૪૪. ઉપોસથનિદ્દેસવણ્ણના

૪૧૧. સુત્તુદ્દેસો સઙ્ઘસ્સેવ. સેસાનન્તિ દ્વિન્નં તિણ્ણં વા.

૪૧૨. પુબ્બકરણે પુબ્બકિચ્ચે, પત્તકલ્લે સમાનિતેતિ સબ્બપઠમં કત્તબ્બં પુબ્બકરણં. તદનન્તરં કત્તબ્બં પુબ્બકિચ્ચં નામ. એત્થ –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતી’’તિ –. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮);

એવં અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન પુબ્બકરણઞ્ચ પુબ્બકિચ્ચઞ્ચ વેદિતબ્બં.

‘‘ઉપોસથો યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા,

સભાગાપત્તિયો ચ ન વિજ્જન્તિ;

વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ,

પત્તકલ્લન્તિ વુચ્ચતી’’તિ –. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮);

વુત્તવસેન પત્તકલ્લે સમાનિતે, પજ્જિતેતિ અત્થો. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખુદ્દેસા. નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં, અયં પઠમો પાતિમોક્ખુદ્દેસો. નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં, અયં દુતિયો પાતિમોક્ખુદ્દેસો. નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં, અયં તતિયો પાતિમોક્ખુદ્દેસો. નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઉદ્દિસિત્વા દ્વે અનિયતે ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં, અયં ચતુત્થો પાતિમોક્ખુદ્દેસો. વિત્થારેનેવ પઞ્ચમો. ઇમે ખો ભિક્ખવે પઞ્ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસા’’તિ (મહાવ. ૧૫૦) વુત્તત્તા સો સુત્તુદ્દેસો પઞ્ચધા વિભાવિતોતિ અત્થો.

૪૧૩. વિનાન્તરાયન્તિ (મહાવ. ૧૫૦) રાજન્તરાયાદિદસવિધં અન્તરાયં વિના સઙ્ખેપેનુદ્દેસો વિનિવારિતો પટિક્ખિત્તોતિ અત્થો. થેરોવાતિ સઙ્ઘત્થેરોવ. એત્થાતિ પઞ્ચસુ ઉદ્દેસેસુ. ‘‘દ્વીસુ વા તીસુ વા વિસદેસુ થેરોવ ઇસ્સરો’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા અવત્તન્તેપિ અન્તરાયે સંખિત્તેન ઉદ્દિસિતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. કત્થ વુત્તન્તિ ચે? ‘‘યો તત્થ ભિક્ખુ બ્યત્તો પટિબલો, તસ્સાધેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૫૫) વુત્તપાળિયા અટ્ઠકથાયં ‘‘યો તત્થ ભિક્ખુ બ્યત્તો પટિબલોતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ દહરસ્સાપિ બ્યત્તસ્સ પાતિમોક્ખો અનુઞ્ઞાતો, અથ ખો એત્થ અયમધિપ્પાયો – સચે સઙ્ઘત્થેરસ્સ પઞ્ચ વા ચત્તારો વા તયો વા પાતિમોક્ખુદ્દેસા નાગચ્છન્તિ, દ્વે પન અખણ્ડા સુવિસદા વાચુગ્ગતા હોન્તિ, થેરાયત્તોવ પાતિમોક્ખો. સચે પન એત્તકમ્પિ વિસદં કાતું ન સક્કોતિ, બ્યત્તસ્સ ભિક્ખુનો આયત્તોવ હોતી’’તિ અત્થો વુત્તો. પાળિયમ્પિ વુત્તમેવ ‘‘તેહિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ એકો ભિક્ખુ સામન્તા આવાસા સજ્જુકં પાહેતબ્બો ‘ગચ્છ, આવુસો, સંખિત્તેન વા વિત્થારેન વા પાતિમોક્ખં પરિયાપુણિત્વા આગચ્છા’’’તિ (મહાવ. ૧૬૩).

૪૧૪. ઉદ્દિસન્તે વાતિ (મહાવ. ૧૭૨) પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસિયમાને સમા વા થોકતરા વા યદિ આગચ્છેય્યું, ઉદ્દિટ્ઠં સુઉદ્દિટ્ઠં, તેહિ સદ્ધિં નિસીદિત્વા અવસેસકં સોતબ્બન્તિ અત્થો.

૪૧૫. ઉદ્દિટ્ઠમત્તે (મહાવ. ૧૭૨) વા સકલાય વા એકચ્ચાય વા પરિસાય વુટ્ઠિતાય સમા વા થોકતરા વા યદિ આગચ્છેય્યુન્તિ સમ્બન્ધો. પારિસુદ્ધિન્તિ પારિસુદ્ધિઉપોસથં. કરેય્યેસન્તિ કરેય્ય એસં, એતેસં સન્તિકેતિ અત્થો. બહુકાથ ચેતિ અથ બહુકા ચે, પુન આગતા બહુકા ચેતિ અત્થો,. ‘‘ઉદ્દિસ્સમાને, ઉદ્દિટ્ઠમત્તે એકચ્ચાય વુટ્ઠિતાય સકલાય વુટ્ઠિતાયા’’તિ (મહાવ. ૧૭૨) આગતેસુ સબ્બવિકપ્પેસુ પુબ્બકિચ્ચં કત્વા પુન આદિતો પટ્ઠાય પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેતિ અત્થો.

