૧૩. કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના

તેરસમે ગામં વા નિગમંવાતિ એત્થ નગરમ્પિ ગામે અન્તોગધમેવ. ઉપનિસ્સાય વિહરતીતિતત્થ પટિબદ્ધચીવરાદિપચ્ચયતાય તં નિસ્સાય વસતિ. પુપ્ફદાનાદીહિ મનુસ્સાનં સદ્ધં વિનાસેન્તો કુલાનિ દૂસેતીતિ કુલદૂસકો. માલાવચ્છરોપનાદયો પાપકા સમાચારા અસ્સાતિ પાપસમાચારો. સો ભિક્ખૂતિ સો કુલદૂસકો ભિક્ખુ. આયસ્મા ખો કુલદૂસકો…પે… અલં તે ઇધ વાસેનાતિ ઇમિનાસ્સ પબ્બાજનીયકમ્મારહતં દસ્સેતિ. પબ્બાજનીયકમ્મકતો પનેસ યસ્મિં ગામે વા નિગમે વા કુલદૂસકકમ્મં કતં, યસ્મિઞ્ચ વિહારે વસતિ, નેવ તસ્મિં ગામે વા નિગમે વા ચરિતું લભતિ, ન વિહારે વસિતું. એવઞ્ચ સો ભિક્ખૂતિએત્થ સોતિ પબ્બાજનીયકમ્મકતો અધિપ્પેતો. છન્દેન ગચ્છન્તીતિ છન્દગામિનો, એસ નયો સેસેસુ. સો ભિક્ખૂતિ સો ‘‘છન્દગામિનો’’તિઆદીનિ વદમાનો. તસ્સ વચનસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાય એવં વચનીયો, ન કુલદૂસનનિવારણત્થાય. કુલદૂસનકમ્મેન હિ સો આપજ્જિતબ્બા આપત્તિયો પુબ્બેવ આપન્નો, એવં પનસ્સ વિસુમ્પિ સઙ્ઘમજ્ઝેપિ વુચ્ચમાનસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જતો અપરં દુક્કટં. એવઞ્ચ સોતિઆદિ ઇતો પુબ્બે વુત્તઞ્ચ અવુત્તઞ્ચ સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ. વિનિચ્છયકથાપિ દસમે વુત્તસદિસાયેવ.

અયં પન વિસેસો – ઇદં સાવત્થિયં અસ્સજિપુનબ્બસુકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ છન્દગામિતાદીહિ પાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અઙ્ગેસુ ચ યથા તત્થ પરક્કમનં, એવં ઇધ છન્દાદીહિ પાપનં દટ્ઠબ્બન્તિ.

કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

ઉદ્દિટ્ઠા ખો…પે… એવમેતં ધારયામીતિએત્થ પઠમં આપત્તિ એતેસન્તિ પઠમાપત્તિકા, પઠમં વીતિક્કમનક્ખણેયેવ આપજ્જિતબ્બાતિ અત્થો. ઇતરે પન યથા તતિયે ચ ચતુત્થે ચ દિવસે હોતીતિ એત્થ ‘‘તતિયકો, ચતુત્થકો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં યાવતતિયે સમનુભાસનકમ્મે હોન્તીતિ યાવતતિયકાતિ વેદિતબ્બા. યાવતીહન્તિ યત્તકાનિ અહાનિ. જાનં પટિચ્છાદેતીતિ જાનન્તો પટિચ્છાદેતિ. તત્થાયં પટિચ્છાદનલક્ખણસ્સ માતિકા – આપત્તિ ચ હોતિ, આપત્તિસઞ્ઞી ચ, પકતત્તો ચ હોતિ, પકતત્તસઞ્ઞી ચ, અનન્તરાયિકો ચ હોતિ, અનન્તરાયિકસઞ્ઞી ચ, પહુ ચ હોતિ, પહુસઞ્ઞી ચ, છાદેતુકામો ચ હોતિ, છાદેતિ ચાતિ. તત્થ આપત્તિ ચ હોતિ, આપત્તિસઞ્ઞી ચાતિ યં આપત્તિં આપન્નો, સા તેરસન્નં અઞ્ઞતરા હોતિ, સોપિ ચ તત્થ વત્થુવસેન વા ‘‘ઇદં ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતી’’તિ નામમત્તવસેન વા ‘‘અયં ઇત્થન્નામા આપત્તી’’તિ આપત્તિસઞ્ઞીયેવ હુત્વા ‘‘ન દાનિ નં કસ્સચિ આરોચેસ્સામી’’તિ એવં છાદેતુકામોવ ધુરં નિક્ખિપિત્વા અરુણં ઉટ્ઠાપેતિ, છન્ના હોતિ આપત્તિ. સચે પનેત્થ અનાપત્તિસઞ્ઞી વા હોતિ, અઞ્ઞાપત્તિક્ખન્ધસઞ્ઞી વા, વેમતિકો વા, અચ્છન્નાવ હોતિ. પકતત્તોતિ અનુક્ખિત્તો સમાનસંવાસકો. સો ચે પકતત્તસઞ્ઞી હુત્વા વુત્તનયેનેવ છાદેતિ, છન્ના હોતિ. અનન્તરાયિકોતિ યસ્સ દસસુ રાજચોરઅગ્ગિઉદકમનુસ્સઅમનુસ્સવાળસરીસપજીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયેસુ એકોપિ નત્થિ, સો ચે અનન્તરાયિકસઞ્ઞી છાદેતિ, છન્ના હોતિ. પહૂતિ યો સક્કોતિ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગન્તુઞ્ચેવ આરોચેતુઞ્ચ, સો ચે પહુસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, છન્ના હોતિ. છાદેતુકામો ચ હોતિ, છાદેતિ ચાતિઇદં ઉત્તાનમેવ. સચેપિ હિ સો સભાગં દિસ્વા ‘‘અયં મે ઉપજ્ઝાયો વા આચરિયો વા’’તિ લજ્જાય નારોચેતિ, છન્નાવ હોતિ. ઉપજ્ઝાયાદિભાવો હિ ઇધ અપ્પમાણં, સભાગમત્તમેવ પમાણં. અયં ‘‘જાનં પટિચ્છાદેતી’’તિપદસ્સ સઙ્ખેપતો અત્થવિનિચ્છયો.

તાવતીહન્તિ તત્તકાનિ અહાનિ, પટિચ્છાદિતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ આરોચિતદિવસો, તાવ દિવસપક્ખમાસસંવચ્છરવસેન યત્તકો કાલો અતિક્કન્તો, તત્તકં કાલન્તિ અત્થો. અકામા પરિવત્થબ્બન્તિ ન કામેન ન વસેન, અથ ખો અકામેન અવસેન પરિવાસં સમાદાય વત્થબ્બં. તત્થ પટિચ્છન્નપરિવાસો સુદ્ધન્તપરિવાસો સમોધાનપરિવાસો ચાતિ તિવિધો પરિવાસો. તત્થ પટિચ્છન્નપરિવાસો તાવ યથાપટિચ્છન્નાય આપત્તિયા દાતબ્બો. કસ્સચિ હિ એકાહપ્પટિચ્છન્ના આપત્તિ હોતિ, કસ્સચિ દ્વીહાદિપ્પટિચ્છન્ના. કસ્સચિ એકા આપત્તિ હોતિ, કસ્સચિ દ્વે વા તિસ્સો વા તદુત્તરિ વા. તસ્મા પટિચ્છન્નપરિવાસં દેન્તેન પઠમમેવ વુત્તનયેન પટિચ્છન્નભાવં ઞત્વા તતો પટિચ્છન્નદિવસે ચ આપત્તિયો ચ સલ્લક્ખેત્વા સચે એકા એકાહપ્પટિચ્છન્ના હોતિ, ‘‘અહં, ભન્તે, એકં આપત્તિં આપજ્જિં સઞ્ચેતનિકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં એકાહપ્પટિચ્છન્ન’’ન્તિ એવં પરિવાસં યાચાપેત્વા ખન્ધકે (ચૂળવ. ૯૮) આગતનયેન કમ્મવાચં વત્વા પરિવાસો દાતબ્બો. અથ દ્વીહતીહાદિપ્પટિચ્છન્ના હોતિ, દ્વીહપ્પટિચ્છન્નં તીહપ્પટિચ્છન્નં ચતૂહપ્પટિચ્છન્નં પઞ્ચાહપ્પટિચ્છન્નં…પે… ચુદ્દસાહપ્પટિચ્છન્નન્તિએવં યાવ ચુદ્દસદિવસાનિ દિવસવસેન યોજના કાતબ્બા, પઞ્ચદસદિવસપ્પટિચ્છન્નાયં ‘‘પક્ખપ્પટિચ્છન્ન’’ન્તિ યોજના કાતબ્બા. તતો યાવ એકૂનતિંસતિમો દિવસો, તાવ ‘‘અતિરેકપક્ખપ્પટિચ્છન્ન’’ન્તિ, તતો માસપ્પટિચ્છન્નં અતિરેકમાસપ્પટિચ્છન્નં દ્વેમાસપ્પટિચ્છન્નં અતિરેકદ્વેમાસપ્પટિચ્છન્નં તેમાસપ્પટિચ્છન્નં…પે… અતિરેકએકાદસમાસપ્પટિચ્છન્નન્તિ એવં યોજના કાતબ્બા. સંવચ્છરે પુણ્ણે ‘‘એકસંવચ્છરપ્પટિચ્છન્ન’’ન્તિ, તતો પરં અતિરેકસંવચ્છરં દ્વેસંવચ્છરં એવં યાવ સટ્ઠિસંવચ્છરઅતિરેકસટ્ઠિસંવચ્છરપ્પટિચ્છન્નન્તિ, તતો વા ભિય્યોપિ વત્વા યોજના કાતબ્બા.

