૨. સઙ્ઘાદિસેસનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯. વુટ્ઠાનસ્સ ગરુકત્તા ગરુકાતિ સઙ્ઘાદિસેસા વુચ્ચન્તિ. નવાતિ તેસં ગણનપરિચ્છેદો. નનુ ‘‘નવા’’તિ કસ્મા વુત્તં, ‘‘તેરસા’’તિ વત્તબ્બન્તિ? નાયં દોસો, ચિરેનાપજ્જિતબ્બે ચત્તારો યાવતતિયકે ઠપેત્વા વીતિક્કમક્ખણેયેવ આપજ્જિતબ્બા પઠમાપત્તિકા વુચ્ચન્તીતિ. ઇદાનિ તે દસ્સેતું ‘‘મોચેતુકામતા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સુક્કસ્સાતિ આસયધાતુનાનત્તતો નીલાદિવસેન દસવિધે સુક્કે યસ્સ કસ્સચિ સુક્કસ્સ. મોચેતુકામતાતિ મોચેતુકામતાય, ય-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. ઇમિના પન વચનેન મોચનસ્સાદ મુચ્ચનસ્સાદ મુત્તસ્સાદમેથુનસ્સાદ ફસ્સસ્સાદ કણ્ડુવનસ્સાદ દસ્સનસ્સાદ નિસજ્જનસ્સાદ વાચસ્સાદ ગેહસિતપેમ વનભઙ્ગિય સઙ્ખાતેસુ એકાદસસ્સાદેસુ એકંયેવ મોચનસ્સાદં દસ્સેતિ.

તત્થ મોચનાય અસ્સાદો સુખવેદના મોચનસ્સાદો. મુચ્ચને અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચને અસ્સાદો મુચ્ચનસ્સાદો. એવં સબ્બત્થ સત્તમીતપ્પુરિસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇમેહિ પન નવહિ પદેહિ સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેન રાગો વુત્તો. ગેહનિસ્સિતેસુ માતાદીસુ પેમં ગેહે સિતં પેમન્તિ ગેહસિતપેમં, ઇમિના સરૂપેનેવ રાગો વુત્તો. સન્થવકરણત્થાય ઇત્થિયા પેસિતપુપ્ફાદિ વનભઙ્ગિયં, ઇમિના ચ વત્થુવસેન રાગો વુત્તો. મેથુનસ્સાદોપિ ઇત્થિયા ગહણપ્પયોગેન વેદિતબ્બો. સબ્બત્થેવ ચ પન ચેતનાનિમિત્તુપક્કમમોચને સતિ વિસઙ્કેતાભાવો વેદિતબ્બો. ઉપક્કમ્મ હત્થાદિના નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા. અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તેનાતિ સુપિનોયેવ સુપિનન્તો ‘‘કમ્મમેવ કમ્મન્તો’’તિઆદીસુ વિય અન્ત-સદ્દસ્સ તબ્ભાવવુત્તિત્તા. તં સુપિનન્તં વિના વિમોચયં સુક્કં વિમોચેન્તો સમણો યો કોચિ ભિક્ખુ ગરુકં ગરુકાપત્તિસઙ્ખાતં સઙ્ઘાદિસેસં ફુસે ફુસેય્ય, આપજ્જેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ અજ્ઝત્તરૂપબહિદ્ધારૂપઉભયરૂપઆકાસેકટિકમ્પનસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ ઉપાયેસુ સતિ રાગૂપત્થમ્ભાદીસુ ચ કાલેસુ યેન કેનચિ અઙ્ગજાતે કમ્મઞ્ઞતં પત્તે ‘‘આરોગ્યત્થાયા’’તિઆદીસુ યેન કેનચિ અધિપ્પાયેન અધિપ્પાયવત્થુભૂતં યં કિઞ્ચિ સુક્કં મોચનસ્સાદચેતનાય એવ નિમિત્તે ઉપક્કમ્મ મોચેન્તો સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતીતિ સબ્બથા અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો.

પઠમો.

