૧. પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના

૧-૨. ઇદાનિ તે દસ્સેતું ‘‘મગ્ગત્તયે’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતાનં વસેન તિસ્સો ઇત્થિયો, તયો ઉભતોબ્યઞ્જનકા, તયો પણ્ડકા, તયો પુરિસાતિ પારાજિકવત્થુભૂતાનં નિમિત્તાનં નિસ્સયા દ્વાદસમત્તા હોન્તિ, તેસં વચ્ચમગ્ગપ્પસ્સાવમગ્ગમુખમગ્ગવસેન તયો મગ્ગા. તત્થ મનુસ્સિત્થિયા તયો, અમનુસ્સિત્થિયા તયો, તિરચ્છાનગતિત્થિયા તયોતિ નવ, તથા મનુસ્સઉભતોબ્યઞ્જનકાદીનં. મનુસ્સપણ્ડકાદીનં પન વચ્ચમગ્ગમુખમગ્ગવસેન દ્વે દ્વે કત્વા છ, તથા મનુસ્સપુરિસાદીનન્તિ સબ્બેસં વસેન તિંસ મગ્ગા હોન્તિ. તે સબ્બે પરિગ્ગહેત્વા ઇધ ‘‘મગ્ગત્તયે’’તિ વુત્તં, તસ્મિં મગ્ગત્તયેતિ અત્થો. અનિક્ખિત્તસિક્ખોતિ ભિક્ખુભાવતો ચવિતુકામતાચિત્તેન યથાલક્ખણં અપચ્ચક્ખાતસિક્ખોતિ અત્થો. સન્થતસન્થતેતિ વત્થાદીસુ યેન કેનચિ સન્થતે વા અસન્થતે વા. અલ્લોકાસેતિ મગ્ગત્તયસ્સ પકતિવાતેન અસમ્ફુટ્ઠપ્પદેસે. નિમિત્તન્તિ અઙ્ગજાતં. સંસન્થતં વા અસન્થતં વાતિ અત્તનો અઙ્ગજાતં વત્થાદીનં અઞ્ઞતરેન પટિચ્છન્નં વા અપ્પટિચ્છન્નં વા. ઉપાદિણ્ણન્તિ અનટ્ઠકાયપ્પસાદં. વુત્તપ્પકારે મગ્ગત્તયે પવેસન્તો ચુતો પારાજિકોતિ સમ્બન્ધો. નટ્ઠકાયપ્પસાદં પન પીળકં વા ચમ્મખિલં વા લોમં વા પવેસન્તસ્સ દુક્કટં, મનુસ્સાનં પન જીવમાનકસરીરે અક્ખિનાસાકણ્ણચ્છિદ્દવત્થિકોસેસુ સત્થકાદીહિ કતવણે વા મેથુનરાગેન તિલબીજમત્તમ્પિ અઙ્ગજાતં પવેસન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં, અવસેસસરીરેસુ ઉપકચ્છકાદીસુ ચ દુક્કટં. તિરચ્છાનગતાનં હત્થિઅસ્સગોણગદ્રભઓટ્ઠમહિંસાદીનં નાસાય થુલ્લચ્ચયં, તથા તેસં વત્થિકોસેસુ. સબ્બેસમ્પિ તિરચ્છાનગતાનં અક્ખિકણ્ણવણેસુ દુક્કટં, તથા તેસં અવસેસસરીરેસુપિ.

ઇદાનિ પવેસનં નામ ન કેવલં અત્તુપક્કમેનેવ હોતિ, ભિક્ખુપચ્ચત્થિકાદીનં પન વસેન પરૂપક્કમેનાપિ હોતિ, તત્થાપિ સેવનચિત્તે સતિ પારાજિકો હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યો ભિક્ખુ પવેસનપવિટ્ઠઠિતઉદ્ધારણક્ખણેસુ સાદિયતિ, તસ્મિં ખણે સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠપેતિ, સોપિ પારાજિકો હોતિ. યો પન ભિક્ખુ સબ્બસો અસાદિયન્તો આસીવિસમુખં અઙ્ગારકાસુઞ્ચ પવિટ્ઠં વિય મઞ્ઞતિ, સો નિપ્પરાધો હોતિ. એત્થ ઠિતં નામ સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયપ્પવત્તિ.

