૩. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

અત્તદીપસરણતાવણ્ણના

૮૦. ઉત્તાનં વુચ્ચતિ પાકટં, તપ્પટિક્ખેપેન અનુત્તાનં અપાકટં, પટિચ્છન્નં, અપચુરં, દુવિઞ્ઞેય્યઞ્ચ. અનુત્તાનાનં પદાનં વણ્ણના અનુત્તાનપદવણ્ણના. ઉત્તાનપદવણ્ણનાય પયોજનાભાવતો અનુત્તાનગ્ગહણં. ‘‘માતુલા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામો એકો રુક્ખો, તસ્સા આસન્નપ્પદેસે માપિતત્તા નગરમ્પિ ‘‘માતુલા’’ ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તેન વુત્તં ‘‘માતુલાયન્તિ એવં નામકે નગરે’’તિ. અવિદૂરેતિ તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે.

કામઞ્ચેત્થ સુત્તે ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા દળ્હનેમિ નામ અહોસી’’તિઆદિના અતીતવંસદીપિકા કથા આદિતો પટ્ઠાય આગતા, ‘‘અડ્ઢતેય્યવસ્સસતાયુકાનં મનુસ્સાનં વસ્સસતાયુકા પુત્તા ભવિસ્સન્તી’’તિઆદિના પન સવિસેસં અનાગતત્થપટિસંયુત્તા કથા આગતાતિ વુત્તં ‘‘અનાગતવંસદીપિકાય સુત્તન્તકથાયા’’તિ. અનાગતત્થદીપનઞ્હિ અચ્છરિયં, તત્થાપિ અનાગતસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિપત્તિકિત્તનં અચ્છરિયતમં. સમાગમેનાતિ સન્નિપાતેન.

‘‘ભત્તગ્ગં અમનાપ’’ન્તિઆદિ કેવલં તેસં પરિવિતક્કમત્તં. અમનાપન્તિ અમનુઞ્ઞં. બુદ્ધેસુ કતો અપ્પકોપિ અપરાધો અપ્પકો કારો વિય ગરુતરવિપાકોતિ આહ ‘‘બુદ્ધેહિ સદ્ધિં…પે… સદિસં હોતી’’તિ. તત્રાતિ તસ્મિં માતુલનગરસ્સ સમીપે, તસ્સં વા પરિસાયં.

અત્તદીપાતિ એત્થ કામં યો પરો ન હોતિ, સો અત્તાતિ સસન્તાનો ‘‘અત્તા’’તિ વુચ્ચતિ, હિતસુખેસિભાવેન પન અત્તનિબ્બિસેસત્તા ધમ્મો ઇધ ‘‘અત્તા’’તિ અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘અત્તા નામ લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો’’તિ. દ્વિધા આપો ગતો એત્થાતિ દીપો, ઓઘેન અનજ્ઝોત્થતો ભૂમિભાગો. ઇધ પન કામોઘાદીહિ અનજ્ઝોત્થરણીયત્તા દીપો વિયાતિ દીપો, અત્તા દીપો પતિટ્ઠા એતેસન્તિ અત્તદીપા. તેનાહ ‘‘અત્તાનં દીપ’’ન્તિઆદિ. દીપભાવો ચેત્થ પટિસરણતાતિ આહ ‘‘ઇદં તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. અઞ્ઞસરણપટિક્ખેપવચનન્તિ અઞ્ઞસરણભાવપટિક્ખેપવચનં. ઇદઞ્હિ ન અઞ્ઞં સરણં કત્વા વિહરણસ્સેવ પટિક્ખેપવચનં, અથ ખો અઞ્ઞસ્સ સરણસભાવસ્સેવ પટિક્ખેપવચનં તપ્પટિક્ખેપે ચ તેન ઇતરસ્સાપિ પટિક્ખેપસિદ્ધિતો. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. ઇદાનિ તમેવત્થં સુત્તન્તરેન સાધેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ. યદિ એત્થ પાકતિકો અત્તા ઇચ્છિતો, કથં તસ્સ દીપસરણભાવો, તસ્મા અધિપ્પાયિકો એત્થ અત્તા ભવેય્યાતિ પુચ્છતિ ‘‘કો પનેત્થ અત્તા નામા’’તિ. ઇતરો યથાધિપ્પેતં અત્તાનં દસ્સેન્તો ‘‘લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો’’તિ. દુતિયવારોપિ પઠમવારસ્સેવ પરિયાયભાવેન દેસિતોતિ દસ્સેતું ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