૨૦. કાયસંસગ્ગરાગવાતિ કાયે સંસગ્ગો, તસ્મિં રાગો, સો અસ્સ અત્થીતિ વન્તુ, કાયસંસગ્ગરાગસમઙ્ગીતિ અત્થો. સમણો ઇત્થિસઞ્ઞીતિ સમ્બન્ધો. ઉપક્કમ્માતિ કાયેન વાયમિત્વા. મનુસ્સિત્થિં સમ્ફુસન્તોતિ અન્તમસો લોમેનપિ પરામસન્તો ગરુકં ફુસેતિ યોજના. મનુસ્સભૂતા અમતા ઇત્થી મનુસ્સિત્થી. તત્થ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગવા’’તિ ઇમિના માતુપેમાદિં, ઇત્થિયા ગહિતમોક્ખાધિપ્પાયઞ્ચ પટિક્ખિપતિ. ઇત્થિયા વેમતિકસ્સ, પણ્ડકપુરિસતિરચ્છાનગતસઞ્ઞિસ્સ ચ થુલ્લચ્ચયં. ઇત્થિયા પન કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધામસને, કાયપ્પટિબદ્ધેન કાયામસને ચ યક્ખીપેતીપણ્ડકાનં કાયેન કાયામસને ચ પુરિસતિરચ્છાનગતિત્થીનં કાયેન કાયામસનેપિ દુક્કટં, તથાયક્ખીઆદીનં કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધાદીસુ ચ. મતિત્થિયા પન થુલ્લચ્ચયં. ઇત્થિયા પન ફુસિયમાનો સેવનાધિપ્પાયોપિ સચે કાયેન ન વાયમતિ, અનાપત્તિ.

દુતિયો.

૨૧. તથાતિ ઇત્થિસઞ્ઞી. સુણન્તિન્તિ વિઞ્ઞત્તિપથે ઠત્વા અત્તનો વચનં સુણન્તિઞ્ચ. વિઞ્ઞુઞ્ચાતિ દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લસલ્લક્ખણસમત્થઞ્ચ મનુસ્સિત્થિં. મગ્ગં વાતિ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગાનં વસેન મગ્ગં વા મેથુનં વા આરબ્ભાતિ સમ્બન્ધો. દુટ્ઠુલ્લવાચારાગેનાતિ દુટ્ઠા ચ સા અસદ્ધમ્મપ્પટિસંયુત્તતાય થૂલા ચ લામકજનસાધારણતાયાતિ દુટ્ઠુલ્લા. સાવ પુન વાચા દુટ્ઠુલ્લવાચા. તસ્સં અસ્સાદસમ્પયુત્તો રાગોતિ સમાસો, તેન. ઓભાસિત્વાતિ વણ્ણાવણ્ણયાચનાદિવસેન અસદ્ધમ્મવચનં વત્વા. અસુણન્તિયા પન દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચિતે અનાપત્તિ. તત્થ દ્વિન્નં મગ્ગાનં વસેન વણ્ણાવણ્ણેહિ, મેથુનયાચનાદીહિ વા ‘‘સિખરણીસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ ઇમેસુ તીસુ અઞ્ઞતરેન અક્કોસવચનેન વા ઓભાસન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, અધક્ખકઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આદિસ્સ વણ્ણાદિભણને થુલ્લચ્ચયં, તથા યક્ખીપેતીપણ્ડકાનં વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગે આદિસ્સ વણ્ણાદિભણને મેથુનયાચનાદીસુપિ. તેસં પન અધક્ખકાદિકે દુક્કટં, તથા મનુસ્સિત્થીનં ઉબ્ભક્ખકે અધોજાણુમણ્ડલે કાયપ્પટિબદ્ધે ચ.

તતિયો.

૨૨. અત્તકામુપટ્ઠાનન્તિ મેથુનધમ્મસઙ્ખાતેન કામેન ઉપટ્ઠાનં કામુપટ્ઠાનં. અત્તનો અત્થાય કામુપટ્ઠાનં અત્તકામુપટ્ઠાનં. અથ વા કામીયતીતિ કામં, અત્તનો કામં અત્તકામં, સયં મેથુનરાગવસેન પત્થિતન્તિ અત્થો. અત્તકામઞ્ચ તં ઉપટ્ઠાનઞ્ચાતિ અત્તકામુપટ્ઠાનં. તસ્સ વણ્ણો ગુણો, તં. વત્વાતિ ‘‘યદિદં કામુપટ્ઠાનં નામ, એતદગ્ગં ઉપટ્ઠાનાન’’ન્તિ કામુપટ્ઠાને વણ્ણં અન્તમસો હત્થમુદ્દાયપિ ઇત્થીતિ સઞ્ઞી પકાસેત્વાતિ અત્થો. વાચાતિ વાચાય યકારલોપવસેન. મેથુનયુત્તેનાતિ મેથુનયુત્તાય, લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન તાય ‘‘અરહસિ ત્વં મય્હં મેથુનં ધમ્મં દાતુ’’ન્તિઆદિકાય મેથુનધમ્મપ્પટિસંયુત્તાય વાચાય મેથુનયાચને મેથુનરાગિનોતિ સમ્બન્ધો. મેથુનેરાગો, સો અસ્સ અત્થીતિ મેથુનરાગી, તસ્સ. ગરુ હોતીતિ ગરુકાપત્તિ હોતીતિ અત્થો. મ-કારો પદસન્ધિકરો. એત્થ પન પણ્ડકે પણ્ડકસઞ્ઞિનો થુલ્લચ્ચયં, તસ્મિંયેવ ઇત્થિસઞ્ઞિનો દુક્કટં.