પઠમં.

૩-૪. ઇદાનિ દુતિયં દસ્સેતું ‘‘આદિયેય્યા’’તિઆદિમાહ. ‘‘આદિયેય્યા’’તિઆદીનં પદાનં ‘‘અદિન્નં થેય્યચિત્તેન ભવે પારાજિકો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. આદિયેય્યાતિ આરામાદિં અભિયુઞ્જિત્વા યો ભિક્ખુ ગણ્હેય્ય, સો ભવે પારાજિકોતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ. હરેય્યાતિ વેતનેન વા મિત્તભાવેન વા અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો પુન થેય્યચિત્તે ઉપ્પન્ને ‘‘સીસે ભારં થેય્યચિત્તો આમસતી’’તિઆદિના ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. અવહરેય્યાતિ ‘‘ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘દેહિ મે ભણ્ડ’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘નાહં ગણ્હામી’’તિઆદિના અવહરેય્ય. ઇરિયાપથં કોપેય્યાતિ ‘‘સહભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ તેનેવ પુરિસેન તં નેતું તસ્સ ગમનપથં વારેત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન તં સન્તજ્જેત્વા નેતિ, એવં નેન્તસ્સ તસ્સ પુરિસસ્સ પઠમપાદે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપાદુદ્ધારે પારાજિકં. ‘‘થલટ્ઠં ભણ્ડં થેય્યચિત્તો આમસતી’’તિઆદિના ઠાના ચાવેય્ય. પરિકપ્પિતટ્ઠાનં વા સુઙ્કઘાતં વા અતિક્કામેન્તો સઙ્કેતં વીતિનામેય્ય. યં કિઞ્ચિ પરપરિગ્ગહિતં સસ્સામિકં ભણ્ડં તેહિ સામિકેહિ કાયેન વા વાચાય વા ન દિન્નન્તિ અદિન્નં.

ઇદાનિ ન ઇમિનાવ આકારેન અવહારકો પારાજિકો હોતિ, અઞ્ઞથાપિ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. થેય્યાવહારકો ચ બલાવહારકો ચ કુસાવહારકો ચ પટિચ્છન્નાવહારકો ચ પરિકપ્પાવહારકો ચ ભવે પારાજિકોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ થેય્યાવહારો નામ સન્ધિચ્છેદાદીહિ વા કંસકૂટમાનકૂટતુલાકૂટાદીહિ વા વઞ્ચેત્વા ગહણં. પસય્હાવહારો બલાવહારો. કુસસઙ્કમનં કત્વા પરકોટ્ઠાસગ્ગહણં કુસાવહારો. પરભણ્ડં પંસુઆદિના પટિચ્છાદેત્વા સામિકેસુ અપસ્સિત્વા ગતેસુ પચ્ચાગન્ત્વા ગહણં પટિચ્છન્નાવહારો. પરિકપ્પાવહારો પન દુવિધો ભણ્ડોકાસવસેન. તત્થ ‘‘સાટકો ચે, ગણ્હિસ્સામિ, સુત્તઞ્ચે, ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ ભણ્ડં પરિકપ્પેત્વા અન્ધકારે પસિબ્બકં ગણ્હાતિ. તત્થ ચે સાટકો હોતિ, ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં. સચે સુત્તં હોતિ, રક્ખતિ, પુન ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વાપિ ‘‘યં લદ્ધં, તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ ઉગ્ગણ્હન્તો ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં, અયં ભણ્ડપરિકપ્પો. ઓકાસપરિકપ્પો ગબ્ભદ્વારપ્પમુખવિહારાદીનં વસેન પરિચ્છેદં કરોતિ ‘‘સચે મં એત્થન્તરે પસ્સન્તિ, દસ્સામિ, નો ચે પસ્સન્તિ, ગણ્હિત્વા ગચ્છામી’’તિ, તસ્સ તં પરિકપ્પિતપરિચ્છેદં અતિક્કમન્તસ્સ પદવારેન પારાજિકં વેદિતબ્બં, અયં ઓકાસપરિકપ્પો.