ગોચરેતિ ભિક્ખૂનં ગોચરટ્ઠાનભૂતે. તેનાહ ‘‘ચરિતું યુત્તટ્ઠાને’’તિ. સકેતિ કથં પનાયં ભિક્ખૂનં સકોતિ આહ ‘‘પેત્તિકે વિસયે’’તિ. પિતિતો સમ્માસમ્બુદ્ધતો આગતત્તા ‘‘અયં તુમ્હાકં ગોચરો’’તિ તેન ઉદ્દિટ્ઠત્તા પેત્તિકે વિસયેતિ. ચરન્તન્તિ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અયમેવત્થો’’તિ, ચરન્તાનન્તિ ચ અત્થો, તેનાયં વિભત્તિવિપલ્લાસેનપિ વચનવિપલ્લાસેનપીતિ દસ્સેતિ. કિલેસમારસ્સ ઓતારાલાભેનેવ ઇતરમારાનમ્પિ ઓતારાલાભો વેદિતબ્બો. અયં પનત્થોતિ ગોચરે ચરણં સન્ધાયાહ, વત્થુ પન બ્યતિરેકમુખેન આગતં.

સકુણે હન્તીતિ સકુણગ્ઘિ, મહાસેનસકુણો. અજ્ઝપ્પત્તાતિ અભિભવનવસેન પત્તા ઉપગતા. ન મ્યાયન્તિ મે અયં સકુણગ્ઘિ નાલં અભવિસ્સ. નઙ્ગલકટ્ઠકરણન્તિ નઙ્ગલેન કસિતપ્પદેસો. લેડ્ડુટ્ઠાનન્તિ લેડ્ડૂનં ઉટ્ઠપિતટ્ઠાનં. સકે બલેતિ અત્તનો બલહેતુ. અપત્થદ્ધાતિ અવગાળ્હત્થમ્ભા સઞ્જાતત્થમ્ભા. અસ્સરમાનાતિ અવ્હાયન્તી.

મહન્તં લેડ્ડુન્તિ નઙ્ગલેન ભિન્નટ્ઠાને સુક્ખતાય તિખિણસિઙ્ગઅયોઘનસદિસં મહન્તં લેડ્ડું. અભિરુહિત્વાતિ તસ્સ અધોભાગેન અત્તના પવિસિત્વા નિલીનયોગ્ગપ્પદેસં સલ્લક્ખેત્વા તસ્સુપરિ ચઙ્કમન્તો અસ્સરમાનો અટ્ઠાસિ. ‘‘એહિ ખો’’તિઆદિ તસ્સ અસ્સરમાનાકારદસ્સનં. સન્નય્હાતિ વાતગ્ગહણવસેન ઉભો પક્ખે સમં ઠપેત્વા. પચ્ચુપાદીતિ પાવિસિ. તત્થેવાતિ યત્થ પુબ્બે લાપો ઠિતો, તત્થેવ લેડ્ડુમ્હિ. ઉરન્તિ અત્તનો ઉરપ્પદેસં. પચ્ચતાળેસીતિ પતિ અતાળેસિ સારમ્ભવસેન વેગેન ગન્ત્વા પહરણતો વિધારેન્તી પતાળેસિ. આરમ્મણન્તિ પચ્ચયં. ‘‘અવસર’’ન્તિ કેચિ.

