૩૭. ઉગ્ગહનિદ્દેસવણ્ણના

૨૮૧. પુગ્ગલ-સદ્દમત્તે પયુત્તે અત્તનોપિ ગહણસમ્ભવો સિયાતિ બ્યભિચારત્થં અઞ્ઞ-સદ્દપ્પયોગો. સતિ સમ્ભવે બ્યભિચારે વિસેસનં સાત્થકં હોતીતિ. દસભેદમ્પિ રતનન્તિ ‘‘મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાળં રજતં જાતરૂપં લોહિતઙ્કો મસારગલ્લ’’ન્તિ (પાચિ. ૫૦૬) એવં વુત્તં દસભેદમ્પિ રતનં. ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાતિ ગણ્હન્તસ્સ સમ્પટિચ્છન્તસ્સ.

૨૮૨-૩. તેસુ અત્તત્થં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ દ્વીસુ નિસ્સગ્ગીતિ સમ્બન્ધો. તેસૂતિ તેસુ દસસુ મજ્ઝે. દ્વીસૂતિ રજતજાતરૂપસઙ્ખાતેસુ દ્વીસુ નિસ્સગ્ગિયવત્થૂસુ. અત્તત્થન્તિ ઇમિના નવકમ્માદીનં પઞ્ચન્નં અત્થાય દુક્કટન્તિ દીપેતિ. સેસેસુ દુક્કટન્તિ અવસેસેસુ અટ્ઠસુ સબ્બેસમ્પિ અત્થાય ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટન્તિ અત્થો. ગણઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ પુગ્ગલઞ્ચ અનામસિત્વા ‘‘ચેત્યસ્સ નવકમ્મસ્સ દમ્મી’’તિ વુત્તે ચ ન પટિક્ખિપેતિ સમ્બન્ધનીયં. ન પટિક્ખિપેતિ ઇમિના સઙ્ઘાદિં આમસિત્વા વુત્તે પટિક્ખિપનં દીપેતિ. પટિક્ખિત્તે ‘‘કપ્પિયકારકાનં વા હત્થે ભવિસ્સતિ, મમ પુરિસાનં મય્હમેવ વા હત્થે ભવિસ્સતિ, કેવલં તુમ્હે પચ્ચયે પરિભુઞ્જથા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. ચતુપચ્ચયત્થાય ચ દિન્નં યેન યેન અત્થો હોતિ, તદત્થં ઉપનેતબ્બં. તેસં ચીવરત્થાય દિન્નં ચીવરેયેવ ઉપનેતબ્બં. સચે ચીવરેન તાદિસો અત્થો નત્થિ, પિણ્ડપાતાદીહિ સઙ્ઘો કિલમતિ, સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય અપલોકેત્વા તદત્થાયપિ ઉપનેતબ્બં. એસ નયો પિણ્ડપાતગિલાનપચ્ચયત્થાય દિન્નેપિ. સેનાસનત્થાય દિન્નં પન ગરુભણ્ડત્તા તત્થેવ ઉપનેતબ્બં, સેનાસનેસુ નસ્સન્તેસુ જગ્ગનત્થં મૂલચ્છેજ્જં અકત્વા અવિસ્સજ્જેત્વા યાપનમત્તં પરિભુઞ્જિતબ્બં.

૨૮૪. ખેત્તાદીનં કેસઞ્ચિ દુક્કટવત્થૂનં સમ્પટિચ્છનૂપાયં દસ્સેતું ‘‘ખેત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખેત્તન્તિ પુબ્બણ્ણવિરુહનટ્ઠાનં. વત્થુન્તિ અપરણ્ણઉચ્છુફલાદીનં વિરુહનટ્ઠાનં. દાસપસ્વાદિકન્તિ દાસપસુપુપ્ફારામફલારામાદિકં. પટિક્ખિપિત્વા કપ્પિયેન કમેન ચ ગણ્હેય્યાતિ સમ્બન્ધો. કપ્પિયેન કમેન ચાતિ એત્થ કમ-સદ્દો વોહારપ્પટિપાટિવચનો, તસ્મા પરેસં અત્તનો ચ કપ્પિયવોહારક્કમેનેવાતિ અત્થો.