સચે પન દ્વે તિસ્સો તદુત્તરિ વા આપત્તિયો હોન્તિ, યથા ‘‘એકં આપત્તિ’’ન્તિ વુત્તં, એવં ‘‘દ્વે આપત્તિયો, તિસ્સો આપત્તિયો’’તિ વત્તબ્બં. તતો પરં પન સતં વા હોતુ, સહસ્સં વા, ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. નાનાવત્થુકાસુપિ ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં એકં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં એકં કાયસંસગ્ગં એકં દુટ્ઠુલ્લવાચં એકં અત્તકામં એકં સઞ્ચરિત્તં એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિ એવં ગણનવસેન વા, ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં નાનાવત્થુકાયો એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિ એવં વત્થુકિત્તનવસેન વા, ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિ એવં નામમત્તવસેન વા યોજના કાતબ્બા. તત્થ નામં દુવિધં સજાતિસાધારણં સબ્બસાધારણઞ્ચ, તત્થ સઙ્ઘાદિસેસોતિ સજાતિસાધારણં, આપત્તીતિ સબ્બસાધારણં, તસ્મા ‘‘સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિં એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિ એવં સબ્બસાધારણનામવસેનાપિ વત્તું વટ્ટતિ. ઇદઞ્હિ પરિવાસાદિવિનયકમ્મં વત્થુવસેન ગોત્તવસેન નામવસેન આપત્તિવસેન ચ કાતું વટ્ટતિયેવ. તત્થ સુક્કવિસ્સટ્ઠીતિ વત્થુ ચેવ ગોત્તઞ્ચ, સઙ્ઘાદિસેસોતિ નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચ, તત્થ ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિં કાયસંસગ્ગ’’ન્તિઆદિવચનેનાપિ ‘‘નાનાવત્થુકાયો’’તિવચનેનાપિ વત્થુ ચેવ ગોત્તઞ્ચ ગહિતં હોતિ, ‘‘સઙ્ઘાદિસેસો’’તિવચનેનાપિ ‘‘આપત્તિયો’’તિવચનેનાપિ નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચ ગહિતા હોતિ, તસ્મા એતેસુ યસ્સ કસ્સચિ વસેન કમ્મવાચા કાતબ્બા.