‘‘કુસલાન’’ન્તિ એવં પવત્તાય દેસનાય કો અનુસન્ધિ? યથાઅનુસન્ધિ એવ. આદિતો હિ ‘‘અત્તદીપા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૮૦) યેવ અત્તધમ્મપરિયાયેન લોકિયલોકુત્તરધમ્મા ગહિતા, તે યેવેત્થ કુસલગ્ગહણેન ગહિતાતિ. અનવજ્જલક્ખણાનન્તિ અવજ્જપટિપક્ખસભાવાનં. ‘‘અવજ્જરહિતસભાવાન’’ન્તિ કેચિ. તત્થ પુરિમે અત્થવિકપ્પે વિપાકધમ્મધમ્મા એવ ગહિતા, દુતિયે પન વિપાકધમ્માપિ. યદિ એવં, કથં તેસં સમાદાય વત્તનન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘વિપાકધમ્મા સીલાદિ વિય સમાદાય વત્તિતબ્બા’’તિ. સમાદાનન્તિ પન અત્તનો સન્તાને સમ્મા આદાનં પચ્ચયવસેન પવત્તિ યેવાતિ દટ્ઠબ્બં. વિપાકધમ્મા હિ પચ્ચયવિસેસેહિ સત્તસન્તાને સમ્મદેવ આહિતા આયુઆદિસમ્પત્તિવિસેસભૂતા ઉપરૂપરિકુસલવિસેસુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયા હોન્તીતિ વદન્તિ. પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ એત્થ પુઞ્ઞન્તિ ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પુઞ્ઞફલં વડ્ઢતી’’તિ. પુઞ્ઞફલન્તિ ચ એકદેસસરૂપેકસેસેન વુત્તં ‘‘પુઞ્ઞઞ્ચ પુઞ્ઞફલઞ્ચ પુઞ્ઞફલ’’ન્તિ આહ ‘‘ઉપરૂપરિ પુઞ્ઞમ્પિ પુઞ્ઞવિપાકોપિ વેદિતબ્બો’’તિ.

‘‘માતાપિતૂન’’ન્તિઆદિ નિદસ્સનમત્તં, તસ્મા અઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં હેતૂપનિસ્સયં કુસલં દટ્ઠબ્બં. સિનેહવસેનાતિ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ સિનેહસ્સ વસેન, ન સમ્પયુત્તસ્સ. ન હિ સિનેહસમ્પયુત્તં નામ કુસલં અત્થિ. મુદુમદ્દવચિત્તન્તિ મેત્તાવસેન અતિવિય મદ્દવન્તં ચિત્તં. યથા મત્થકપ્પત્તં વટ્ટગામિકુસલં દસ્સેતું ‘‘માતાપિતૂનં …પે… મુદુમદ્દવચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં, એવં મત્થકપ્પત્તમેવ વિવટ્ટગામિકુસલં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો સતિ…પે… બોધિપક્ખિયધમ્મા’’તિ વુત્તં. તદઞ્ઞેપિ પન દાનસીલાદિધમ્મા વટ્ટસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતા વટ્ટગામિકુસલં વિવટ્ટસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતા વિવટ્ટગામિકુસલન્તિ વેદિતબ્બા. પરિયોસાનન્તિ ફલવિસેસાવહતાય ફલદાય કોટિ સિખાપ્પત્તિ, દેવલોકે ચ પવત્તિસિરિવિભવોતિ પરિયોસાનં ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ વિસેસિતં, મનુસ્સલોકવસેનેવ ચાયં દેસના આગતાતિ. મગ્ગફલનિબ્બાનસમ્પત્તિ પરિયોસાનન્તિ યોજના. વિવટ્ટગામિકુસલસ્સ વિપાકં સુત્તપરિયોસાને દસ્સિસ્સતિ ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખો નામ રાજા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૦૮).

દળ્હનેમિચક્કવત્તિરાજકથાવણ્ણના

૮૧. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માન’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૧૦) સુત્તદેસનાય આરદ્ધટ્ઠાને વટ્ટવિવટ્ટગામિભાવેન સાધારણે કુસલગ્ગહણે. તત્થ વટ્ટગામિકુસલાનુસન્ધિવસેન ‘‘ભૂતપુબ્બં ભિક્ખવે’’તિ દેસનં આરભિ, આરભન્તો ચ દેસિયમાનમત્તં. ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં ભિક્ખૂનં સઙ્ખેપતો એવં દીપેત્વા આરભીતિ દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખવે’’તિઆદિ વુત્તં, પઠમં તથા અદીપેન્તોપિ ભગવા અત્થતો દીપેતિ વિયાતિ અધિપ્પાયો.

