૩૨. નિસ્સયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૩૦. બ્યત્તસ્સાતિ ‘‘કારિય’’ન્તિ કિતકયોગે કત્તરિ છટ્ઠી. બ્યત્તો ચ નામ ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં, આપત્તિં જાનાતિ, અનાપત્તિં જાનાતિ, લહુકં આપત્તિં જાનાતિ, ગરુકં આપત્તિં જાનાતિ, ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનિસ્સિતેન વત્થબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૦૩) એવં વુત્તબ્યત્તો ચ બહુસ્સુતબ્યત્તો ચ વેદિતબ્બો.

તત્થ સુવિભત્તાનીતિ સુટ્ઠુ વિભત્તાનિ પદપચ્ચાભટ્ઠસઙ્કરદોસવિરહિતાનિ. સુપ્પવત્તીનીતિ પગુણાનિ વાચુગ્ગતાનિ. સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસોતિ ખન્ધકપરિવારતો આહરિતબ્બસુત્તવસેન સુટ્ઠુ વિનિચ્છિતાનિ. અનુબ્યઞ્જનસોતિ અક્ખરપદપારિપૂરિયા સુવિનિચ્છિતાનિ અક્ખણ્ડાનિ અવિપરીતક્ખરાનિ. એતેન અટ્ઠકથા દીપિતા. અટ્ઠકથાતો હિ એસ વિનિચ્છયો હોતીતિ. બહુસ્સુતબ્યત્તો પન યેન સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન દ્વે માતિકા પગુણા વાચુગ્ગતા, પક્ખદિવસેસુ ધમ્મસવનત્થાય સુત્તન્તતો ચત્તારો ભાણવારા, સમ્પત્તાનં પરિસાનં પરિકથનત્થાય અન્ધકવિન્દમહારાહુલોવાદઅમ્બટ્ઠસદિસો એકો કથામગ્ગો, સઙ્ઘભત્તમઙ્ગલામઙ્ગલેસુ અનુમોદનત્થાય તિસ્સો અનુમોદના, ઉપોસથપ્પવારણાદિજાનનત્થં કમ્માકમ્મવિનિચ્છયો, સમણધમ્મકરણત્થં સમાધિવસેન વિપસ્સનાવસેન વા અરહત્તમગ્ગપરિયોસાનમેકં કમ્મટ્ઠાનં એત્તકં ઉગ્ગહિતં, સ્વાયં વુચ્ચતિ. નત્થિ નિસ્સાય કારિયન્તિ આચરિયાદિં નિસ્સાય વાસેન કત્તબ્બં નત્થિ. ‘‘નિસ્સયકારિય’’ન્તિ વા પાઠો, નિસ્સયેન કારિયન્તિ સમાસો. જીવસ્સ યત્તકો પરિચ્છેદો યાવજીવં.

૨૩૧. તેન નિસ્સાય વસન્તેન એવં નિસ્સયો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘એકંસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એકંસન્તિ એકો અંસો અસ્સ ચીવરસ્સાતિ વિગ્ગહો. કિરિયાવિસેસનં વા ભુમ્મત્થે વા ઉપયોગવચનં, એકસ્મિં અંસેતિ અત્થો. અઞ્જલિ કરપુટો. યાવતતિયકં વદેતિ ઉપસમ્પદાય સટ્ઠિવસ્સેન સત્તતિવસ્સેન વાપિ બ્યત્તસ્સ નવકસ્સ સન્તિકે યાવતતિયકં વચનં કરેય્ય. યાવતતિયો વારો અસ્સાતિ કિરિયાવિસેસનસમાસો. આયસ્મતોતિ આયસ્મન્તં. વચ્છામીતિ વસામિ. ઉપજ્ઝં ગણ્હન્તેનાપિ ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, હોહી’’તિ ગહેતબ્બં. તં પન ‘‘આચરિયો’’તિ એત્થ ‘‘ઉપજ્ઝાયો’’તિ વચનં વિસેસોતિ એત્થ વાચાભેદતો ન વિસું વુત્તં. ન કેવલમેત્થ નિસ્સયુપજ્ઝાયગહણે, ગામપ્પવેસનાદીસુપિ એવમેવ કત્વા ‘‘અહં આવુસો’’તિ વા ‘‘ભન્તે’’તિ વા વત્વા ‘‘ગામપ્પવેસનં આપુચ્છામી’’તિઆદિના વત્તબ્બં.

