૮. દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે દુટ્ઠો દોસોતિ દૂસિતો ચેવ દૂસકો ચ. ઉપ્પન્ને હિ દોસે પુગ્ગલો તેન દોસેન દૂસિતો હોતિ, પકતિભાવં જહાપિતો, તસ્મા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વુચ્ચતિ. પરઞ્ચ દૂસેતિ વિનાસેતિ, તસ્મા ‘‘દોસો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ‘‘દુટ્ઠો દોસો’’તિ એકસ્સેવેતં પુગ્ગલસ્સ આકારનાનત્તેન નિદસ્સનં. અપ્પતીતોતિ નપ્પતીતો, પીતિસુખાદીહિ વિવજ્જિતો, ન અભિસટોતિ અત્થો. અમૂલકેનાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકમ્હિ પુગ્ગલે અદિટ્ઠં અસ્સુતં અપરિસઙ્કિતં, ઇદં એતેસં દસ્સનસવનપરિસઙ્કાસઙ્ખાતાનં મૂલાનં અભાવતો અમૂલકં નામ. તં પન સો આપન્નો વા હોતુ, અનાપન્નો વા, એતં ઇધ અપ્પમાણં. એત્થ ચ અદિટ્ઠં નામ અત્તનો પસાદચક્ખુના વા દિબ્બચક્ખુના વા અદિટ્ઠં, અસ્સુતં નામ તથેવ કેનચિ વુચ્ચમાનં ન સુતં, અપરિસઙ્કિતં નામ અત્તનો વા પરસ્સ વા દિટ્ઠસુતમુતવસેન ચેતસા અપરિસઙ્કિતં, ઇતિ એવરૂપેન અમૂલકેન. પારાજિકેનાતિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા અઞ્ઞતરેન, પદભાજને (પારા. ૩૮૬) પન પારાજિકુદ્દેસે આગતાનેવ ગહેત્વા ‘‘ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. અનુદ્ધંસેય્યાતિ ધંસેય્ય વિદ્ધંસેય્ય પધંસેય્ય અભિભવેય્ય. તં પન અનુદ્ધંસનં યસ્મા અત્તના ચોદેન્તોપિ પરેન ચોદાપેન્તોપિ કરોતિ, તસ્માસ્સ પદભાજને ‘‘ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વા’’તિ વુત્તં. તત્થ વત્થુસન્દસ્સના આપત્તિસન્દસ્સના સંવાસપ્પટિક્ખેપો સામીચિપ્પટિક્ખેપોતિ સઙ્ખેપતો ચતસ્સો ચોદના. તાસુ વત્થુસન્દસ્સના નામ ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવી’’તિઆદિના નયેન પવત્તા. આપત્તિસન્દસ્સના નામ ‘‘ત્વં મેથુનધમ્માપત્તિં આપન્નો’’તિઆદિના નયેન પવત્તા. સંવાસપ્પટિક્ખેપો નામ ‘‘નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા સઙ્ઘકમ્મં વા’’તિ એવં પવત્તો. એત્તાવતા પન સીસં ન એતિ, ‘‘અસ્સમણોસી’’તિઆદીહિ વચનેહિ સદ્ધિં ઘટિતેયેવ સીસં એતિ. સામીચિપ્પટિક્ખેપો નામ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્મબીજનિકમ્માદીનં અકરણં, તં પટિપાતિયા વન્દનાદીનિ કરોતો એકસ્સ અકત્વા સેસાનં કરણકાલે વેદિતબ્બં. એત્તાવતા ચ ચોદના નામ હોતિ, આપત્તિ પન સીસં ન એતિ. ‘‘કસ્મા મમ વન્દનાદીનિ ન કરોસી’’તિ પુચ્છિતે પન ‘‘અસ્સમણોસી’’તિઆદિવચનેહિ સદ્ધિં ઘટિતેયેવ સીસં એતિ, તસ્મા યો ભિક્ખુ ભિક્ખું સમીપે ઠત્વા ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવી’’તિ વા ‘‘અસ્સમણોસી’’તિ વા આદીહિ વચનેહિ હત્થમુદ્દાય એવ વા એતમત્થં દીપેન્તો સયં વા ચોદેતિ, ગહટ્ઠપબ્બજિતેસુ વા અઞ્ઞતરેન ચોદાપેતિ, અયં અનુદ્ધંસેતિ નામ. અપ્પેવ નામ નં ઇમમ્હા બ્રહ્મચરિયા ચાવેય્યન્તિ અપિ એવ નામ નં પુગ્ગલં ઇમમ્હા સેટ્ઠચરિયા અપનેય્યં. ‘‘સાધુ વતસ્સ સચાહં ઇમં પુગ્ગલં ઇમમ્હા બ્રહ્મચરિયા ચાવેય્ય’’ન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અનુદ્ધંસેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. એતેન એકં ચાવનાધિપ્પાયં ગહેત્વા અવસેસા અક્કોસાધિપ્પાયો કમ્માધિપ્પાયો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો ઉપોસથટ્ઠપનાધિપ્પાયો પવારણટ્ઠપનાધિપ્પાયો અનુવિજ્જનાધિપ્પાયો ધમ્મકથાધિપ્પાયોતિ સત્ત અધિપ્પાયા પટિક્ખિત્તા હોન્તિ. તતો અપરેન સમયેનાતિ યસ્મિં સમયે અનુદ્ધંસિતો હોતિ, તતો અઞ્ઞસ્મિં સમયે. સમનુગ્ગાહીયમાનો વાતિ અનુવિજ્જકેન કિં તે દિટ્ઠન્તિઆદિના નયેન અનુવિજ્જિયમાનો ઉપપરિક્ખિયમાનો. અસમનુગ્ગાહીયમાનો વાતિ દિટ્ઠાદીસુ કેનચિ વત્થુનાવા અનુવિજ્જકાદીસુ યેન કેનચિ પુગ્ગલેન વા