૮૨. ઈસકમ્પીતિ અપ્પમત્તકમ્પિ. અવસક્કિતન્તિ ઓગતભટ્ઠં. નેમિઅભિમુખન્તિ નેમિપ્પદેસસ્સ સમ્મુખા. બન્ધિંસુ ચક્કરતનસ્સ ઓસક્કિતાનોસક્કિતભાવં જાનિતું. તદેતન્તિ યથાવુત્તટ્ઠાના ચવનં. અતિબલવદોસેતિ રઞ્ઞો બલવતિ અનત્થે ઉપટ્ઠિતે સતિ.

અપ્પમત્તોતિ રઞ્ઞો આણાય પમાદં અકરોન્તો.

એકસમુદ્દપરિયન્તમેવાતિ જમ્બુદીપમેવ સન્ધાય વદતિ. સો ઉત્તરતો અસ્સકણ્ણપબ્બતેન પરિચ્છિન્નં હુત્વા અત્તાનં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતએકસમુદ્દપરિયન્તો. પુઞ્ઞિદ્ધિવસેનાતિ ચક્કવત્તિભાવાવહાય પુઞ્ઞિદ્ધિયા વસેન.

૮૩. એવં કત્વાતિ કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા. સુકતં કમ્મન્તિ દસકુસલકમ્મપથમેવ વદતિ.

‘‘દસવિધં, દ્વાદસવિધ’’ન્તિ ચ વુત્તવિભાગો પરતો આગમિસ્સતિ. પૂરેન્તેનેવાતિ પૂરેત્વા ઠિતેનેવ. નિદ્દોસેતિ ચક્કવત્તિવત્તસ્સ પટિપક્ખભૂતાનં દોસાનં અપગમને નિદ્દોસે. ચક્કવત્તીનં વત્તેતિ ચક્કવત્તિરાજૂહિ વત્તિતબ્બવત્તે. ભાવિનિ ભૂતે વિય હિ ઉપચારો યથા ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિ (સુ. નિ. ૪૧૦). અધિગતચક્કવત્તિભાવાપિ હિ તે તત્થ વત્તન્તેવાતિ તથા વુત્તં.

ચક્કવત્તિઅરિયવત્તવણ્ણના

૮૪. અઞ્ઞથા વત્તિતું અદેન્તો સો ધમ્મો અધિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ તદધિટ્ઠાનં, તેન તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા. સક્કરોન્તોતિ આદરકિરિયાવસેન કરોન્તો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ગરું કરોન્તોતિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકરણવસેન ગરું કરોન્તો. તેનેવાહ ‘‘તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા’’તિ. માનેન્તોતિ સમ્ભાવનાવસેન મનેન પિયાયન્તો. તેનાહ ‘‘તમેવા’’તિઆદિ. એવં પૂજયતો અપચાયતો એવઞ્ચ યથાવુત્તસક્કારાદિસમ્ભવોતિ તં દસ્સેતું ‘‘તં અપદિસિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ધમ્માધિપતિભૂતો આગતભાવેના’’તિ ઇમિના યથાવુત્તધમ્મસ્સ જેટ્ઠકભાવેન પુરિમપુરિમતરઅત્તભાવેસુ સક્કચ્ચ સમુપચિતભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ધમ્મવસેનેવ સબ્બકિરિયાનં કરણેના’’તિ એતેન ઠાનનિસજ્જાદીસુ યથાવુત્તધમ્મનિન્નપોણપબ્ભારભાવં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ રક્ખાવરણગુત્તિયા. પરં રક્ખન્તો અઞ્ઞં દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થતો રક્ખન્તો તેનેવ પરત્થસાધનેન ખન્તિઆદિગુણેન અત્તાનં તતો એવ રક્ખતિ. મેત્તચિત્તતાતિ મેત્તચિત્તતાય. નિવાસનપારુપનગેહાદીનં સીતુણ્હાદિપટિબાહનેન આવરણં. અન્તો જનસ્મિન્તિ અબ્ભન્તરભૂતે પુત્તદારાદિજને.