૨૩૨. નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિં દસ્સેતિ ‘‘પક્કન્તે’’તિઆદિના. પક્કન્તેતિ ઉપજ્ઝાયે આચરિયે સદ્ધિવિહારિકે અન્તેવાસિકે ચ ગામાદીસુ યત્થ કત્થચિ આપુચ્છિત્વા વા અનાપુચ્છિત્વા વા ગતે. તેસુ યેન કેનચિ ‘‘અસુકં નામ ગામં ગચ્છામી’’તિ વુત્તે તેસુયેવ યેન કેનચિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિતેપિ તં તં નિયમં અતિક્કમિત્વા પક્કન્તેપિ અનાપુચ્છા પન ઉપચારસીમાતિક્કમેન પક્કન્તેપિ નિસ્સયો સમ્મતિ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. પક્ખસઙ્કન્તેતિ તિત્થિયપક્ખસઙ્કન્તે ચાપિ વિબ્ભન્તે ચાપિ મરણેન ચ તઙ્ખણઞ્ઞેવ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. આણત્તિ નામ ‘‘પણામેમિ ત’’ન્તિ વા ‘‘મા ઇધ પવિસા’’તિઆદિકા નિસ્સયપ્પણામના. તાય પણામિતેન આચરિયુપજ્ઝાયા ખમાપેતબ્બા. અખમન્તેસુ દણ્ડકમ્મં કત્વા તસ્મિં વિહારે મહાથેરે ગહેત્વાપિ સામન્તવિહારે ભિક્ખૂ ગહેત્વાપિ ખમાપેતબ્બા. ન ખમન્તિ ચે, આચરિયુપજ્ઝાયાનં સભાગાનં સન્તિકે વસિતબ્બં. યેન કેનચિ કારણેન ન સક્કા હોતિ તત્ર આચરિયુપજ્ઝાયાનં સભાગાનં સન્તિકે વસિતું, તંયેવ વિહારં આગન્ત્વા અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે નિસ્સયં ગહેત્વા વસિતબ્બં. તત્થ ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં સદ્ધિવિહારિકં અપ્પણામેન્તો ઉપજ્ઝાયો સાતિસારો હોતિ, પણામેન્તો અનતિસારો હોતિ. ઉપજ્ઝાયમ્હિ નાધિમત્તં પેમં હોતિ, નાધિમત્તો પસાદો હોતિ, નાધિમત્તા હિરી હોતિ, નાધિમત્તો ગારવો હોતિ, નાધિમત્તા ભાવના હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ…પે… હોતિ (મહાવ. ૬૮). પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં અન્તેવાસિકં અપ્પણામેન્તો આચરિયો…પે… હોતી’’તિ (મહાવ. ૮૧) વુત્તત્તા પન અસમ્માવત્તન્તે અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકે અપ્પણામેન્તા આચરિયુપજ્ઝાયા દુક્કટં આપજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બં. ભાવનાતિ મેત્તાભાવના. ઉપજ્ઝાયસમોધાનં પન તસ્સ દસ્સનસવનવસેન વેદિતબ્બં.

૨૩૩. અલજ્જિન્તિ –

‘‘સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપજ્જતિ;

આપત્તિં પરિગૂહતિ;

અગતિગમનઞ્ચ ગચ્છતિ;