ઇદાનિ ઇમસ્મિં અદિન્નાદાને વિનિચ્છયનયં દસ્સેતું ‘‘ભણ્ડકાલગ્ઘદેસેહી’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થાતિ અદિન્નાદાને. નિચ્છયોતિ વિનિચ્છયો કાતબ્બોતિ અત્થો. તત્થ કેનચિ ભિક્ખુના ‘‘મયા ઇદં નામ ભણ્ડં થેય્યચિત્તેન ગહિત’’ન્તિ વુત્તે વિનયધરેન સહસાવ તં આપત્તિં અનારોપેત્વા તસ્સ ભણ્ડસ્સ સામિકઅસ્સામિકભાવં ઉપપરિક્ખિત્વા યદિ સસ્સામિકં, તસ્સ ભણ્ડસ્સ અગ્ઘવસેન આપત્તિયા કારેતબ્બો. સચે નિરાલયકાલે ગહિતં, પારાજિકેન ન કારેતબ્બો, અયં ભણ્ડવસેન વિનિચ્છયો.

કાલોતિ અવહારકાલો. તદેવ હિ ભણ્ડં કદાચિ મહગ્ઘં હોતિ, કદાચિ અપ્પગ્ઘં, તસ્મા યસ્મિં કાલે અવહટં, તસ્મિં કાલે યો તસ્સ અગ્ઘો, તેન અગ્ઘેન આપત્તિયા કારેતબ્બો, અયં કાલવસેન વિનિચ્છયો.

અગ્ઘોતિ ભણ્ડગ્ઘો. નવભણ્ડસ્સ હિ યો અગ્ઘો, સો પચ્છા પરિહાયતિ, તસ્મા સબ્બદા ભણ્ડં પકતિઅગ્ઘવસેનેવ ન કારેતબ્બં, અયં અગ્ઘવસેન વિનિચ્છયો. દેસોતિ અવહારદેસો. ભણ્ડુટ્ઠાનદેસે હિ ભણ્ડં અપ્પગ્ઘં હોતિ, અઞ્ઞત્થ મહગ્ઘં, તસ્મા યસ્મિં દેસે ભણ્ડં અવહટં, તસ્મિંયેવ દેસે અગ્ઘેન કારેતબ્બો, અયં દેસવસેન વિનિચ્છયો.

પરિભોગેનપિ સાટકાદિકસ્સ ભણ્ડસ્સ અગ્ઘો પરિહાયતિ, તસ્મા તસ્સ પરિભોગવસેન પરિહીનાપરિહીનભાવો ઉપપરિક્ખિતબ્બો, અયં પરિભોગવસેન વિનિચ્છયો.

દુતિયં.