‘‘સીલસંવરે પતિટ્ઠાપેહી’’તિ ઇમિના રક્ખં દસ્સેતિ, ‘‘વત્થગન્ધમાલાદીનિ દેહી’’તિ ઇમિના આવરણં, ઇતરેન ગુત્તિં. ભત્તવેતનસમ્પદાનેનપીતિ પિ-સદ્દેન સીલસંવરે પતિટ્ઠાપનાદીનિ સમ્પિણ્ડેતિ. એસેવ નયો ઇતો પરેસુપિ પિ-સદ્દગ્ગહણેસુ. નિગમો નિવાસો એતેસન્તિ નેગમા, એવં જાનપદાતિ આહ ‘‘નિગમવાસિનો’’તિઆદિ.

નવવિધા માનમદાતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૧૦૮; ધ. સ. ૧૧૨૧; વિભ. ૮૬૬; મહાનિ. ૨૧, ૧૭૮) નયપ્પવત્તિયા નવવિધા માનસઙ્ખાતા મદા. માનો એવ હેત્થ પમજ્જનાકારેન પવત્તિયા માનમદો. સોભને કાયિકવાચસિકકમ્મે રતોતિ સૂરતો ઉ-કારસ્સ દીઘં કત્વા, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચં, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, સબ્બં વા કાયવચીસુચરિતં. સુટ્ઠુ ઓરતોતિ સોરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચં, યથાવુત્તમેવ સુચરિતં. રાગાદીનન્તિ રાગદોસમોહમાનાદીનં. દમનાદીહીતિ દમનસમનપરિનિબ્બાપનેહિ. એકમત્તાનન્તિ એકં ચિત્તં, એકચ્ચં અત્તનો ચિત્તન્તિ અત્થો. રાગાદીનઞ્હિ પુબ્બભાગિયં દમનાદિપચ્ચેકં ઇચ્છિતબ્બં, ન મગ્ગક્ખણે વિય એકજ્ઝં પટિસઙ્ખાનમુખેન પજહનતો. એકમત્તાનન્તિ વા વિવેકવસેન એકં એકાકિનં અત્તાનં. કાલે કાલેતિ તેસં સન્તિકં ઉપસઙ્કમિતબ્બે કાલે કાલે.

ઇધ ઠત્વાતિ ‘‘ઇદં ખો, તાત, ત’’ન્તિ એવં નિગમનવસેન વુત્તટ્ઠાને ઠત્વા. વત્તન્તિ અરિયચક્કવત્તિવત્તં. સમાનેતબ્બન્તિ ‘‘દસવિધં, દ્વાદસવિધ’’ન્તિ ચ હેટ્ઠા વુત્તગણનાય ચ સમાનં કાતબ્બં અનૂનં અનધિકં કત્વા દસ્સેતબ્બં. અધમ્મરાગસ્સાતિ અયુત્તટ્ઠાને રાગસ્સ. વિસમલોભસ્સાતિ યુત્તટ્ઠાનેપિ અતિવિય બલવભાવેન પવત્તલોભસ્સ.

ચક્કરતનપાતુભાવવણ્ણના

૮૫. વત્તમાનસ્સાતિ પરિપુણ્ણે ચક્કવત્તિવત્તે વત્તમાનસ્સ, નો અપરિપુણ્ણેતિ આહ ‘‘પૂરેત્વા વત્તમાનસ્સા’’તિ. કિત્તાવતા પનસ્સ પારિપૂરી હોતીતિ? તત્થ ‘‘કતાધિકારસ્સ તાવ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દ્વાદસહિપિ સંવચ્છરેહિ પૂરતિ, પઞ્ચવીસતિયા, પઞ્ઞાસાય વા સંવચ્છરેહિ. અયઞ્ચ ભેદો ધમ્મચ્છન્દસ્સપિ તિક્ખમજ્ઝમુદુતાવસેન, ઇતરસ્સ તતો ભિય્યોપી’’તિ વદન્તિ.