એદિસો વુચ્ચતિ અલજ્જિપુગ્ગલો’’તિ. (પરિ. ૩૫૯) –

એવં વુત્તલક્ખણં અલજ્જિં. નિસ્સયં દેન્તેનાપિ લજ્જિનોયેવ દાતબ્બં. ‘‘ન ભિક્ખવે અલજ્જીનં નિસ્સયો દાતબ્બો. યો દદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૨૦) હિ વુત્તં. અદિટ્ઠપુબ્બસ્સ કતિપાહં આચારં ઉપપરિક્ખિત્વા દાતબ્બં. અપુબ્બન્તિ એત્થ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા પુબ્બ-સદ્દેન પુબ્બવાસો ગહિતો, નત્થિ પુબ્બો અસ્સાતિ અપુબ્બં, નવન્તિ વુત્તં હોતિ. ચત્તારિ પઞ્ચ વા પરિમાણમેતેસન્તિ વિગ્ગહો. એત્થ પન પરિમાણ-સદ્દસન્નિધાનેન સઙ્ખ્યેય્યવાચિનોપિતે સઙ્ખ્યામત્તવાચિનો હોન્તીતિ ચતુપઞ્ચસઙ્ખ્યાપરિમાણમેવ સઙ્ખ્યેય્યમાહ, તસ્મા વિગ્ગહપદત્થેહિ ભિન્નો અઞ્ઞપદત્થો સમ્ભવતીતિ સમાસો. વા-સદ્દસ્સ યો વિકપ્પત્થો, તત્થ ચાયં સમાસો, ચત્તારિ વા પઞ્ચ વા, ચતુપઞ્ચ અહાનિ, તેસં અહાનં સમાહારો ચતુપઞ્ચાહં. ભિક્ખુસભાગતન્તિ સમાનો ભાગો લજ્જિતાસઙ્ખાતો કોટ્ઠાસો યેસં, ભિક્ખૂહિ સભાગા, તેસં ભાવો ભિક્ખુસભાગતા, તં, પેસલભાવન્તિ અત્થો. ‘‘થેરો લજ્જી’’તિ જાનન્તેન પન પકતિયા નિસ્સયદાનટ્ઠાનં ગતેન ચ તદહેવ ગહેતબ્બો, એકદિવસમ્પિ પરિહારો નત્થિ. સચે ‘‘ઓકાસે અલભન્તે પચ્ચૂસસમયે ગહેસ્સામી’’તિ સયતિ, અરુણં ઉગ્ગતમ્પિ ન જાનાતિ, અનાપત્તિ. લદ્ધપરિહારેનાપિ વસિતું વટ્ટતીતિ.

૨૩૪. ‘‘લબ્ભતી’’તિ કમ્મનિ નિપ્ફન્નત્તા અવુત્તકત્તાતિ ‘‘અદ્ધિકસ્સા’’તિઆદીસુ કત્તરિ સામિવચનં, ‘‘અદ્ધિકેના’’ તિઆદિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સલ્લક્ખેન્તેના’’તિ પન સરૂપેનેવ નિદ્દિટ્ઠં. વસિતુન્તિ વુત્તકમ્મં. ભાવે હિ તું-પચ્ચયો, વાસોતિ અત્થો. યાચિતસ્સાતિ ‘‘ગિલાનુપટ્ઠાકસ્સ ચા’’તિ એત્થ વિસેસનં. સચે પન ‘‘યાચાહિ મ’’ન્તિ વુચ્ચમાનોપિ ગિલાનો માનેન ન યાચતિ, ગન્તબ્બં. અરઞ્ઞે વા સલ્લક્ખેન્તેન ફાસુકન્તિ યત્થ વસન્તસ્સ પટિલદ્ધતરુણસમથવિપસ્સનાવિસેસભાગિતાવસેન ફાસુ હોતિ, તસ્મિં અરઞ્ઞે તાદિસં ફાસુવિહારં સલ્લક્ખેન્તેન આરઞ્ઞકેન. દાયકે અસન્તેતિ પદચ્છેદો. તાવાતિ અવધિમ્હિ, અદ્ધિકાદીહિ યાવ નિસ્સયદાયકો લબ્ભતિ, તાવ, આરઞ્ઞકેન પન ‘‘પટિરૂપે નિસ્સયદાયકે સતિ નિસ્સાય વસિસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા યાવ આસાળ્હિપુણ્ણમા, તાવાતિ અત્થો. ‘‘સચે પન આસાળ્હિમાસે આચરિયો નાગચ્છતિ, યત્થ નિસ્સયો લબ્ભતિ, તત્થ ગન્તબ્બં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૨૧). અન્તોવસ્સે પન નિબદ્ધવાસં વસિતબ્બં, નિસ્સયો ચ ગહેતબ્બો’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૨૧) હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

અમ્હાકં પન કેચિ અન્તેવાસિકત્થેરા ‘‘ન ભિક્ખવે વસ્સં ન ઉપગન્તબ્બં. યો ન ઉપગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ (મહાવ. ૧૮૬) ચ ‘ન ભિક્ખવે તદહુ વસ્સૂપનાયિકાય વસ્સં અનુપગન્તુકામેન સઞ્ચિચ્ચ આવાસો અતિક્કમિતબ્બો. યો અતિક્કમેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ (મહાવ. ૧૮૬) પાળિવચનતો કેનચિ કારણેન નિસ્સયં અલભમાનેનપિ ન સક્કા અન્તોવસ્સે વસ્સં અનુપગન્તું. ‘અન્તોવસ્સે પના’તિઆદીસુ પન ચ-સદ્દો અન્વાચયત્થો, તસ્મા તેનાપિ વસ્સં ઉપગન્તબ્બમેવા’’તિ વદિંસુ.