૫. ઇદાનિ તતિયં દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મનુસ્સવિગ્ગહન્તિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નં કલલરૂપં આદિં કત્વા પકતિયા વીસતિવસ્સસતાયુકસ્સ સત્તસ્સ યાવ મરણકાલા એત્થન્તરે અનુપુબ્બેન વુદ્ધિપ્પત્તો અત્તભાવો, એસો મનુસ્સવિગ્ગહો નામ, એવરૂપં મનુસ્સવિગ્ગહન્તિ અત્થો. ચિચ્ચાતિ વધકચેતનાવસેન સઞ્ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા અભિવિતરિત્વા વીતિક્કમોતિ અત્થો. જીવિતા વા વિયોજયેતિ વુત્તપ્પકારં મનુસ્સવિગ્ગહં કલલકાલેપિ તાપનમદ્દનેહિ વા ભેસજ્જસમ્પદાનેન વા તતો વા ઉદ્ધમ્પિ તદનુરૂપેન ઉપક્કમેન સન્તતિવિકોપનવસેન યો જીવિતા વિયોજેય્ય, સો ચુતો ભવેતિ સમ્બન્ધો. કિઞ્ચ ભિય્યો – ‘‘સત્થહારકં વા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ હરતીતિ હારકં, કિં હરતિ? જીવિતં, હરિતબ્બન્તિ વા હારકં, ઉપનિક્ખિપિતબ્બન્તિ અત્થો, સત્થઞ્ચ તં હારકઞ્ચાતિ સત્થહારકં. અસ્સાતિ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ. યથા મનુસ્સવિગ્ગહો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે તં અસિઆદિસત્થં પટિલભતિ, તથા સયં મરણચેતનો મરણાધિપ્પાયો હુત્વા ઉપનિક્ખિપેય્ય. સોપિ ચુતો ભવેતિ અત્થો. એતેન થાવરપ્પયોગં દસ્સેતિ.

૬-૭. ઇદાનિ ‘‘મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિઆદિવિધિં દસ્સેતું ‘‘ગાહેય્ય મરણૂપાયં, વદેય્ય મરણે ગુણ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘સત્થં વા આહર, વિસં વા ખાદ, રજ્જુયા વા ઉબ્બન્ધિત્વા કાલં કરોહી’’તિઆદિના નયેન મરણત્થાય ઉપાયં ગાહેય્ય. મરણસંવણ્ણના પનેત્થ બહુવિધા ‘‘કાયેન સંવણ્ણેતિ, વાચાય કાયવાચાય દૂતેન લેખાય વા સંવણ્ણેતી’’તિ વુત્તત્તા. તત્થ કાયેન સંવણ્ણેતિ નામ કાયેન વિઞ્ઞાપેતિ. ‘‘યો પપાતે પપતનાદીનિ કત્વા મરતિ, સો ધનં વા લભતિ, યસં વા લભતિ, સગ્ગં વા ગચ્છતી’’તિઆદિના નયેન સંવણ્ણેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. તસ્સ વચનં સુત્વા કોચિ ‘‘મરિસ્સામી’’તિ દુક્ખં વેદનં ઉપ્પાદેતિ, થુલ્લચ્ચયં. મરતિ ચે, પારાજિકં. એવં સેસેસુપિ. દૂતેન સંવણ્ણનાયં પન દૂતસ્સ સાસનં આરોચાપેતિ ‘‘એવં આરોચેહી’’તિ, ‘‘યો એવં મરતિ, સો ધનં વા લભતી’’તિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. લેખાય સંવણ્ણેતિ નામ ગિરિપબ્બતપુરાણાદિલેખં લિખતિ, ‘‘યો એવં મરતી’’તિઆદિ વુત્તનયમેવ. એત્થાપિ યો મરણૂપાયં વા ગાહેય્ય, મરણે વા ગુણં વદેય્ય, સો ચુતો ભવેતિ સમ્બન્ધો.

ઇદાનિ પન ઇમસ્સ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ છબ્બિધે પયોગે દસ્સેતું ‘‘પયોગા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સાહત્થિકનિસ્સગ્ગિકઆણત્તિકથાવરઇદ્ધિમયવિજ્જામયાનં વસેન તસ્સ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ છપ્પયોગાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ સાહત્થિકોતિ સયં મારેન્તસ્સ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પહરણં. નિસ્સગ્ગિકોતિ દૂરે ઠિતં મારેતુકામસ્સ કાયાદીહિ ઉસુસત્તિયન્તપાસાણાદીનં નિસ્સજ્જનં. આણત્તિકોતિ ‘‘અસુકં નામ મારેહી’’તિ અઞ્ઞં આણાપેન્તસ્સ આણાપનં. થાવરોતિ ઓપાતક્ખણનં, અપસ્સેનસંવિધાનં, અસિઆદીનં ઉપનિક્ખિપનં, તળાકાદીસુ વિસસમ્પયોજનં, રૂપૂપહારોતિ એવમાદિ. કમ્મવિપાકજાય ઇદ્ધિયા પયોજનં ઇદ્ધિપયોગં. મારણત્થાય વિજ્જાનં પરિજપ્પનં વિજ્જામયોતિ.