ચતુત્થો.

૨૩. ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા સન્દેસં પટિગ્ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇત્થિયા વાતિ ‘‘દસ ઇત્થિયો માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા’’તિઆદિના (પારા. ૩૦૩) ચ ‘‘દસ ભરિયાયો ધનક્કીતા છન્દવાસિની’’તિઆદિના (પારા. ૩૦૩) ચ વુત્તાય વીસતિવિધાય ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તંસમ્બન્ધવસેન તેસં માતાદીનં વા. સન્દેસન્તિ ઇત્થિયા વા પુરિસેન વા ઉભિન્નં માતાદીહિ વા ‘‘એહિ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં ઇત્થિં વા પુરિસં વા એવં ભણાહી’’તિ વુત્તં જાયમ્પતિભાવસન્નિસ્સિતં સન્દેસવચનં. પટિગ્ગહેત્વાતિ ‘‘સાધૂ’’તિ કાયેન વા વાચાય વા સમ્પટિચ્છિત્વા. વીમંસિત્વાતિ યત્થ પેસિતો, તેસં અધિપ્પાયં ઉપપરિક્ખિત્વા વા ઉપપરિક્ખાપેત્વા વા. હરં પચ્ચાતિ ઇત્થી વા પુરિસો વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતુ વા, મા વા, યેહિ પેસિતો, તેસં પચ્ચાહરન્તો વા હરાપેન્તો વા, જાયમ્પતિભાવો હોતુ વા, મા વા, અકારણમેતં. ઇમાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો ચ, દ્વીહિ અઙ્ગેહિ પણ્ડકે ચ અઙ્ગત્તયેનાપિ થુલ્લચ્ચયં, એકેન દુક્કટં. કેચિ પન ‘‘હરં પચ્છા’’તિ વિપાઠં પરિકપ્પેત્વા ‘‘પચ્છા હર’’ન્તિ યોજેન્તિ, તં ન સુન્દરં પચ્ચાતિ ઉપસગ્ગત્તા. પદસ્સ ઉપરિ અત્થે સજ્જેન્તો પકાસેન્તો ગચ્છતીતિ હિ ઉપસગ્ગો નામ, તસ્મા ‘‘પતિ આ’’તિ ઉપસગ્ગાનં ‘‘હર’’ન્તિમસ્સ પદસ્સ ઉપરિ ભવિતબ્બન્તિ.

પઞ્ચમો.

૨૪. સંયાચિતપરિક્ખારન્તિ સં અત્તના યાચિતો વાસિઆદિકો પરિક્ખારો યસ્સા, તં. અદેસિતવત્થુકન્તિ ઉત્તિદુતિયકમ્મેન અદેસિતં વત્થુ કુટિકરણપ્પદેસો યસ્સાતિ વિગ્ગહો, તં. પમાણાતિક્કન્તન્તિ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિ નામ, તાય ‘‘દીઘસો દ્વાદસ વિદત્થિયો સુગતસ્સ વિદત્થિયા તિરિયં સત્તન્તરા’’તિ (પારા. ૩૪૮) એવં વુત્તપ્પમાણં એકતોભાગેનાપિ અતિક્કન્તા પમાણાતિક્કન્તાતિ તં તિરિયં ચતુહત્થસઙ્ખાતહેટ્ઠિમપ્પમાણે સતિ દીઘતો વુત્તપ્પમાણતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ વડ્ઢેતું ન વટ્ટતિ. તતો ઊનકે, દીઘતો ચ વડ્ઢિતે અયં કુટિસઙ્ખં ન ગચ્છતીતિ. ‘‘મય્હં વાસાગારં એત’’ન્તિ એવં અત્તા ઉદ્દેસો એતિસ્સાતિ અત્તુદ્દેસા. કુટિન્તિ ઉલ્લિત્તાદિકં કુટિં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ઉલ્લિત્તા નામ અન્તો ઉદ્ધંમુખં લિત્તા. અવલિત્તા નામ બહિ અધોમુખં લિત્તા. ઉભયથા ઉલ્લિત્તાવલિત્તા. કત્વાતિ અન્તોભૂતકારિતત્થવસેન કારાપેત્વા વા.