કમ્મવાચાપરિયોસાને ચ સચે અપ્પભિક્ખુકો આવાસો હોતિ, સક્કા રત્તિચ્છેદં અનાપજ્જન્તેન વસિતું, તત્થેવ ‘‘પરિવાસં સમાદિયામિ, વત્તં સમાદિયામી’’તિ તિક્ખત્તું વત્તં સમાદાતબ્બં, સમાદિયિત્વા તત્થેવ સઙ્ઘસ્સ આરોચેત્વા પુન આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં આરોચેન્તેન વત્તભેદઞ્ચ રત્તિચ્છેદઞ્ચ અકત્વા પરિવસિતબ્બં. સચે ન સક્કા હોતિ પરિવાસં સોધેતું, નિક્ખિત્તવત્તેન વસિતુકામો હોતિ, તત્થેવ સઙ્ઘમજ્ઝે, એકપુગ્ગલસ્સ વા સન્તિકે ‘‘પરિવાસં નિક્ખિપામિ, વત્તં નિક્ખિપામી’’તિ પરિવાસો નિક્ખિપિતબ્બો, એકપદેનાપિ ચેત્થ નિક્ખિત્તો હોતિ પરિવાસો, દ્વીહિ પન સુનિક્ખિત્તોયેવ, સમાદાનેપિ એસેવ નયો. નિક્ખિત્તકાલતો પટ્ઠાય પકતત્તટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, અથાનેન પચ્ચૂસસમયે એકેન ભિક્ખુના સદ્ધિં પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપતો, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા મહામગ્ગતો ઓક્કમ્મ ગુમ્બેન વા વતિયા વા પટિચ્છન્નટ્ઠાને નિસીદિત્વા અન્તોઅરુણેયેવ વત્તં સમાદિયિત્વા આરોચેતબ્બં. યમ્પિ અઞ્ઞં ભિક્ખું પસ્સતિ, તસ્સાપિ આરોચેતબ્બમેવ. અરુણે ઉટ્ઠિતે તસ્સ સન્તિકે વત્તં નિક્ખિપિત્વા વિહારં ગન્તબ્બં. સચે સો પુરે અરુણેયેવ કેનચિ કરણીયેન ગતો, વિહારં ગન્ત્વા યં સબ્બપઠમં ભિક્ખું પસ્સતિ, તસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બં. એવં સલ્લક્ખેત્વા યાવ રત્તિયો પૂરેન્તિ, તાવ પરિવત્થબ્બં, અયં સઙ્ખેપતો પટિચ્છન્નપરિવાસવિનિચ્છયો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ઇતરેસુ પન દ્વીસુ ‘‘આપત્તિપરિયન્તં ન જાનાતિ, રત્તિપરિયન્તં ન જાનાતી’’તિ (ચૂળવ. ૧૫૭) ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં ખન્ધકે અનુઞ્ઞાતો સુદ્ધન્તપરિવાસો નામ, સો દુવિધો ચૂળસુદ્ધન્તો મહાસુદ્ધન્તોતિ, દુવિધોપિ ચેસ રત્તિપરિચ્છેદં સકલં વા એકચ્ચં વા અજાનન્તસ્સ ચ અસ્સરન્તસ્સ ચ તત્થ વેમતિકસ્સ ચ દાતબ્બો. આપત્તિપરિયન્તં પન ‘‘એત્તિકા અહં આપત્તિયો આપન્નો’’તિ જાનાતુ વા, મા વા, અકારણમેતં. તસ્સ દાનવિધિ ખન્ધકે આગતો, વિનિચ્છયકથા પન વિત્થારતો સમન્તપાસાદિકાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) વુત્તા. ઇતરો પન સમોધાનપરિવાસો નામ, સો તિવિધો હોતિ ઓધાનસમોધાનો અગ્ઘસમોધાનો મિસ્સકસમોધાનોતિ. તત્થ ઓધાનસમોધાનો નામ અન્તરાપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેન્તસ્સ પરિવુત્થદિવસે ઓધુનિત્વા મક્ખેત્વા પુરિમાય આપત્તિયા મૂલદિવસપરિચ્છેદે પચ્છા આપન્નં આપત્તિં સમોદહિત્વા દાતબ્બપરિવાસો વુચ્ચતિ. અગ્ઘસમોધાનો નામ સમ્બહુલાસુ આપત્તીસુ યા એકા વા દ્વે વા તિસ્સો વા સમ્બહુલા વા આપત્તિયો સબ્બચિરપ્પટિચ્છન્નાયો, તાસં અગ્ઘેન સમોધાય તાસં રત્તિપરિચ્છેદવસેન અવસેસાનં ઊનતરપ્પટિચ્છન્નાનં આપત્તીનં દાતબ્બપરિવાસો વુચ્ચતિ. મિસ્સકસમોધાનો નામ નાનાવત્થુકાયો આપત્તિયો એકતો કત્વા દાતબ્બપરિવાસો વુચ્ચતિ, અયં તિવિધેપિ સમોધાનપરિવાસે સઙ્ખેપકથા, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) વુત્તો, ઇદં ‘‘પરિવત્થબ્બ’’ન્તિ પદસ્સ વિનિચ્છયકથામુખં.