ઇદાનિ ઇમેસુ છસુ પયોગેસુ આણત્તિયં સઙ્કેતવિસઙ્કેતતં દસ્સેતું ‘‘કાલવત્થાવુધિરિયાપથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કાલોતિ પુબ્બણ્હસાયન્હાદિકાલો ચ યોબ્બનથાવરિયાદિકાલોપિ ચ. ઇમેસુ યં કિઞ્ચિ કાલં નિયમેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં નામ કાલે મારેહી’’તિ આણત્તો સચે તસ્મિંયેવ કાલે મારેતિ, આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. સચે નિયમિતકાલતો પુરે વા પચ્છા વા મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. વત્થૂતિ મારેતબ્બો પુગ્ગલો. સચે આણત્તો તમેવ મારેતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. અથ અઞ્ઞં મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. એવં સેસેસુપિ વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. આવુધન્તિ અસિઆદિ. ઇરિયાપથોતિ મારેતબ્બસ્સ ગમનં વા નિસજ્જા વાતિ એવમાદિકો. કિરિયાવિસેસોતિ વિજ્ઝનં વા છેદનં વા ભેદનં વા સૂલારોપનં વાતિ એવમાદિકો. ઓકાસોતિ ગામો વા વનં વા ગેહં વાતિ એવમાદિકો. ઇમેસુ યથા યથા વધકો આણત્તો, તથા તથા કતે આણાપકસ્સ આપત્તિ, અઞ્ઞથા કતે વિસઙ્કેતો હોતિ. આણત્તિયં પન અયં વિસેસો ‘‘અધિટ્ઠાયાતિ અધિટ્ઠહિત્વા આણાપેતિ ‘એવં વિજ્ઝ, એવં પહર, એવં ઘાતેહી’’તિ વુત્તાય પાળિયા લબ્ભતીતિ ઞાતબ્બો.

તતિયં.

૮-૯. ઇદાનિ ચતુત્થં દસ્સેતું ‘‘ઝાનાદિભેદ’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – ‘‘ઝાનં વિમોક્ખો સમાધિ સમાપત્તિ ઞાણદસ્સનં મગ્ગભાવના ફલસચ્છિકિરિયા કિલેસપ્પહાનં વિનીવરણતા ચિત્તસ્સ સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિ એવં વુત્તં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અત્તનિ નત્થિતાય નોસન્તં ‘‘મયિ અત્થી’’તિ અત્તનિ વા તં ‘‘અહં એત્થ સન્દિસ્સામી’’તિ અત્તાનં વા તત્થ ઉપનેત્વા દીપેન્તો ચુતો ભવે. કોટ્ઠાસં વાતિ એત્થ ‘‘ઝાનલાભી, વિમોક્ખલાભી, સમાધિલાભી, સમાપત્તિલાભીમ્હી’’તિ એવમાદિના નયેન કોટ્ઠાસતો વાતિ અત્થો. એકેકં વાતિ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીમ્હી’’તિ એવમાદિના નયેન એકેકં વાતિ અત્થો. ‘‘અતીતભવે સોતાપન્નોમ્હી’’તિ વદતો અતીતભવં સન્ધાય કથિતત્તા પારાજિકં નત્થિ, તસ્મા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નભવસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં, તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભવનિસ્સિતં કત્વાતિ અત્થો. અઞ્ઞાપદેસરહિતન્તિ ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી’’તિઆદિના નયેન અઞ્ઞાપદેસં વિનાતિ અત્થો. એવં દીપેન્તો હિ થુલ્લચ્ચયમાપજ્જતિ. દીપેન્તોતિ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિં, સમાપજ્જામિ, સમાપન્નો, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીમ્હિ, વસીમ્હિ, સચ્છિકતં અસ્સા’’તિ એવમાદિના નયેન દીપેન્તોતિ અત્થો. ‘‘અધિગતો’’તિ માનો અધિમાનો, સો યસ્સ નત્થિ, સો અનધિમાનિકો. કેન એવં દીપેન્તોતિ ચે? તં દસ્સેતું ‘‘કાયેન વાચા’’તિઆદિ વુત્તં, કાયેન વા વાચાય વા તદુભયેન વાતિ અત્થો. વિઞ્ઞત્તિપથેતિ યત્થ ઠિતો મનુસ્સજાતિકો ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા તસ્સ વચનં પકતિસોતેન સુત્વા સમનન્તરમેવ ‘‘ઇમં નામ એસ વદતી’’તિ જાનાતિ, તત્થ ઠત્વા દીપેન્તો ચુતો ભવે, ન દેવબ્રહ્માદીસુ અઞ્ઞતરેન ઞાતેતિ અત્થો.