તત્થાયં વત્થુદેસનક્કમો – તેન કુટિકારકેન ભિક્ખુના કુટિવત્થું સોધેત્વા સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પણામેત્વા પદભાજને (પારા. ૩૪૯) વુત્તનયેન સઙ્ઘં તિક્ખત્તું યાચિત્વા સબ્બે વા સઙ્ઘપરિયાપન્ના, સઙ્ઘેન વા સમ્મતા દ્વે તયો ભિક્ખૂ તત્થ નેતબ્બા. તેહિ ચ કિપિલ્લિકાદીહિ સોળસહિ ઉપદ્દવેહિ વિરહિતત્તા અનારમ્ભં અનુપદ્દવં દ્વીહિ ચતૂહિ વા બલિબદ્દેહિ યુત્તેન સકટેન એકચક્કં નિબ્બોદકપતનટ્ઠાને એકં બહિ કત્વા આવિઞ્છિતું સક્કુણેય્યતાય ‘‘સપરિક્કમન’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા સચેપિ સઙ્ઘપ્પહોનકા હોન્તિ, તત્થેવ, નો ચે, સઙ્ઘમજ્ઝં ગન્ત્વા તેન ભિક્ખુના યાચિતેહિ પદભાજને (પારા. ૫૦, ૫૧) વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય વત્થુ દેસેતબ્બન્તિ. અદેસિતવત્થુકં પમાણાતિક્કન્તં કુટિં કરિસ્સામીતિ સબ્બપ્પયોગે દુક્કટં, ઇદાનિ દ્વીહિ પિણ્ડેહિ નિટ્ઠાનં ગમિસ્સતીતિ પઠમપિણ્ડદાને થુલ્લચ્ચયં, દુતિયદાનેન લેપે સઙ્ઘટિતે સચે અદેસિતવત્થુકા એવ વા હોતિ, પમાણાતિક્કન્તા એવ વા, એકો સઙ્ઘાદિસેસો, સારમ્ભઅપરિક્કમનતાય દ્વે ચ દુક્કટાનીતિ સચે ઉભયવિપન્ના, દ્વે ચ સઙ્ઘાદિસેસા દ્વે ચ દુક્કટાનીતિ સબ્બં ઞેય્યં.

છટ્ઠો.

૨૫. મહલ્લકન્તિ સસ્સામિકભાવેન સંયાચિતકુટિતો મહન્તભાવેન, વત્થું દેસાપેત્વા પમાણાતિક્કમેનાપિ કાતબ્બભાવેન ચ મહન્તતાય મહત્તં લાતિ આદદાતીતિ મહલ્લકો. મહત્તલક ઇતિ ઠિતે ત્તસ્સ લોપો લસ્સ ચ દ્વિત્તં, તં. વસનં અત્થો પયોજનં વસનત્થો, તાય. એત્થ પન અદેસિતવત્થુભાવે એકો સઙ્ઘાદિસેસો. સેસં અનન્તરસદિસમેવ. ઇધ ચ તત્થ ચ લેણગુહાતિણકુટિપણ્ણચ્છદનગેહેસુ અઞ્ઞતરં કારેન્તસ્સ ચ કુટિમ્પિ અઞ્ઞસ્સ વાસત્થાય વાસાગારં વા ઠપેત્વા ઉપોસથાગારાદીસુ અઞ્ઞતરત્થાય કરોન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ.

સત્તમો.