દુતિયાદિચક્કવત્તિકથાવણ્ણના

૯૦. અત્તનો મતિયાતિ પરમ્પરાગતં પુરાણં તન્તિં પવેણિં લઙ્ઘિત્વા અત્તનો ઇચ્છિતાકારેન. તેનાહ ‘‘પોરાણક’’ન્તિઆદિ.

ન પબ્બન્તીતિ સમિદ્ધિયા ન પૂરેન્તિ, ફીતા ન હોન્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન વડ્ઢન્તી’’તિ. તથા ચાહ ‘‘કત્થચિ સુઞ્ઞા હોન્તી’’તિ. તત્થ તત્થ રાજકિચ્ચે રઞ્ઞા અમા સહ વત્તન્તીતિ અમચ્ચા, યેહિ વિના રાજકિચ્ચં નપ્પવત્તતિ. પરમ્પરાગતા હુત્વા રઞ્ઞો પરિસાય ભવાતિ પારિસજ્જા. તેનાહ ‘‘પરિસાવચરા’’તિ. તસ્મિં ઠાનન્તરે ઠપિતા હુત્વા રઞ્ઞો આયં, વયઞ્ચ યાથાવતો ગણેન્તીતિ ગણકા. જાતિકુલસુતાચારાદિવસેન પુથુત્તં ગતત્તા મહતી મત્તા એતેસન્તિ મહામત્તા, તે પન મહાનુભાવા અમચ્ચા એવાતિ આહ ‘‘મહાઅમચ્ચા’’તિ. યે રઞ્ઞો હત્થાનીકાદીસુ અવટ્ઠિતા, તે અનીકટ્ઠાતિ આહ ‘‘હત્થિઆચરિયાદયો’’તિ. મન્તં પઞ્ઞં અસિતા હુત્વા જીવન્તીતિ મન્તસ્સાજીવિનો, મતિસજીવાતિ અત્થો, યે તત્થ તત્થ રાજકિચ્ચે ઉપદેસદાયિનો. તેનાહ ‘‘મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા’’તિઆદિ.

આયુવણ્ણાદિપરિહાનિકથાવણ્ણના

૯૧. બલવલોભત્તાતિ ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ઇદાનિ દલિદ્દમનુસ્સા નામ બહૂ, તેસં સબ્બેસં ધને અનુપ્પદિયમાને મય્હં કોસસ્સ પરિક્ખયો હોતી’’તિ એવં ઉપ્પન્નબલવલોભત્તા. ઉપરૂપરિભૂમીસૂતિ છકામસગ્ગસઙ્ખાતાસુ ઉપરૂપરિકામભૂમીસુ. કમ્મસ્સ ફલં અગ્ગં નામ, તં પનેત્થ ઉદ્ધગામીતિ આહ ‘‘ઉદ્ધં અગ્ગં અસ્સા’’તિ. સગ્ગે નિયુત્તા, સગ્ગપ્પયોજનાતિ વા સોવગ્ગિકા. દસન્નં વિસેસાનન્તિ દિબ્બઆયુવણ્ણયસસુખઆધિપતેય્યાનઞ્ચેવ દિબ્બરૂપાદીનઞ્ચ ફલવિસેસાનં. વણ્ણગ્ગહણેન ચેત્થ સકો અત્તભાવવણ્ણો ગહિતો, રૂપગ્ગહણેન બહિદ્ધા રૂપારમ્મણં.

૯૨. સુટ્ઠુ નિસિદ્ધન્તિ યથાયં ઇમિના અત્તભાવેન અદિન્નં આદાતું ન સક્કોતિ, એવં સમ્મદેવ તતો નિસેધિતં કત્વા. મૂલહતન્તિ જીવિતા વોરોપનેન મૂલે એવ હતં.

૯૬. રાગવસેન ચરણં ચરિત્તં, ચરિત્તમેવ ચારિત્તં, મેથુનન્તિ અધિપ્પાયો, તં પન ‘‘પરેસં દારેસૂ’’તિ વુત્તત્તા ‘‘મિચ્છાચાર’’ન્તિ આહ.