અવુચ્ચમાનો. ઇમેસં પન પદાનં પરતો ‘‘ભિક્ખુ ચ દોસં પતિટ્ઠાતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – એવં સમનુગ્ગાહીયમાનો વા અસમનુગ્ગાહીયમાનો વા ભિક્ખુ ચ દોસં પતિટ્ઠાતિ પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ પટિજાનાતિ, સઙ્ઘાદિસેસોતિ. ઇદઞ્ચ અમૂલકભાવસ્સ પાકટકાલદસ્સનત્થં વુત્તં. આપત્તિં પન અનુદ્ધંસિતક્ખણેયેવ આપજ્જતિ. અમૂલકઞ્ચેવ તં અધિકરણં હોતીતિ એત્થ પન દિટ્ઠમૂલાદીનં અભાવેન અમૂલકં, સમથેહિ અધિકરણીયભાવેન અધિકરણં. યઞ્હિ અધિકિચ્ચ આરબ્ભ પટિચ્ચ સન્ધાય સમથા પવત્તન્તિ, તં અધિકરણં. ઇધ પન પારાજિકસઙ્ખાતં આપત્તાધિકરણમેવ અધિપ્પેતં. યદિ હિ તં અધિકરણં દિટ્ઠાદીહિ મૂલેહિ અમૂલકઞ્ચેવ હોતિ, અયં ચોદેતું આગતો ભિક્ખુ ચ દોસં પતિટ્ઠાતિ પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ, ‘‘તુચ્છકં મયા ભણિત’’ન્તિઆદીનિ (પારા. ૩૮૬) વદન્તો પટિજાનાતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો અનુદ્ધંસિતક્ખણેયેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ, અયં સિક્ખાપદસ્સ પદાનુક્કમેન અત્થો.

રાજગહે મેત્તિયભૂમજકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, કતૂપસમ્પદં સુદ્ધં વા અસુદ્ધં વા પુગ્ગલં યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તં ‘‘અયં અનજ્ઝાપન્નો’’તિ ઞત્વા ચાવનાધિપ્પાયેન ‘‘કરોતુ મે આયસ્મા ઓકાસં, અહં તં વત્તુકામો’’તિ એવં ઓકાસં અકારેત્વા ચોદેન્તસ્સ સચે સો તઙ્ખણેયેવ જાનાતિ ‘‘મં ચોદેતી’’તિ, વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો ચેવ દુક્કટઞ્ચ. ઓકાસં કારેત્વા ચોદેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોયેવ. હત્થમુદ્દાય સમ્મુખા ચોદેન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. પરમ્મુખા ચોદેન્તસ્સ પન સીસં ન એતિ. અત્તના સમીપે ઠત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું આણાપેતિ, સો તસ્સ વચનેન તં ચોદેતિ, ચોદાપકસ્સેવ વુત્તનયેન આપત્તિયો. અથ સોપિ ‘‘મયા દિટ્ઠં સુતં અત્થી’’તિ ચોદેતિ, દ્વિન્નમ્પિ જાનાનં તથેવ આપત્તિયો. અક્કોસાધિપ્પાયેન પન ઓકાસં અકારેત્વા વદન્તસ્સ વુત્તનયેનેવ પાચિત્તિયઞ્ચેવ દુક્કટઞ્ચ. ઓકાસં કારેત્વા વદન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. કમ્માધિપ્પાયેન અસમ્મુખા સત્તવિધમ્પિ કમ્મં કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ. વુટ્ઠાનાધિપ્પાયેન ‘‘ત્વં ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, તં પટિકરોહી’’તિ વદન્તસ્સ, ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ ચ ઓકાસકમ્મં નત્થિ, ઠપનક્ખેત્તં પન જાનિતબ્બં, અનુવિજ્જકસ્સાપિ ઓસટે વત્થુસ્મિં ‘‘અત્થેતં તવા’’તિ અનુવિજ્જનાધિપ્પાયેન વદન્તસ્સ ઓકાસકમ્મં નત્થિ, ધમ્મકથિકસ્સાપિ ‘‘યો ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચ કરોતિ, અયં અસ્સમણો’’તિઆદિના નયેન અનોદિસકં ધમ્મં કથેન્તસ્સ ઓકાસકમ્મં નત્થિ. સચે પન ઓદિસ્સ નિયમેત્વા ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ અસ્સમણો અનુપાસકો’’તિ કથેતિ, આસનતો ઓરુય્હ આપત્તિં દેસેત્વા ગન્તબ્બં. ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ, સીલવિપત્તિ, યં ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વા, તસ્સ ‘‘ઉપસમ્પન્નો’’તિ સઙ્ખ્યુપગમનં, તસ્મિં સુદ્ધસઞ્ઞિતા, યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તસ્સ દિટ્ઠાદિવસેન અમૂલકતા, ચાવનાધિપ્પાયેન સમ્મુખાચોદના, તસ્સ તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ. વેદના પનેત્થ દુક્ખાયેવાતિ.

દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.