મયં પનેત્થ એવમવોચુમ્હ ‘‘ભગવતા અનુપગમને દુક્કટં અનન્તરાયિકસ્સેવ વુત્તં, તેનેવ ‘કેનચિ અન્તરાયેન પુરિમિકં અનુપગતેન પચ્છિમિકા ઉપગન્તબ્બા’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૮૫) વુત્તં. અન્તરાયો ચ નામ અન્તરા વેમજ્ઝે એતીતિ અન્તરાયો, યો કોચિ બાધકપ્પચ્ચયતાય અધિપ્પેતો વુચ્ચતિ ‘ન લભન્તિ પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં, એસેવ અન્તરાયોતિ પક્કમિતબ્બ’ન્તિઆદીસુ (મહાવ. ૨૦૧) વિય, તસ્મા બાધકપ્પચ્ચયતા અધિપ્પેતા. નિસ્સયાલાભોપિ અન્તરાયોત્વેવ વિઞ્ઞાયતિ. સક્કા હિ વત્તું ‘અન્તરાયો વસ્સૂપગમો સન્નિસ્સયત્તા તરુણસમથવિપસ્સનાલાભીનં કતોકાસો વિયા’તિ. તરુણસમથવિપસ્સનાલાભીનમ્પિ હિ કતોકાસેપિ ‘સચે પન આસાળ્હિમાસે આચરિયો નાગચ્છતિ, યત્થ નિસ્સયો લબ્ભતિ, તત્થ ગન્તબ્બ’ન્તિ દળ્હં કત્વા અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૨૧) વુત્તં. અમ્હાકં ગરૂહિ ચ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૨૧) ‘આચરિયં આગમેન્તસ્સેવ ચે વસ્સૂપનાયિકદિવસો હોતિ, હોતુ, ગન્તબ્બં તત્થ, યત્થ નિસ્સયદાયકં લભતી’તિ વસ્સૂપનાયિકદિવસેપિ નિસ્સયત્થાય ગમનમેવ વુત્તં. અથ ચ પન મહાકારુણિકોપિ ભગવા ‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનુપટ્ઠાકેન ભિક્ખુના નિસ્સયં અલભમાનેન યાચિયમાનેન અનિસ્સિતકેન વત્થુ’ન્તિ (મહાવ. ૧૨૧) ગિલાનવિસયેપિ નિસ્સયં ગરુકં કત્વા પટ્ઠપેસિ. યં પન અનિસ્સયં, તં અનન્તરાયં નિસ્સયમુત્તકસ્સ વસ્સૂપગમનં વિય. અપિચ નાવાય ગચ્છન્તસ્સ પન વસ્સાને આગતેપિ નિસ્સયં અલભન્તસ્સ અનાપત્તીતિ નાવાય ગચ્છતોયેવ આવેણિકા અનાપત્તિકતા વુત્તા. તસ્મા નિસ્સયાલાભો બાધકપ્પચ્ચયો વસ્સૂપગમનસ્સ, ન વસ્સૂપગમનં નિસ્સયસ્સાતિ અન્તરાયોયેવ નિસ્સયાલાભો. તતોયેવ ટીકાયં ‘અન્તોવસ્સે પન અનિસ્સિતેન વત્થું ન વટ્ટતી’તિ વુત્તં. તસ્માયેવ ચ ‘અન્તોવસ્સે પના’તિઆદીસુ નિસ્સયદાયકે સતિ નિબદ્ધવાસં વસિતબ્બઞ્ચ નિસ્સયો ગહેતબ્બો ચ હોતીતિ ગમનકિરિયાય ખીયમાનતાવસેન ચ-સદ્દો સમુચ્ચયો ગહેતબ્બો’’તિ.

નિસ્સયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.