૨૬. અમૂલકેન અન્તિમેન વત્થુનાતિ સમ્બન્ધો. અમૂલકેનાતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ, સવનસઙ્ખાતસ્સ, દિટ્ઠસુતમુતવસેન પવત્તપરિસઙ્કાસઙ્ખાતસ્સ ચ મૂલસ્સ અભાવેન નત્થિ મૂલમેતસ્સાતિ અમૂલકં, તેન. તં પન સો આપન્નો વા હોતુ, નો વા, એતં ઇધ અપ્પમાણં. તત્થ ભિક્ખુઞ્ચ માતુગામઞ્ચ તથારૂપે ઠાને દિસ્વા પરિસઙ્કતિ, અયં દિટ્ઠપરિસઙ્કા. અન્ધકારે વા પટિચ્છન્ને વા ભિક્ખુસ્સ ચ માતુગામસ્સ ચ વચનં સુત્વા અઞ્ઞસ્સ અત્થિભાવં અજાનન્તો પરિસઙ્કતિ, અયં સુતપરિસઙ્કા. ધુત્તાનં ઇત્થીહિ સદ્ધિં પચ્ચન્તવિહારેસુ પુપ્ફગન્ધસુરાદીહિ અનુભવિત્વા ગતટ્ઠાનં દિસ્વા ‘‘કેન નુ ખો ઇદં કત’’ન્તિ વીમંસન્તો તત્થ કેનચિ ભિક્ખુના ગન્ધાદીહિ પૂજા કતા હોતિ, ભેસજ્જત્થાય અરિટ્ઠં વા પીતં, સો તસ્સ ગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘અયં સો ભવિસ્સતી’’તિ પરિસઙ્કતિ. અયં મુતપરિસઙ્કા નામ. અન્તિમેન ચાતિ તતો પરં વજ્જાભાવેન અન્તે ભવત્તા અન્તિમેનેવ. વત્થુનાતિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા પારાજિકેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞતરેન પારાજિકેન ધમ્મેન. ચ-કારો પનેત્થ અવધારણે, તેન સઙ્ઘાદિસેસાદિં નિવત્તેતિ. અથ વા ચ-કારો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો.

ચોદેન્તો વા ચોદાપેન્તોવાચાતિ યોજેતબ્બો. ચાવેતુન્તિ બ્રહ્મચરિયા ચાવનત્થાય. એતેન એકં ચાવનાધિપ્પાયં ગહેત્વા અવસેસે અક્કોસાધિપ્પાયવુટ્ઠાપનાધિપ્પાયાદિકે સત્તાધિપ્પાયે પટિક્ખિપતિ. સુણમાનન્તિ ઇદં ‘‘ચોદેન્તો’’તિઆદીનં કમ્મપદં, ઇમિના પરમ્મુખા ચોદનં પટિક્ખિપતિ. પરમ્મુખા પન સત્તહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટં. ચોદેન્તોતિ ‘‘વત્થુસન્દસ્સના આપત્તિસન્દસ્સના સંવાસપ્પટિક્ખેપો સામીચિપ્પટિક્ખેપો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) સઙ્ખેપતો વુત્તાનં ચતુન્નં ચોદનાનં વસેન સયં ચોદેન્તો વા. ચોદાપેન્તો વાતિ પરેન યેન કેનચિ ચોદાપેન્તો વા. તસ્મા યો ભિક્ખુસ્સ સમીપે ઠત્વા ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં સેવિ, અસ્સમણોસી’’તિઆદિના વત્થુસન્દસ્સનવસેન વા ‘‘ત્વં મેથુનધમ્માપત્તિં આપન્નોસી’’તિઆદિના આપત્તિસન્દસ્સનવસેન વા ‘‘અસ્સમણોસિ, નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા સઙ્ઘકમ્મં વા, અસ્સમણોસી’’તિઆદિના સંવાસપ્પટિક્ખેપવસેન વા અભિવાદનાદિસંવાસે પટિક્ખિત્તે અસ્સમણોતિ કસ્માતિ પુટ્ઠસ્સ ‘‘અસ્સમણોસી’’તિઆદિવચનેહિ સામીચિપ્પટિક્ખેપવસેન વા અન્તમસો હત્થમુદ્દાય એવ વાપિ એતમત્થં દીપયતો ‘‘કરોતુ મે આયસ્મા ઓકાસં, અહં તં વત્તુકામો’’તિ એવં ઓકાસે અકારિતે વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો ચેવ દુક્કટઞ્ચ, ઓકાસં કારેત્વા ચોદેન્તસ્સ પન સઙ્ઘાદિસેસોવ દટ્ઠબ્બો.

અટ્ઠમો.

