુત્તં. નાળિદ્વયતણ્ડુલસાધિતન્તિ એત્થ મગધાપેક્ખોપિ નાળિ-સદ્દો દ્વય-સદ્દેન સમાસો હોતિ ગમ્મકત્તાતિ નાળિયા દ્વયં નાળિદ્વયં. તત્થ મગધનાળિ નામ અડ્ઢતેરસપલા હોતિ. એત્થ ચ અડ્ઢતેરસપલાનિ માસાનન્તિ વદન્તિ. નાળિદ્વયેન પમિતા તણ્ડુલા સુકોટ્ટિતપરિસુદ્ધા અનુપહતપુરાણસાલિતણ્ડુલા નાળિદ્વયતણ્ડુલા, તેહિ સાધિતં પચિતન્તિ અત્થો. ઓદનન્તિ સમ્મા સમ્પાદિતં અવસ્સાવિતોદનં. સૂપન્તિ ઓદનસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં નાતિઘનં નાતિતનુકં હત્થહારિયં સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતં મુગ્ગસુપં. બ્યઞ્જનઞ્ચ તદૂપિયન્તિ તસ્સ ઓદનસ્સ ઉપિયં અનુરૂપં યાવ ચરિમાલોપપ્પહોનકં મચ્છમંસાદિબ્યઞ્જનઞ્ચ ઉક્કટ્ઠો ગણ્હાતીતિ સમ્બન્ધો.

૬૨. તસ્સાતિ યથાવુત્તઓદનાદિનો. ઉપડ્ઢોતિ ઉપડ્ઢં નાળિકોદનાદિ અસ્સ અત્થીતિ ઉપડ્ઢો. એવ-કારેન અતિરેકં નિવત્તેતિ. તતોતિ યથાવુત્તનાળિકોદનાદિતો. ઉક્કટ્ઠતો ઉક્કટ્ઠો ચ ઓમકોમકો ચ અપત્તોતિ યોજના. ઓમકતો ઓમકો ઓમકોમકો. ઇમિના પુન પત્તદ્વયદસ્સનેન પમાણતો તયોપિ પત્તા વિભાગતો નવ હોન્તીતિ દીપેતિ. તત્થ યસ્મિં મગધનાળિદ્વયતણ્ડુલોદનાદિકં સબ્બમ્પિ વડ્ઢનપક્ખે ઠિતં પક્ખિત્તં સચે પત્તસ્સ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, સુત્તેન વા હીરેન વા છિન્દન્તસ્સ સુત્તસ્સ વા હીરસ્સ વા હેટ્ઠિમન્તં ફુસતિ, અયં ઉક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઉક્કટ્ઠોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ અન્તોગતમેવ, અયં ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો નામ પત્તો. ‘‘એકં નાળિકોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં વુત્તનયેનેવ હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમો નામ પત્તો’’તિઆદિના મજ્ઝિમમજ્ઝિમોમકમજ્ઝિમુક્કટ્ઠા ચ ‘‘યત્થ ઉપડ્ઢનાળિકોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકો નામ પત્તો’’તિઆદિના ઓમકઓમકોમકઓમકુક્કટ્ઠા ચ પત્તા ઉક્કટ્ઠે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. તેસુ દ્વે અપત્તા ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બા, નાધિટ્ઠાનૂપગા, ન વિકપ્પનૂપગા.

૬૩. કપ્પો સકો અતિરેકપત્તો દસાહપરમં ધારેય્યાતિ યોજના. તત્થ કપ્પોતિ કપ્પિયો. સકોતિ અત્તનો સન્તકો. કપ્પિયત્તા પન અત્તસન્તકત્તા ચ સત્તન્નમ્પિ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનૂપગતા વેદિતબ્બા. તત્થ અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ, મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ પાકેહિ પક્કો અધિટ્ઠાનૂપગો ચ વિકપ્પનૂપગો ચ, તથા ઉભોપિ કાકણિકમત્તસ્સાપિ મૂલસ્સ અનવસેસેત્વા દિન્ને, સબ્બસો અત્તસન્તકત્તે વિઞ્ઞાતે ચ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનૂપગાતિ દટ્ઠબ્બં. અતિરેકપત્તોતિ અનધિટ્ઠિતાવિકપ્પિતતાય અતિરેકપત્તો. અધિટ્ઠાનપચ્ચુદ્ધારા પનેત્થ ચીવરે વુત્તાવ. વિકપ્પેન્તેન પન પત્તાનં એકબહુભાવં, સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘ઇમં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘ઇમે પત્તે’’તિ વા ‘‘એતં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘એતે પત્તે’’તિ વા વત્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વત્તબ્બં. સમ્મુખાદિભેદો પનેત્થ ચીવરે વક્ખમાનનયેન વેદિતબ્બો. દસાહપરમન્તિ દસ અહાનિ પરમો પરિચ્છેદો અસ્સાતિ દહાહપરમો, કાલો, તં. અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. ધારેય્યોતિ પરિભોગવસેન ધારેતબ્બો. તસ્મિંકાલે અતિનામિતે પત્તો નિસ્સગ્ગિયો હોતીતિ યોજના. અતિનામિતેતિ અતિક્કામિતે નિસ્સગ્ગિયો હોતિ, એકાદસે અરુણુગ્ગમને સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પદભાજનીયે (પારા. ૬૦૨) વુત્તનયેન પત્તો નિસ્સજ્જિતબ્બો હોતિ, તથા સતિ પાચિત્તિયાપત્તિ ચસ્સ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૬૪. ‘‘અચ્છેદા’’તિઆદિ ચીવરે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ. અયં પન વિસેસો – મરણુદ્ધટાતિ ઉદ્ધરણં ઉદ્ધળં, પચ્ચુદ્ધારો. મરણઞ્ચ ઉદ્ધટઞ્ચ મરણુદ્ધટા, તસ્મા. છિદ્દેનાતિ યેન કઙ્ગુસિત્થં નિક્ખમતિ ચેવ પવિસતિ ચ, તેન મુખવટ્ટિતો હેટ્ઠા દ્વઙ્ગુલછિદ્દેન. પત્તાધિટ્ઠાનમુજ્ઝતીતિ પત્તો અધિટ્ઠાનં ઉજ્ઝતિ વિસ્સજ્જતિ.

