૧૩. સમણકપ્પનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૫. સમણકપ્પાતિ સમણવોહારા. ભવન્તિ, અહેસુન્તિ વા ભૂતા, વત્તમાને, ભૂતે વા તપ્પચ્ચયો. વિરુળ્હમૂલાદિભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકાનં, વડ્ઢિત્વા મહન્તભાવં પત્તાનઞ્ચ રુક્ખલતાદિસઙ્ખાતાનં ભૂતાનં ગામો, ભૂતા એવ વા ગામો સમૂહો ભૂતગામો. તસ્સ સમારમ્ભો છેદનફાલનાદિ, તસ્મિં. નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મં, તંહેતુ પાચિત્તિયં હોતીતિ અત્થો. કતકપ્પિયં સમણકપ્પિયં ભવેતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કતં કપ્પિયં યસ્સાતિ બહુબ્બીહિ. કેનાતિ આહ ‘‘નખેના’’તિઆદિ.

૧૨૬. ઇદાનિ યસ્સ સમારમ્ભો, તં ભૂતગામં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘સ મૂલા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સોતિ ભૂતગામો. ભવિતું ઉપ્પજ્જિતું પયોજેતીતિ કારિતન્તા તપ્પચ્ચયો, પભાવિતો ઉપ્પાદિતોતિ અત્થો. અથ વા પભવનં પભવો, ઉપ્પત્તિ, સોવ પભવો, પભાવં કરોતીતિ નામધાતુતો કત્તરિ તપ્પચ્ચયો, પભાવિતો ઉપ્પન્નોતિ અત્થો. મૂલઞ્ચ ખન્ધો ચ બીજઞ્ચ અગ્ગઞ્ચ ફળુ ચ મૂલ…પે… ફળૂનિ. ફળુ નામ પબ્બં. તાનિયેવ બીજાનિ, તેહિ પભાવિતો ઉપ્પાદિતો, અથ વા તેહિ અવધિભૂતેહિ, કારણભૂતેહિ વા પભાવિતો ઉપ્પન્નોતિ કમેન વિકપ્પદ્વયે સમાસદ્વયં વેદિતબ્બં. તત્થ મૂલબીજં નામ હલિદ્દિસિઙ્ગિવેરાદિ.

ખન્ધબીજં નામ અસ્સત્થનિગ્રોધાદિ. બીજબીજં નામ પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાદિ. અગ્ગબીજં નામ હિરિવેરાદિ. ફળુબીજં નામ ઉચ્છુનળાદિ. તત્થ મૂલબીજાદીનિ પઞ્ચ બીજગામો. તન્નિબ્બત્તો રુક્ખલતાદિ ભૂતગામો.

ઇદાનિ તેસુ બીજગામસમારમ્ભે દુક્કટં દસ્સેતિ અપરદ્ધેન. ભૂતગામવિયોજિતં બીજં આરમ્ભે દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. ભૂતગામતો વિયોજિતન્તિ તપ્પુરિસો. બીજન્તિ ભૂમિયં રોપિતમરોપિતમ્પિ નિગ્ગતવિદત્થિમત્તપત્તવટ્ટિપિ મૂલબીજાનિ. ‘‘આરમ્ભે’’તિ કિતકપચ્ચયસ્સ યોગે અવુત્તે કમ્મનિ છટ્ઠુપ્પત્તિયં વિકપ્પેન ઉભયત્થ દુતિયા. આરમ્ભેતિ સમારમ્ભે. તસ્મા ‘‘ઇમં પુપ્ફં ફલં વા જાન, ઇમં કપ્પિયં કરોહી’’તિઆદિના કપ્પિયવચનેન ભૂતગામતો વિયોજિતં બીજજાતં બીજગામપરિમોચનત્થં પુન કપ્પિયં કારાપેત્વા પરિભુઞ્જિભબ્બં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અગ્ગિપરિજિતં સત્થપરિજિતં નખપરિજિતં અબીજં નિબ્બત્તબીજઞ્ઞેવ પઞ્ચમ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૫૦) વુત્તેસુ પઞ્ચસુ નખપરિજિતાદીનિ તીણિ દસ્સિતાનિ.

૧૨૭. ઇદાનિ અવસિટ્ઠાનિ દ્વે દસ્સેતું ‘‘નિબ્બત્તબીજ’’ન્તિઆદિકં પઠમદ્ધં આહ. તત્થ નિબ્બત્તબીજન્તિ નિબ્બત્તનિયન્તિ નિબ્બત્તં, નિપુબ્બ વતુ વત્તનેતિમસ્મા તપ્પચ્ચયો, નિબ્બત્તં બીજં યસ્સ તં નિબ્બત્તબીજં, બીજં નિબ્બત્તેત્વા વિસું કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં અમ્બપનસાદિ. નોબીજં નામ તરુણમ્બફલાદિ. ઇદાનિ બીજગામભૂતગામેસુ કપ્પિયકરણપ્પકારાદિવિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘કટાહા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કટાહેન બદ્ધં બીજં યેસન્તિ બાહિરત્થો.