ચતુત્થં.

૧૦. ઇદાનિ ચતુન્નમ્પિ સાધારણવિનિચ્છયં વત્તું ‘‘પારાજિકેતે ચત્તારો’’તિઆદિમાહ. તત્થાયં સઙ્ખેપો – ચત્તારોપિ એતે પારાજિકા ‘‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા’’તિ એવં વુત્તસંવાસસ્સ અભબ્બતાય અસંવાસા, યથાપુરે પુબ્બે ગિહિકાલે ચ અનુપસમ્પન્નકાલે ચ અસંવાસિકા, એવં પચ્છા પારાજિકં આપન્નાપિ અસંવાસાતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો – અભબ્બા ભિક્ખુભાવાય પુન તેન અત્તભાવેન ઉપસમ્પદાય અવત્થુતાય ઉપસમ્પન્ના ભવિતુમ્પિ અભબ્બાતિ અત્થો. કિં વિયાતિ ચે? સીસચ્છિન્નોવ જીવિતું, યથાપિ સીસચ્છિન્નો તેન અત્તભાવેન પુન જીવિતું અભબ્બો, એવમિમે ચત્તારોતિ અધિપ્પાયો.

૧૧. ઇદાનિ ઇમેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ યે પરિયાયાણત્તીહિ સમ્ભવન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘પરિયાયો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિયાયોતિ મરણાધિપ્પાયસ્સ કાયપયોગો વા વચીપયોગો વા. તસ્મા ‘‘યો ઈદિસે મુહુત્તે સત્થં વા આહરિત્વા વિસં વા ખાદિત્વા સોબ્ભાદીસુ વા પપતિત્વા મરતિ, સો ધનં વા લભતિ, યસં વા લભતી’’તિઆદિના નયેન મરણં અભિનન્દન્તો ‘‘ઇદં સુત્વા યો કોચિ મરતૂ’’તિ યો પરિયાયેન વદતિ, તં સુત્વા સચે કોચિ તથા મરતિ, પારાજિકં. નિયમિતેન પન યં સન્ધાય વુત્તં, તસ્સેવ મરણે પારાજિકં. આણત્તિ પન વુત્તત્થાયેવ. તતિયે મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકે લબ્ભતીતિ સમ્બન્ધો. દુતિયે પન અદિન્નાદાને આણત્તિ એવ લબ્ભતિ, ન પરિયાયોતિ અત્થો. કસ્મા નં પરિયાયેન નાપજ્જતીતિ? યથા મનુસ્સવિગ્ગહે ‘‘મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિ વુત્તં, તથા ઇધ અદિન્નાદાને ‘‘વણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિ અવુત્તત્તા. સેસેસૂતિ પઠમચતુત્થેસુ પરિયાયાણત્તિદ્વયં ન લબ્ભતીતિ અત્થો.