૬૫. ઇદાનિ ‘‘પત્ત’’ન્તિઆદિના અઞ્ઞથા પરિહરણે દુક્કટં દસ્સેતિ. તત્થ સોદકં પત્તં ન પટિસામેય્યાતિ યોજના. ન પટિસામેય્યાતિ ગુત્તટ્ઠાને ન નિક્ખિપેય્ય, ‘‘સોદકં પત્તં ઉણ્હે ન ચ ઓતપે’’તિઆદિના ચ યોજનીયં. ન ચ ઓતપેતિ નેવ ઈસકં તાપેય્ય. ન નિદહેતિ નિરુદકં કત્વાપિ ભુસં ન નિદહેય્ય, વોદકં કત્વા ઈસકં તાપેય્યાતિપિ બ્યતિરેકત્થો. ભૂમ્યા ન ઠપેતિ ખરાય ભૂમિયા ન ઠપેય્ય. યત્થ પન વણ્ણો ન દુસ્સતિ, એવરૂપાય મત્તિકાય પરિભણ્ડકતાય ભૂમિયા વા તથારૂપાય એવ વાલિકાય વા નિક્કુજ્જિત્વા ઉક્કુજ્જિત્વા ઠપેતું વટ્ટતિ. નો ચ લગ્ગયેતિ ભિત્તિખિલાદીસુ ન ઓલમ્બેય્ય.

૬૬. ‘‘મિડ્ઢન્તે વા’’તિઆદિના વત્વા પત્તં ઠપેતું ન ચ કપ્પતીતિ યોજેતબ્બં. મિડ્ઢન્તેતિ આળિન્દકમિડ્ઢિકાદીનં મિડ્ઢીનં અન્તે. સચે પન પરિવત્તેત્વા તત્થેવ પતિટ્ઠાતિ, એવરૂપાય વિત્થિણ્ણાય મિડ્ઢિયા ઠપેતું વટ્ટતિ. પરિભણ્ડન્તે વાતિ બાહિરપસ્સે કતાય તનુકાય મિડ્ઢિકાય અન્તે વા. એત્થ વા-સદ્દો સમુચ્ચયે, સો ચ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. અઙ્કે પન અંસબદ્ધકેન અંસકૂટે લગ્ગેત્વા ઠપેતુઞ્ચ વટ્ટતિ. છત્તેપિ ભણ્ડકેન સદ્ધિં બન્ધિત્વા વા અટ્ટં કત્વા વા ઠપેતું વટ્ટતિ. મઞ્ચેપિ અઞ્ઞેન સદ્ધિં બન્ધિત્વા ઠપેતું, અટનિયં બન્ધિત્વા ઓલમ્બેતું વટ્ટતિ.