ઉત્તરિ છારત્તન્તિ પરિવાસતો ઉત્તરિ છ રત્તિયો. ભિક્ખુમાનત્તાયાતિ ભિક્ખૂનં માનભાવાય, આરાધનત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. પટિપજ્જિતબ્બન્તિ વત્તિતબ્બં. ભિક્ખુમાનત્તઞ્ચ પનેતં પટિચ્છન્નાપટિચ્છન્નવસેન દુવિધં. તત્થ યસ્સ અપ્પટિચ્છન્નાપત્તિ હોતિ, તસ્સ પરિવાસં અદત્વા માનત્તમેવ દાતબ્બં, ઇદં અપ્પટિચ્છન્નમાનત્તં. યસ્સ પટિચ્છન્ના હોતિ, તસ્સ પરિવાસપરિયોસાને દાતબ્બં માનત્તં પટિચ્છન્નમાનત્તન્તિ વુચ્ચતિ, ઇદં ઇધ અધિપ્પેતં. ઉભિન્નમ્પિ પનેતેસં દાનવિધિ વિનિચ્છયકથા ચ સમન્તપાસાદિકાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) વુત્તનયેન વેદિતબ્બા, અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો. સચે અયં વત્તં નિક્ખિપિત્વા પચ્ચૂસસમયે સમાદાતું ગચ્છતિ, સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પરિવાસે વુત્તપ્પકારં પદેસં ગન્ત્વા ‘‘માનત્તં સમાદિયામિ, વત્તં સમાદિયામી’’તિ સમાદિયિત્વા નેસં આરોચેત્વા તતો તેસુ ગતેસુ વા અગતેસુ વા પુરિમનયેન પટિપજ્જિતબ્બં. યત્થ સિયા વીસતિગણોતિ એત્થ વીસતિસઙ્ઘો ગણો અસ્સાતિ વીસતિગણો. તત્રાતિ યત્ર સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન વીસતિગણો ભિક્ખુસઙ્ઘો અત્થિ, તત્થ. અબ્ભેતબ્બોતિ અભિએતબ્બો, સમ્પટિચ્છિતબ્બો, અબ્ભાનકમ્મવસેન ઓસારેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. અવ્હાતબ્બોતિ વા અત્થો. અબ્ભાનકમ્મં પન પાળિવસેન ખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૦૦ આદયો) વિનિચ્છયવસેન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં. અનબ્ભિતોતિ ન અબ્ભિતો અસમ્પટિચ્છિતો, અકતબ્ભાનકમ્મોતિ વુત્તં હોતિ. અનવ્હાતોતિ વા અત્થો. તે ચ ભિક્ખૂ ગારય્હાતિ યે ઊનભાવં ઞત્વા અબ્ભેન્તિ, તે ભિક્ખૂ ચ ગરહિતબ્બા, સાતિસારા સદોસા દુક્કટં આપજ્જન્તીતિ અત્થો. અયં તત્થ સામીચીતિ અયં તત્થ અનુધમ્મતા લોકુત્તરધમ્મં અનુગતા ઓવાદાનુસાસની સામીચિ ધમ્મતા. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવાતિ.

કઙ્ખાવિતરણિયા પાતિમોક્ખવણ્ણનાય

સઙ્ઘાદિસેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.