૨૭. અઞ્ઞસ્સાતિ ખત્તિયાદિજાતિકસ્સ પરસ્સ. કિરિયન્તિ મેથુનવીતિક્કમસઙ્ખાતં કિરિયં. તેનાતિ અઞ્ઞસ્સ વીતિક્કમસઙ્ખાતસ્સ મેથુનવીતિક્કમસન્દસ્સનેન કરણભૂતેન. લેસેનાતિ યસ્સ જાતિઆદયો તતો અઞ્ઞમ્પિ વત્થું લિસ્સતિ ઉદ્દિટ્ઠે વિત્થારં સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવાતિ જાતિઆદયોવ ‘‘લેસા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેન જાતિલેસનામલેસાદિના લેસેન. અઞ્ઞન્તિ યો વીતિક્કમન્તો દિટ્ઠો, તતો અપરમ્પિ ભિક્ખું ચાવેતું અન્તિમેન વત્થુના ચોદયન્તિ સમ્બન્ધો. કથં? કોચિ ખત્તિયજાતિયો વીતિક્કમન્તો દિટ્ઠો, તતો અઞ્ઞં અત્તનો વેરિં ખત્તિયજાતિકં ભિક્ખું પસ્સિત્વા તં ખત્તિયં જાતિલેસં ગહેત્વા ‘‘ખત્તિયો મયા દિટ્ઠો વીતિક્કમન્તો, ત્વં ખત્તિયો પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસી’’તિ ચોદેતિ ચોદાપેતિ વા. એવં નામલેસાદયોપિ વેદિતબ્બા. સેસા વિનિચ્છયકથા અટ્ઠમે વુત્તસદિસાયેવ.

નવમો.

૨૮. એત્તાવતા ‘‘ગરુકા નવા’’તિ ઉદ્દિટ્ઠે વિત્થારતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ આપન્નેસુ પટિપજ્જિતબ્બાકારં દસ્સેતું ‘‘છાદેતિ જાનમાપન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો ભિક્ખુ અત્તના આપન્નં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં આપત્તિવસેન વા વત્થુવસેન વા જાનં જાનન્તો યાવતા યત્તકાનિ અહાનિ છાદેતિ પટિચ્છાદેતિ, તાવતા તત્તકાનિ અહાનિ તસ્સ પરિવાસો હોતીતિ એવં પદસન્ધિવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ પટિચ્છન્નપરિવાસો સુદ્ધન્તપરિવાસો સમોધાનપરિવાસોતિ તિવિધો પરિવાસો. તેસં પન અતિસઙ્ખેપનયેન મુખમત્તેપિ દસ્સિતે વિત્થારવિનિચ્છયપવેસોપાયસમ્ભવો સિયાતિ મુખમત્તં દસ્સયિસ્સામ.

તત્થ પટિચ્છન્નપરિવાસો નામ યથાપટિચ્છન્નાય આપત્તિયા દાતબ્બો, તસ્મા પટિચ્છન્નદિવસે ચ આપત્તિયો ચ સલ્લક્ખેત્વા સચે એકાહપ્પટિચ્છન્ના હોતિ, ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિં એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિઆદિના ખન્ધકે (ચૂળવ. ૯૮-૯૯) આગતનયેન યાચાપેત્વા ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિ એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિઆદિના ખન્ધકે આગતનયેનેવ કમ્મવાચં વત્વા પરિવાસો દાતબ્બો. એકં આપજ્જિત્વા ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વિનયકમ્મં કરોન્તસ્સાપિ વુટ્ઠાતીતિ ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વુત્તં. નાનાવત્થુકાસુપિ એસેવ નયો. અથ દ્વીહાદિપ્પટિચ્છન્ના હોન્તિ, પક્ખઅતિરેકપક્ખમાસઅતિરેકમાસસંવચ્છરઅતિરેકસંવચ્છરપ્પટિચ્છન્ના વા, ‘‘દ્વીહપ્પટિચ્છન્નાયો વા’’તિઆદિના વત્વા યો યો આપન્નો હોતિ, તસ્સ તસ્સ નામઞ્ચ ગહેત્વા યોજના કાતબ્બા.

કમ્મવાચાપરિયોસાને ચ સચે અપ્પભિક્ખુકો આવાસો હોતિ, સક્કા રત્તિચ્છેદં અનાપજ્જન્તેન વસિતું, તત્થેવ ‘‘પરિવાસં સમાદિયામિ, વત્તં સમાદિયામી’તિ વત્તં સમાદાય તત્થેવ સઙ્ઘસ્સ ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિઆદિના આરોચેત્વા પુન આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં આરોચેન્તેન પકતત્તેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને સહવાસો, તેન ચ વિનાવાસો, આગન્તુકાદીનં ઉપચારગતાનં અનારોચનાતિ એતેસુ એકેનાપિ રત્તિચ્છેદઞ્ચ વત્તભેદઞ્ચ અકત્વા પરિવત્થબ્બં.