૪૧૬. ઇતરાનન્તિ આગન્તુકાનં. સચેતરોતિ સચે ચાતુદ્દસિકોતિ અત્થો. સમાનેતરેનુવત્તન્તૂતિ સમા વા ઊના વા ઇતરે આગન્તુકા પુરિમાનં આવાસિકાનં અનુવત્તન્તૂતિ અત્થો. સચેધિકાતિ આગન્તુકા સચે અધિકા, પુરિમા આવાસિકા અનુવત્તન્તૂતિ અત્થો. સેસેપ્યયં નયોતિ ‘‘આગન્તુકાનં પન્નરસો હોતિ, આવાસિકાનં ચાતુદ્દસો’’તિ ઇતરેપિ સમથોકા આગન્તુકા આવાસિકાનં અનુવત્તન્તૂતિઆદિના નયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ અત્થો.

૪૧૭. મૂલટ્ઠાતિ આવાસિકા. સમથોકાનં આગન્તુકાનં. સામગ્ગિં દેન્તુ કામતોતિ યદિ ઇચ્છન્તિ, દેન્તૂતિ અત્થો.

૪૧૮. નો ચે દેન્તિ, આગન્તુકેહિ બહિ ગન્ત્વાન ઉપોસથો કાતબ્બોતિ અત્થો. અનિચ્છાય સામગ્ગી દેય્યાતિ સમ્બન્ધો.

૪૧૯. ‘‘ન ભિક્ખવે પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન સઞ્ચિચ્ચ ન સાવેતબ્બં. યો ન સાવેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિવુત્તત્તા (મહાવ. ૧૫૪) ‘‘સાવેય્ય સુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વાયમિતું કથં સાવેય્યન્તિ, વાયમન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ (મહાવ. ૧૫૪) વુત્તત્તા ‘‘સઞ્ચિચ્ચ અસ્સાવેન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તં.

૪૨૦. તથાતિ દુક્કટન્તિ અત્થો. કલ્લોતિ અગિલાનો. પેસિતોતિ આણત્તો. ‘‘ન ભિક્ખવે થેરેન આણત્તેન અગિલાનેન ન સમ્મજ્જિતબ્બં. યો ન સમ્મજ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૫૯) વુત્તં.

૪૨૧-૩. ઇદાનિ પારિસુદ્ધિઉપોસથં દસ્સેતું ‘‘સમ્મજ્જિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્જલિં (મહાવ. ૧૬૮) પગ્ગય્હાતિ સમ્બન્ધો. તેતિ અવસેસા દ્વે એવં સમુદીરિયા વત્તબ્બાતિ અત્થો. એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગાદિકરણવસેન સમત્તપુબ્બારમ્ભેન તે દ્વે ભિક્ખૂ નવેન એવમીરિયા વત્તબ્બાતિ અત્થો.

૪૨૪-૫. ઇદાનિ દ્વીહિ કત્તબ્બં દસ્સેતું ‘‘દ્વીસુ થેરેના’’તિ વુત્તં.

૪૨૬. એત્તાવતા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચતુન્નં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૬૮) ચ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિણ્ણં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૬૮) ચ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૬૮) ચ વુત્તં સઙ્ઘુપોસથઞ્ચ પારિસુદ્ધિઉપોસથઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ યત્થ એકો ભિક્ખુ વિહરતિ, તસ્સ અનુઞ્ઞાતં અધિટ્ઠાનુપોસથં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બકિચ્ચ’’ન્તિઆદિમાહ. એત્થ ચ પુબ્બકિચ્ચં નામ સમ્મજ્જનાદિકંયેવ.

૪૨૭. સઙ્ઘુપોસથપારિસુદ્ધિઉપોસથઅધિટ્ઠાનઉપોસથાનં વસેન તં તં ઉપોસથં યદિ કયિરુન્તિ સમ્બન્ધો.

૪૨૮. વગ્ગે (મહાવ. ૧૭૩) ચ સમગ્ગે ચ ‘‘વગ્ગો’’તિ સઞ્ઞિનો ચ ‘‘વગ્ગો નુ ખો, સમગ્ગો નુ ખો’’તિ એવં વિમતિસ્સ ચ દુક્કટં, ‘‘નસ્સન્તેતે વિનસ્સન્તેતે, કો તેહિ અત્થો’’તિ એવં અનાગતાનં ભિક્ખૂનં અત્થિભાવં ઞત્વા ભેદાધિપ્પાયેન ઉપોસથં કરોતો થુલ્લચ્ચયં હોતીતિ અત્થો. તદુભયેપિ ‘‘સમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞિનો અનાપત્તિ.