૧૨. ઇદાનિ ચતૂસુપિ યથાસમ્ભવં અઙ્ગભેદં દસ્સેતું ‘‘સેવેતુકામતાચિત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મેથુનધમ્મસ્સાતિ મેથુનધમ્મપારાજિકસ્સ. બુધાતિ વિનયધરા.

૧૩. મનુસ્સસન્તિ મનુસ્સસન્તકતા. એતેન પેતતિરચ્છાનગતપરિગ્ગહેસુ અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ. તથાસઞ્ઞીતિ મનુસ્સસન્તકવસેન પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞીતિ અત્થો. વત્થુનો ગરુતાતિ પઞ્ચમાસકં વા અતિરેકપઞ્ચમાસકં વા તદગ્ઘનકં ભણ્ડં વા હોતીતિ અત્થો. અવહારો ચાતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારેસુ યેન કેનચિ અવહારો હોતીતિ અત્થો. અદિન્નાદાનહેતુયોતિ અદિન્નાદાનપારાજિકસ્સ એતાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનીતિ અધિપ્પાયો.

૧૪. પાણો માનુસ્સકોતિ મનુસ્સજાતિકપાણો. તસ્મિં પાણે પાણસઞ્ઞિતા. ઘાતચેતનાતિ વધકચેતના. પયોગોતિ તંસમુટ્ઠિતો સાહત્થિકાદીનં છન્નં પયોગાનં અઞ્ઞતરપયોગો. તેન પયોગેન મરણં. પઞ્ચેતે વધહેતુયોતિ મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનીતિ અત્થો.

૧૫. અસન્તતાતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ અત્તનિ અસન્તતા ચાતિ અત્થો. પાપમિચ્છતાયારોચનાતિ ઇમિના યો કેવલં પાપમિચ્છતં વિના મન્દત્તા મોમૂહત્તા ભણતિ, તસ્સ અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ. તસ્સાતિ યસ્સ આરોચેતિ, તસ્સ મનુસ્સજાતિતા ચ. ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ અરહા’’તિઆદિના (પરિ. ૧૬૦, ૩૩૬) નાઞ્ઞાપદેસો ચ. તદેવાતિ તદા એવ તઙ્ખણેયેવ જાનનં. અસન્તદીપનેતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનપારાજિકેતિ અત્થો.

૧૬. ઇદાનિ ‘‘પારાજિકા ચ ચત્તારો’’તિ એત્થ ચ-સદ્દેન સઙ્ગહિતેહિ સદ્ધિં સમોધાનેત્વા દસ્સેતું ‘‘અસાધારણા ચત્તારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા વજ્જપ્પટિચ્છાદિકા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા અટ્ઠવત્થુકાતિ ઇમે ચત્તારો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂહિ અસાધારણા નામ. એતાસુ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા નામ યા કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા તેનેવ રાગેન અવસ્સુતસ્સ મનુસ્સપુરિસસ્સ અક્ખકાનં અધો, જાણુમણ્ડલાનં કપ્પરાનઞ્ચ ઉપરિ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન આમસનાદિં સાદિયતિ, તસ્સા અધિવચનં. યા પન ભિક્ખુની અઞ્ઞિસ્સા ભિક્ખુનિયા પારાજિકસઙ્ખાતં વજ્જં જાનં પટિચ્છાદેતિ, સા વજ્જપ્પટિચ્છાદિકા નામ. સમગ્ગેન પન સઙ્ઘેન ઉક્ખિત્તં ભિક્ખું યા ભિક્ખુની યંદિટ્ઠિકો સો હોતિ, તસ્સા દિટ્ઠિયા ગહણવસેન અનુવત્તતિ, સા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા નામ. યા પન કાયસંસગ્ગરાગેન તિન્તા તથાવિધસ્સેવ પુરિસસ્સ હત્થગ્ગહણં વા સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણં વા સાદિયતિ, કાયસંસગ્ગસઙ્ખાતસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિસેવનત્થાય પુરિસસ્સ હત્થપાસે સન્તિટ્ઠતિ વા, તત્થ ઠત્વા સલ્લપતિ વા, સઙ્કેતં વા ગચ્છતિ, પુરિસસ્સ આગમનં વા સાદિયતિ, કેનચિ વા પટિચ્છન્નોકાસં પવિસતિ, હત્થપાસે ઠત્વા કાયં ઉપસંહરતિ, અયં અટ્ઠવત્થુકા નામાતિ વેદિતબ્બા.