૧૨૮. ભાજને ભૂમિયમ્પિ વા એકાબદ્ધેસુ બીજેસુ એકસ્મિઞ્ચ કપ્પિયે કતેતિ યોજના. બીજેસૂતિ બીજગામભૂતગામેસુ. ભૂતગામોપિ હિ ઇધ ‘‘બીજ’’ન્તિ રુળ્હીવસેન વુચ્ચતિ.

૧૨૯. નિક્ખિત્તેતિ ઠપિતે. કપ્પિયં પુન કરેય્યાતિ જાતમૂલપણ્ણભાવતો ભૂતગામત્તા ભૂતગામતો પરિમોચિતં બીજગામપરિમોચનત્થં પુન કપ્પિયં કારેય્યાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ભૂતગામો હિ સો તદા’’તિ. હિ-સદ્દો હેતુમ્હિ. તદાતિ મૂલે ચ પણ્ણે ચ જાતકાલે સચે મૂલમત્તં સઞ્જાયતિ, ઉપરિભાગે સચે અઙ્કુરો જાયતિ, હેટ્ઠાભાગે છિન્દિતું વટ્ટતિ. મૂલમત્તેસુ વા પન પણ્ણમત્તેસુ વા નિગ્ગતેસુ સચેપિ રતનપ્પમાણાપિ સાખા નિક્ખમન્તિ, બીજગામસઙ્ગહિતા હોન્તિ.

૧૩૦. ઉદકસમ્ભવો સેવાલો ચ ચેતિયાદીસુ સેવાલો ચ ભૂતગામોવાતિ સમ્બન્ધો. આદિ-સદ્દેન પાકારાદિગ્ગહણં. યદિ દ્વે તીણિ પણ્ણાનિ ન જાયન્તિ, અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતિ. સુક્ખો પન સમ્મજ્જિતબ્બો. મૂલપણ્ણે વિનિગ્ગતે બીજોપિ ભૂતગામોવાતિ સમ્બન્ધો. પણ્ણેતિ ઇમિના અઙ્કુરમત્તં પટિક્ખિપતિ.

૧૩૧. ઘટાદિપિટ્ઠે સેવાલો ચ અહિછત્તકમકુળઞ્ચ દુક્કટસ્સેવ વત્થૂનીતિ સમ્બન્ધો. પિટ્ઠેતિ ઇમિના અન્તો અબ્બોહારિકોતિ દસ્સેતિ. ફુલ્લન્તિ ફુલ્લિતં અહિછત્તકં. અબ્યવહારિકન્તિ આપત્તિવોહારયોગ્ગં ન હોતીતિ અત્થો.

૧૩૨. અલ્લરુક્ખે લાખાનિય્યાસછત્તાનિ વિકોપિય ગણ્હતો તત્થ અક્ખરં છિન્દતો વાપિ પાચિત્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અલ્લરુક્ખે. ‘‘વિકોપય’’ન્તિ પોત્થકેસુ પાઠો દિસ્સતિ, સો અપાઠો પઠમન્તતાય કારણાભાવતો. ‘‘વિકોપિયા’’તિ પન પાઠો ગહેતબ્બો. વિકોપિયાતિ ઇમિના અવિકોપેત્વા ગહણે અનાપત્તીતિ દીપેતિ.

૧૩૩. દારુમક્કટકાદિનાતિ આણિં કોટ્ટેત્વા દારુયન્તં કત્વા તત્થ કણ્ટકં ઓલમ્બેન્તિ, એતં દારુમક્કટકં નામ. આદિ-સદ્દેન કણ્ટકબન્ધનાદીનં ગહણં. તિણાદિં છિન્દિતું, ગણ્ઠિકં કાતુઞ્ચ ન કપ્પતીતિ યોજના. છિન્દિતુન્તિ છિન્દનં.

૧૩૪. ભૂતગામં વાતિ ભૂતગામં વા. બીજં વાતિ બીજગામં વા. ‘‘છિન્દ વા’’તિઆદિના સબ્બત્થ વા-સદ્દો યોજેતબ્બો. પચ વાતિ પચનં કરોહીતિ વા. ‘‘પટ’’ ઇતિ વા પાઠો, તસ્સ ઉપ્પાદેહીતિ અત્થો. ‘‘ઇમં રુક્ખં છિન્દાહી’’તિઆદિના પન અવત્વા ‘‘રુક્ખં છિન્દા’’તિઆદિના અનિયમેત્વા વત્તું વટ્ટતિ.

૧૩૫. ઇમન્તિ એતં રુક્ખાદિં. ઇમં સોધેહીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દં કત્વા અત્થો વત્તબ્બોતિ.

સમણકપ્પનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.