૬૭. પત્તેન ઉચ્છિટ્ઠોદકઞ્ચ ચલકટ્ઠિકઞ્ચ ન નીહરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. ઉચ્છિટ્ઠોદકન્તિ મુખવિક્ખાલનોદકં. ચલકાનિ ચ ચબ્બેત્વા અપવિદ્ધામિસાનિ અટ્ઠિકાનિ મચ્છમંસઅટ્ઠિકાનિ ચ ચલકટ્ઠિકં. પત્તં પટિગ્ગહં કત્વા હત્થં ધોવિતુમ્પિ હત્થધોતાદિ ઉદકમ્પિ પત્તે આકિરિત્વા નીહરિતુમ્પિ અનુચ્છિટ્ઠં સુદ્ધપત્તં ઉચ્છિટ્ઠહત્થેન ગણ્હિતુમ્પિ ન વટ્ટતિ. મચ્છમંસફલાફલાદીનિ ખાદન્તો યં તત્થ અટ્ઠિં વા ચલકં વા છડ્ડેતુકામો હોતિ, તં પત્તે ઠપેતું ન લભતિ. મુખતો નીહટં પન યં કિઞ્ચિ પુન અખાદિતુકામો પત્તે ઠપેતું ન લભતિ. સિઙ્ગિવેરાદીનિ ડંસિત્વા પુન ઠપેતું લભતિ. પત્તહત્થોતિ પત્તો હત્થે યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘પત્તહત્થો, કવાટ’’ન્તિ ચ ઉપલક્ખણમેતં. યત્થ કત્થચિ સરીરાવયવે પન પત્તસ્મિં સતિ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન કવાટં પણામેતું, ઘટિકં વા ઉક્ખિપિતું, સૂચિં વા કુઞ્ચિકાય અવાપુરિતું ન લભતિ. અંસકૂટે પન પત્તં લગ્ગેત્વા યથાસુખં અવાપુરિતું લભતિ.

૬૮. ભૂમિયા ભૂમિસમ્બન્ધી આધારકો, તસ્મિં દન્તવલ્લિવેત્તાદીહિ કતે વલયાધારકે ચ એકદારુના કતે દારુઆધારકે ચ બહૂહિ દણ્ડેહિ કતે દણ્ડાધારકે ચ યત્થ ઠપિતો પત્તો યથા પરિવત્તિત્વા ન પરિપતતિ, તથા સુટ્ઠુ સજ્જિતે તસ્મિં પત્તસ્સુપરિ પત્તોતિ એવરૂપે દુવે પત્તે ઠપેય્યાતિ પદત્થયોજના. ભમકોટિસદિસો પન દારુઆધારકો તીહિ દણ્ડકેહિ બદ્ધો દણ્ડાધારકો ચ એકસ્સપિ પત્તસ્સ અનોકાસો, તત્થ ઠપેત્વાપિ હત્થેન ગહેત્વા નિસીદિતબ્બં. ભૂમિયન્તિ કટસારકાદિના અત્થતાય ભૂમિયા પન નિક્કુજ્જિત્વા વા પટિકુજ્જિત્વા વા એકં પત્તં ઠપેય્યાતિ યોજના.

૬૯. ઇદાનિ અકપ્પિયપત્તે દસ્સેતિ ‘‘દારૂ’’તિઆદિના. તત્થ સુવણ્ણમેવ સોવણ્ણં. દારુ ચ રૂપિયઞ્ચ સોવણ્ણઞ્ચ મણિ ચ વેળુરિયઞ્ચ દારુ…પે… વેળુરિયાનિ, તેહિ નિબ્બત્તા દારુ…પે… મયા. દીઘો પન ‘‘વેળુરિયામયા’’તિ ગાથાબન્ધસુખત્થં કતો. એવમુપરિપિ તાદિસં વિઞ્ઞેય્યં. તત્થ ઇન્દનીલાદિ મણિ નામ. કંસો ચ કાચો ચ તિપુ ચ સીસઞ્ચ ફલિકા ચ તમ્બલોહો ચાતિ દ્વન્દો, તેહિ જાતા કંસ…પે… જા. તત્થ કંસ-સદ્દેન વટ્ટલોહોપિ સઙ્ગહિતો. સેતં તિપુ, કણ્હં સીસં.

૭૦. છવસીસમયોતિ છવસ્સ મતમનુસ્સસ્સ સીસં સીસકપાલં, તેન નિબ્બત્તો છવસીસમયો. ઘટિ ચ તુમ્બઞ્ચ, તેસં કટાહો, તેહિ જાતાતિ ઘટિતુમ્બકટાહજા. તત્થ ઘટીતિ ઘટોયેવ. તુમ્બં અલાબુ. ઇતિ ઇમે સબ્બે પત્તા અકપ્પિયા વુત્તા, દુક્કટવત્થુકા ચ વુત્તાતિ યોજના. તત્થ રૂપિયાદીસુ ચતૂસુ સચે ગિહી ભત્તગ્ગેસુ સુવણ્ણતટ્ટકાદીસુ બ્યઞ્જનં કત્વા ઉપનામેન્તિ, આમસિતું ન વટ્ટતિ. કંસકાચફલિકજાનિ પન તટ્ટકાદીનિ ભાજનાનિ પુગ્ગલિકપરિભોગેનેવ ન વટ્ટન્તિ, સઙ્ઘિકપરિભોગેન વા ગિહિવિકટાનિ વા વટ્ટન્તિ. ઘટિતુમ્બકટાહજા પન લભિત્વા પરિહરિતું ન વટ્ટન્તિ, તાવકાલિકં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટન્તિ.

પત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.