૪૨૯-૪૩૦. સેસસહધમ્મિકા નામ ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસા ચત્તારો. અભબ્બસ્સાતિ એત્થ પણ્ડકથેય્યસંવાસક તિત્થિયપક્કન્તક તિરચ્છાનગત માતુઘાતક પિતુઘાતક અરહન્તઘાતક ભિક્ખુનિદૂસક સઙ્ઘભેદક લોહિતુપ્પાદકઉભતોબ્યઞ્જનકા અભબ્બા ગહિતા. એત્થ પન નાગમાણવકાદયો તિરચ્છાનગતપક્ખિકાતિ વેદિતબ્બા. એતેસં નિસિન્નપરિસાયઞ્ચ પાતિમોક્ખં ન ઉદ્દિસેતિ સમ્બન્ધો.

તથાતિ યો પન સઙ્ઘો સભાગાપત્તિકો, સોપિ ન ઉદ્દિસે, પરિવુત્થેન છન્દેનપિ ન ઉદ્દિસેતિ અત્થો. એત્થ પન ચતુબ્બિધં પારિવાસિયં પરિસપારિવાસિયં રત્તિપારિવાસિયં છન્દપારિવાસિયં અજ્ઝાસયપારિવાસિયન્તિ.

એત્થ પન ભિક્ખૂ કેનચિદેવ કરણીયેન સન્નિપતિતા મેઘાદીહિ ઉપદ્દુતા ‘‘અનોકાસા મયં, અઞ્ઞત્ર ગચ્છામા’’તિ છન્દં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ઉટ્ઠહન્તિ. ઇદં પરિસપારિવાસિયં. કિઞ્ચાપિ પરિસપારિવાસિયં, છન્દસ્સ પન અવિસ્સટ્ઠત્તા કમ્મં કાતું વટ્ટતિ.

પુનપિ ભિક્ખૂનં ‘‘ઉપોસથાદીનિ કરિસ્સામા’’તિ રત્તિં સન્નિપતિત્વા ધમ્મં સુણન્તાનંયેવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ. સચે ‘‘ચાતુદ્દસિકં કરિસ્સામા’’તિ નિસિન્ના, ‘‘પન્નરસો’’તિ કાતું વટ્ટતિ. સચે પન્નરસિકં કાતું નિસિન્ના, પાટિપદે અનુપોસથે ઉપોસથં કાતું ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞં પન સઙ્ઘકિચ્ચં કાતું વટ્ટતિ. ઇદં રત્તિપારિવાસિયં નામ.

પુન ભિક્ખૂ ‘‘યંકિઞ્ચિદેવ અબ્ભાનાદિકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ સન્નિપતિતા હોન્તિ, તત્રેકો નક્ખત્તપાઠકો એવં વદતિ ‘‘અજ્જ નક્ખત્તં દારુણ’’ન્તિ, તે તસ્સ વચનેન છન્દં વિસ્સજ્જેત્વા તત્થેવ નિસિન્ના હોન્તિ. અથઞ્ઞો આગન્ત્વા ‘‘કિં નક્ખત્તેન, કરોથા’’તિ વદતિ. ઇદં છન્દપારિવાસિયઞ્ચેવ અજ્ઝાસયપારિવાસિયઞ્ચ. તસ્મિં પારિવાસિયે પુન છન્દપારિસુદ્ધિં અનાનેત્વા કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. ઇદં સન્ધાય ‘‘છન્દેન પરિવુત્થેના’’તિ વુત્તં.

૪૩૧. આપન્નમાપત્તિં (મહાવ. ૧૬૯; મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૯) અદેસયિત્વાન વા ‘‘અહં, આવુસો, ઇત્થન્નામાય આપત્તિયા વેમતિકો, યદા નિબ્બેમતિકો ભવિસ્સામિ, તં આપત્તિં પટિકરિસ્સામી’’તિ વત્વા વિમતિં અનાવિકત્વાન વા ‘‘ન ચ ભિક્ખવે અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસામગ્ગિયા’’તિ (મહાવ. ૧૮૩) વુત્તત્તા અનુપોસથેપિ વા કાતું ન ચ કપ્પતીતિ અત્થો.

૪૩૨. ‘‘ન ચ ભિક્ખવે તદહુપોસથે સભિક્ખુકા આવાસા અભિક્ખુકો આવાસો વા અનાવાસો વા ગન્તબ્બો અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેન અઞ્ઞત્ર અન્તરાયા’’તિ (મહાવ. ૧૮૧) વુત્તત્તા ‘‘અટ્ઠિતોપોસથાવાસા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૮૧) વુત્તં. ન વજે ન ગચ્છે. અધિટ્ઠાતું સીમમેવ વાતિ સચે વિહારે ઉપોસથં કરોન્તિ, ઉપોસથાધિટ્ઠાનત્થં સીમાપિ નદીપિ ન ગન્તબ્બા. સચે પનેત્થ કોચિ ભિક્ખુ હોતિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્તું વટ્ટતિ. વિસ્સટ્ઠઉપોસથાપિ આવાસા ગન્તું વટ્ટતિ, એવં ગતો અધિટ્ઠાતુમ્પિ લભતીતિ. ઉપોસથવિનિચ્છયો.

ઉપોસથનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.