સો ચ ખેત્તવત્થૂસુ તાવ ‘‘ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જથા’’તિ વા ‘‘કપ્પિયકારકાનં હત્થે ભવિસ્સતી’’તિ વા ‘‘સઙ્ઘો કપ્પિયભણ્ડં ભુઞ્જતૂ’’તિ વા ‘‘સીમં દેમા’’તિ વા પરેહિ વુત્તો, ‘‘સાધુ, ઉપાસક મિગપક્ખિનો એત્થ નિબ્ભયા સુખેન જીવિસ્સન્તી’’તિ અત્તના વા તળાકે યથાવુત્તેનેવ ‘‘ઉદકં પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ, ભણ્ડકં ધોવિસ્સન્તિ, મિગપક્ખિનો પિવિસ્સન્તી’’તિ પરેહિ વા ‘‘સાધુ, ઉપાસક, સઙ્ઘો પાનીયં પિવિસ્સતી’’તિઆદિના અત્તના વા દાસે ‘‘આરામિકં દમ્મિ, વેય્યાવચ્ચકરં દમ્મિ, કપ્પિયકારકં દમ્મી’’તિ વા પસૂસુ ‘‘પઞ્ચગોરસપરિભોગત્થાય દમ્મી’’તિ આરામે ‘‘વનં દમ્મી’’તિ એવમાદિના વુત્તો વેદિતબ્બો. સચે પન કોચિ અબ્યત્તો અકપ્પિયવોહારેન ખેત્તાદિં પટિગ્ગણ્હાતિ વા કારેતિ વા, તં ભિક્ખૂહિ ન પરિભુઞ્જિતબ્બં, તં નિસ્સાય લદ્ધં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ અકપ્પિયમેવ. અબ્યત્તેન પન લજ્જીભિક્ખુના કારાપિતેસુ કિઞ્ચાપિ પટિગ્ગહણં કપ્પિયં, ભિક્ખુસ્સ પયોગપચ્ચયા ઉપ્પન્નેન મિસ્સત્તા વિસગતપિણ્ડપાતો વિય, અકપ્પિયમંસભોજનં વિય ચ દુબ્બિનિબ્ભોગં હોતિ, સબ્બેસં અકપ્પિયમેવ.

૨૮૫-૬. નવ…પે… કિરિયા ચ અનવે મત્તિકુદ્ધારણઞ્ચ બન્ધો ચ આળિયા થિરકારો ચ અનવે કેદારે અતિરેકભાગગ્ગહણઞ્ચ નવે ચ અપરિચ્છિન્નભાગે સસ્સે ‘‘એત્તકે દેથા’’તિ કહાપણુટ્ઠાપનઞ્ચાતિ સબ્બેસમ્પિ અકપ્પિયન્તિ સમ્બન્ધો. માતિકા ચ કેદારો ચ તળાકો ચાતિ દ્વન્દો માતિક…પે… તળાકા. તેસં કિરિયાતિ સમાસો. અનવેતિ ચતુપચ્ચયવસેન પટિગ્ગહિતે પુરાણતળાકે. ઉદકવસેન પટિગ્ગહિતે પન સુદ્ધચિત્તાનં વટ્ટતિ. બન્ધોતિ પાળિયા બન્ધો. પોરાણકેદારે નિયમિતપકતિભાગત્તા આહ ‘‘અનવે’’તિ. અપરિચ્છિન્નભાગેતિ ‘‘એત્તકે ભૂમિભાગે એત્તકો ભાગો દાતબ્બો’’તિ એવં અપરિચ્છિન્નભાગે.

૨૮૭-૯. ‘‘કસ વપ્પ’’ ઇચ્ચાદિં અવત્વા ચ ‘‘એત્તકાય ભૂમિયા એત્તકો ભાગો દેય્યો’’તિ ભૂમિં વા પતિટ્ઠાપેતિ, તસ્સેવેતમકપ્પિયન્તિ સમ્બન્ધો. ચ-સદ્દો અવધારણે. પતિટ્ઠાપેતીતિ યો ભિક્ખુ પતિટ્ઠાપેતિ. તસ્સેવાતિ તસ્સ પતિટ્ઠાપકભિક્ખુસ્સેવ. એતન્તિ પતિટ્ઠાપિતભૂમિતો લદ્ધધઞ્ઞં ‘‘એત્તકે ભૂમિભાગે સસ્સં કતં, એત્તકં ગણ્હથા’’તિ એવં વદન્તે પમાણગણ્હનત્થં દણ્ડરજ્જુભિ મિનને વા ખલે ઠત્વા રક્ખણે વા તં નીહરાપને વા કોટ્ઠાગારાદિપટિસામને વા એતં તસ્સેવ અકપ્પિયન્તિ સમ્બન્ધનીયં. પતિટ્ઠાપેતિ ચાતિ સો ભિક્ખુ પતિટ્ઠાપેતિ ચ. કતન્તિ અમ્હેહિ કતં. વદન્તેવન્તિ એવં કસ્સકે વદન્તે. પમાણન્તિ ભૂમિપ્પમાણં. નીહરાપનેતિ ખલતો ગેહસ્સ નીહરાપને. એતન્તિ મિતલદ્ધરક્ખિતાદિકં. તસ્સેવાતિ માનકરક્ખકાદિનો એવ. અપુબ્બસ્સ અનુપ્પાદિતત્તા અઞ્ઞેસં કપ્પતીતિ આહ ‘‘તસ્સેવેતમકપ્પિય’’ન્તિ.