અભબ્બકા એકાદસાતિ એત્થ પણ્ડકો થેય્યસંવાસકો તિત્થિયપક્કન્તકો તિરચ્છાનગતો માતુઘાતકો પિતુઘાતકો અરહન્તઘાતકો ભિક્ખુનિદૂસકો સઙ્ઘભેદકો લોહિતુપ્પાદકો ઉભતોબ્યઞ્જનકોતિ ઇમે એકાદસ અભબ્બપુગ્ગલા નામ. વિબ્ભન્તા ભિક્ખુનીતિ યદા ભિક્ખુની વિબ્ભમિતુકામા હુત્વા સેતવત્થં વા કાસાયમેવ વા ગિહિનિવાસનાકારેન નિવાસેતિ, તદા પારાજિકમાપન્ના નામ હોતિ, પુન ઉપસમ્પદં ન લભતિ, સા ચ પારાજિકાતિ અત્થો. મુદુપિટ્ઠિકો નામ કતપરિકમ્માય મુદુકાય પિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. સો એત્તાવતા ન પારાજિકો, અથ ખો યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખમગ્ગવચ્ચમગ્ગેસુ અઞ્ઞતરં પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ.

૧૭-૧૮. લમ્બીતિ અઙ્ગજાતસ્સ દીઘત્તા એવં વુત્તો. સોપિ યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખે વા વચ્ચમગ્ગે વા પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ. મુખેન ગણ્હન્તોતિ એત્થ યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ સુત્તસ્સ વા પમત્તસ્સ વા અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખેન ગણ્હાતિ, સો ચાતિ અત્થો. તત્થેવાતિ પરસ્સ અઙ્ગજાતેવાતિ અત્થો. યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં દિસ્વા અત્તનો વચ્ચમગ્ગેન તસ્સ ઉપરિ નિસીદતિ, તં અત્તનો વચ્ચમગ્ગં પવેસેતિ, સો ચાતિ અત્થો. એતે ચત્તારો અનુલોમિકા મેથુનસ્સાતિ સમ્બન્ધો. કથમિતિ ચે? મગ્ગે મગ્ગપ્પવેસનસદિસતાય, ન ઉભિન્નં રાગવસેન સદિસભાવૂપગતાનં દ્વયંદ્વયસમાપત્તિસદિસતાય. ઇધાગતા ચત્તારોતિ મેથુનધમ્માદિવસેન પારાજિકા ચત્તારો ચાતિ એવં સમોધાનતો ચતુવીસતિ પારાજિકાતિ અત્થો.

એત્થાહ – માતુઘાતકપિતુઘાતકઅરહન્તઘાતકા તતિયપારાજિકં આપન્ના, ભિક્ખુનિદૂસકો લમ્બીઆદયો ચત્તારો પઠમપારાજિકં આપન્નાયેવાતિ કત્વા કુતો ચતુવીસતીતિ? અધિપ્પાયો પનેત્થ અત્થિ, માતુઘાતકાદયો હિ ચત્તારો ઇધ અનુપસમ્પન્નાયેવ અધિપ્પેતા, લમ્બીઆદયો ચત્તારો કિઞ્ચાપિ પઠમપારાજિકેન સઙ્ગહિતા, યસ્મા એકેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મં અપ્પટિસેવિનોપિ હોન્તિ, તસ્મા વિસું વુત્તાતિ. પારાજિકવિનિચ્છયો.

પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.