સચે ન સક્કા હોતિ પરિવાસં સોધેતું, નિક્ખિત્તવત્તેન વસિતુકામો હોતિ, તત્થેવ સઙ્ઘમજ્ઝે વા એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ વા સન્તિકે ‘‘પરિવાસં નિક્ખિપામિ, વત્તં નિક્ખિપામી’’તિ પરિવાસો નિક્ખિપિતબ્બો. નિક્ખિત્તકાલતો પટ્ઠાય પકતત્તટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. અથાનેન પચ્ચૂસસમયે એકેન ભિક્ખુના સદ્ધિં પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપતો, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા મહામગ્ગતો ઓક્કમ્મ પટિચ્છન્નટ્ઠાને નિસીદિત્વા અન્તોઅરુણેયેવ વત્તં સમાદિયિત્વા આરોચેતબ્બં. સચે બહિ ઠિતાનમ્પિ સદ્દં સુણાતિ, પસ્સતિ વા, દૂરં ગન્ત્વાપિ આરોચેતબ્બં, અનારોચેન્તે રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદદુક્કટઞ્ચ. સચે અજાનન્તસ્સેવ ઉપચારસીમં પવિસિત્વા ગચ્છન્તિ, રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદો. અરુણે ઉટ્ઠિતે તસ્સ સન્તિકે વત્તં નિક્ખિપિત્વા વિહારં ગન્તબ્બં. એવં યાવ રત્તિયો પૂરેન્તિ, તાવ પરિવત્થબ્બં. અયં તાવ પટિચ્છન્નપરિવાસો.

સુદ્ધન્તો દુવિધો ચૂળસુદ્ધન્તો મહાસુદ્ધન્તોતિ. તત્થ યો ‘‘ઉપસમ્પદતો પટ્ઠાય યત્તકં નામ કાલં અહં સુદ્ધો’’તિ જાનાતિ, તત્તકં અપનેત્વા તતો અવસેસે રત્તિપરિચ્છેદે એકતો કત્વા દાતબ્બપરિવાસો ચૂળસુદ્ધન્તો. યો પન સબ્બસો રત્તિપરિયન્તં ન જાનાતિ નસ્સરતિ, તત્થ ચ વેમતિકો, તસ્સ દાતબ્બો મહાસુદ્ધન્તો. આપત્તિપરિયન્તં જાનાતુ વા, મા વા, અકારણમેતં.

સમોધાનપરિવાસો નામ તિવિધો ઓધાનસમોધાનો અગ્ઘસમોધાનો મિસ્સકસમોધાનોતિ. તત્થ યો નિટ્ઠિતપરિવાસોપિ વા નિટ્ઠિતમાનત્તોપિ વા અનિક્ખિત્તવત્તો અઞ્ઞં આપત્તિં આપજ્જિત્વા પુરિમાપત્તિયા સમા વા ઊનતરા વા રત્તિયો પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ મૂલાય પટિકસ્સનેન તે પરિવુત્થદિવસે ચ માનત્તચિણ્ણદિવસે ચ ઓધુનિત્વા મક્ખેત્વા પુરિમાય આપત્તિયા મૂલદિવસપરિચ્છેદે પચ્છા આપન્નં આપત્તિં સમોદહિત્વા પુન આદિતો પટ્ઠાય દાતબ્બપરિવાસો ઓધાનસમોધાનો નામ. સચે કસ્સચિ એકાપત્તિ એકાહપ્પટિચ્છન્ના, દ્વીહપ્પટિચ્છન્ના, એવં યાવ દસાહપ્પટિચ્છન્ના, તાસં અગ્ઘેન સમોધાય તાસં દસાહપ્પટિચ્છન્નવસેન અવસેસાનં એકાહપ્પટિચ્છન્નાદીનમ્પિ દાતબ્બપરિવાસો અગ્ઘસમોધાનો નામ. યો પન નાનાવત્થુકા આપત્તિયો એકતો કત્વા દાતબ્બપરિવાસો મિસ્સકસમોધાનો નામ. દાનવિધિ પન સબ્બત્થ ખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૩૪ આદયો) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો.