૨૯૦. પટિસામનપ્પસઙ્ગેનાહ ‘‘પટિસામેય્યા’’તિઆદિ. પિતુસન્તકમ્પિ ગિહિસન્તકં યં કિઞ્ચીતિ સમ્બન્ધો. પિતુસન્તકન્તિ પિતા ચ માતા ચ પિતરો, તેસં સન્તકં. ગિહિસન્તકન્તિ ઇમિના પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં સન્તકં યં કિઞ્ચિ પરિક્ખારં પટિસામેતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. યં કિઞ્ચીતિ કપ્પિયં અકપ્પિયં વા અન્તમસો માતુકણ્ણપિળન્ધનતાલપણ્ણમ્પિ. ભણ્ડાગારિકસીસેનાતિ સીસઙ્ગમિવ પધાનં યં કિઞ્ચિ ‘‘સીસ’’ન્તિ ઇધ ઉપચારવસેન વુચ્ચતિ, તથા ભણ્ડાગારિકસદ્દોપિ ભાવપ્પધાનો, ભણ્ડાગારિકો ભણ્ડાગારિકત્તં સીસં પધાનન્તિ વિસેસનપરપદે કમ્મધારયો, તેન, ભણ્ડાગારિકત્તસ્સ પધાનકરણેનાતિ અત્થો.

૨૯૧-૨. અવસ્સં પટિસામિયન્તિ અવસ્સં સઙ્ગોપેતબ્બં. વુત્તેપીતિ માતાપિતૂહિ વુત્તેપિ.

૨૯૩-૪. વડ્ઢકિઆદયો વા રાજવલ્લભા વા ‘‘સકં પરિક્ખારં વા સયનભણ્ડં વા પટિસામેત્વા દેહી’’તિ યદિ વદન્તિ, છન્દતોપિ ભયાપિ ન કરેય્યાતિ યોજના. પરિક્ખારન્તિ વાસિફરસુઆદિઉપકરણભણ્ડં. છન્દતોપિ ભયાપીતિ વડ્ઢકિઆદીસુ છન્દેન, રાજવલ્લભેસુ ભયેન.

૨૯૫-૬. પટિસામિતું વટ્ટતીતિ યોજેતબ્બં. સઙ્કન્તીતિ યાદિસે પદેસે ‘‘ભિક્ખૂહિ વા સામણેરેહિ વા ગહિતં ભવિસ્સતી’’તિ સઙ્કં ઉપ્પાદેન્તિ, તાદિસે વિહારાવસથસ્સન્તોતિ યોજનીયં. વિહારાવસથસ્સાતિ વિહારસ્સ ચ આવસથસ્સ ચ. રતનન્તિ દસવિધં રતનં. રત્નસમ્મતન્તિ વત્થાદિકં. નિક્ખિપેય્યાતિ સામિકે દિટ્ઠે નિયમેત્વા દાતું ‘‘એત્તકા કહાપણા’’તિઆદિનાનુરૂપેન મત્તિકલઞ્છનાદિનિમિત્તેન વા સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપેય્ય. ગહેત્વાનાતિ તાદિસે અસતિ અત્તનાવ ગહેત્વા. તાદિસેતિ રતને વા રતનસમ્મતે વા સતિ. સામિકાનાગમં ઞત્વાતિ યદિ અત્તનિ આસઙ્કન્તિ, મગ્ગા ઓક્કમ્મ નિસીદિય પચ્છા સામિકાનં અનાગમનં વિઞ્ઞાય. પતિરૂપન્તિ રતનસમ્મતે પંસુકૂલગ્ગહણં રતને નિરુસ્સુક્કગમનન્તિ એવરૂપં ભિક્ખૂનં અનુરૂપન્તિ.

ઉગ્ગહનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.