એવં પરિવુત્થપરિવાસો ભિક્ખુ માનત્તં ભિક્ખૂનં માનનભાવં છ રત્તિયો અખણ્ડં કત્વા ચરેય્ય કરેય્ય, સમ્પાદેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સઙ્ઘેન ગણેન પુગ્ગલેન કતં તેન ભિક્ખુના સઙ્ઘમજ્ઝે વત્તં સમાદાપેત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિ’’ન્તિઆદિના ખન્ધકે વુત્તનયેન યાચાપેત્વા તત્થેવ વુત્તનયેન માનત્તદાનાદયોપિ વેદિતબ્બા. ઇમિનાપિ વત્તં નિક્ખિપિતુકામેન ચે વત્તં નિક્ખિપિત્વા ચતૂહિ પઞ્ચહિ સદ્ધિં પરિવાસે વુત્તપ્પકારં પદેસં ગન્ત્વા પુરિમનયેનેવ હેટ્ઠા વુત્તં સહવાસાદિં અન્તમસો ચતૂહિ ઊનત્તા ઊને ગણે ચરણદોસઞ્ચ વજ્જેત્વા પટિપજ્જિતબ્બં. અપ્પટિચ્છન્નાપત્તિકસ્સ પન પરિવાસં અદત્વા માનત્તમેવ દાતબ્બં. એવં ચિણ્ણં કતં પરિનિટ્ઠાપિતં માનત્તં યેન, તં ભિક્ખું. વીસતિ સઙ્ઘો ગણો અસ્સાતિ વીસતીગણો દીઘં કત્વા, સો સઙ્ઘો અબ્ભેય્ય સમ્પટિચ્છેય્ય, અબ્ભાનકમ્મવસેન ઓસારેય્યાતિ વુત્તં હોતિ, અવ્હેય્યાતિ વા અત્થો. એત્થાપિ સમાદાનઆરોચનયાચનાનિ, કમ્મવાચા ચ ખન્ધકે વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

૨૯. એવં તેસુ પટિપજ્જિતબ્બાકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ છાદનસ્સ અઙ્ગાનિ દસ્સેતું ‘‘આપત્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ન ઉક્ખિત્તો અનુક્ખિત્તો, નત્થિ અન્તરાયો અસ્સાતિ અનન્તરાયો. સકત્થે ત્તપચ્ચયવસેન વા, પહુનો ભાવો પહુત્તં, તં અસ્સત્થીતિ સદ્ધાદિવસેન વા પહુત્તો. અનુક્ખિત્તો ચ અનન્તરાયો ચ પહુત્તો ચાતિ દ્વન્દો, તેસં ભાવો અનુક્ખિત્તાદિગુણો અનુક્ખિત્ત…પે… પહુત્તતા. આપત્તિ ચ અનુક્ખિત્ત…પે… પહુત્તતા ચ આપત્તિ…પે… પહુત્તતાયો. મ-કારો પદસન્ધિજો. તથા તેન પકારેન આપત્તિઆદીસુ ચતૂસુ આપત્તાદિપકારેન સઞ્ઞી તથસઞ્ઞી રસ્સવસેન. તસ્સ ભાવો તથસઞ્ઞિતા, યથાવુત્તઆપત્તાદિસઞ્ઞિતાતિ વુત્તં હોતિ. ચ-કારો વુત્તસમુચ્ચયત્થો. કમનં પત્થનં કામો, છાદેતું કામો છાદેતુકામો. ઇતિ યથાવુત્તા નવ, અથ છાદના ચાતિ એવં દસ ચ તાનિ અઙ્ગાનિ ચાતિ, તેહિ. અરુણુગ્ગમમ્હિ અરુણસઙ્ખાતસ્સ પઠમબાલસૂરિયરંસિનો ઉગ્ગમને સતિ છન્ના હોતિ, આપત્તીતિ સેસો.

તત્થાયમધિપ્પાયો – યો ભિક્ખુ રાજચોરઅગ્ગિઉદકમનુસ્સઅમનુસ્સવાળસરીસપજીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયાનં દસન્નમેકસ્સાપિ નત્થિતાય અનન્તરાયિકો સમાનો અનન્તરાયિકસઞ્ઞી હુત્વા ભિક્ખુનો સન્તિકં ગન્તુઞ્ચેવ આરોચેતુઞ્ચ સક્કુણેય્યતાય પહુ સમાનો પહુસઞ્ઞી હુત્વા તિવિધઉક્ખેપનીયકમ્માકરણેન અનુક્ખિત્તો સમાનો અનુક્ખિત્તસઞ્ઞી હુત્વા ગરુકાપત્તીતિ સઞ્ઞી ગરુકંયેવ આપત્તિં છાદેતુકામો હુત્વા છાદેતિ, તસ્સાયં આપત્તિ ચ છન્ના હોતીતિ. સચે પનેત્થ અનાપત્તિસઞ્ઞી વા હોતિ અઞ્ઞાપત્તિક્ખન્ધસઞ્ઞી વા વેમતિકો વા, અચ્છન્ના હોન્તિ. આરોચેન્તેન પન ‘‘મમ એકાપત્તિં આપન્નભાવં જાનાહી’’તિઆદિના નયેન આરોચેતબ્બં. સચે પન વત્થુસભાગાપત્તિકસ્સ આરોચેતિ, તાવ તપ્પચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જતિ.

સઙ્ઘાદિસેસનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.