૧૦૦. પચ્ચનીકદિટ્ઠીતિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાય (મ. નિ. ૧.૪૪૧; ૨.૯૪; વિભ. ૭૯૩) સમ્માદિટ્ઠિયા પટિપક્ખભૂતા દિટ્ઠિ.

૧૦૧. માતુચ્છાદિકા ઉપરિ સયમેવ વક્ખતિ. અતિબલવલોભોતિ અતિવિય બલવા બહલકિલેસો, યેન અકાલે, અદેસે ચ પવત્તતિ. મિચ્છાધમ્મોતિ મિચ્છા વિપરીતો અવિસભાગવત્થુકો લોભધમ્મો. તેનાહ ‘‘પુરિસાન’’ન્તિઆદિ.

તસ્સ ભાવોતિ યેન મેત્તાકરુણાપુબ્બઙ્ગમેન ચિત્તેન પુગ્ગલો ‘‘મત્તેય્યો’’તિ વુચ્ચતિ, સો તસ્સ યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદો, તંસમુટ્ઠાના ચ કિરિયા મત્તેય્યતા. તેનાહ ‘‘માતરિ સમ્મા પટિપત્તિયા એતં નામ’’ન્તિ. યા સમ્મા પજ્જિતબ્બે સમ્મા અપ્પટિપત્તિ, સોપિ દોસો અગારવકિરિયાદિભાવતો. વિપ્પટિપત્તિયં પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘તસ્સા અભાવો ચેવ તપ્પટિપક્ખતા ચ અમત્તેય્યતા’’તિ. કુલે જેટ્ઠાનન્તિ અત્તનો કુલે વુદ્ધાનં મહાપિતુચૂળપિતુજેટ્ઠકભાતિકાદીનં.

દસવસ્સાયુકસમયવણ્ણના

૧૦૩. ‘‘ય’’ન્તિ ઇમિના સમયો આમટ્ઠો, ભુમ્મત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ. અલં પતિનોતિ અલંપતેય્યા. તસ્સા પરિયત્તતા ભરિયાભાવેનાતિ આહ ‘‘દાતું યુત્તા’’તિ. અગ્ગરસાનીતિ મધુરભાવેન, ભેસજ્જભાવેન ચ અગ્ગભૂતરસાનિ.

દિપ્પિસ્સન્તીતિ પટિપક્ખભાવેન સમુજ્જલિસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘કુસલન્તિપિ ન ભવિસ્સતી’’તિ. અહો પુરિસોતિ માતાદીસુપિ ઈદિસો, અઞ્ઞેસં કેસં કિં વિસ્સજ્જેસ્સતિ, અહો તેજવપુરિસોતિ.

ગેહે માતુગામં વિયાતિ અત્તનો ગેહે દાસિભરિયાભૂતમાતુગામં વિય. મિસ્સીભાવન્તિ માતાદીસુ ભરિયાય વિય ચારિત્તસઙ્કરં.

બલવકોપોતિ હન્તુકામતાવસેન ઉપ્પત્તિયા બલવકોપો. આઘાતેતીતિ આહનતિ, અત્તનો કક્ખળફરુસભાવેન ચિત્તં વિબાધતીતિ અત્થો. નિસ્સયદહનરસો હિ દોસો. બ્યાપાદેતીતિ વિનાસેતિ, મનોપદૂસનતો મનસ્સ પકોપનતો. તિબ્બન્તિ તિક્ખં, સા પનસ્સ તિક્ખતા સરીરે અવહન્તેપિ સિનેહવત્થું લઙ્ઘિત્વાપિ પવત્તિયા વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘પિયમાનસ્સપી’’તિઆદિ.

૧૦૪. કપ્પવિનાસો કપ્પો ઉત્તરપદલોપેન, અન્તરાવ કપ્પો અન્તરકપ્પો. તણ્હાદિભેદો કપ્પો એતસ્સ અત્થીતિ કપ્પો, સત્તલોકોતિ આહ ‘‘અન્તરાવ લોકવિનાસો’’તિ. સ્વાયં અન્તરકપ્પો કતિવિધો, કથઞ્ચસ્સ સમ્ભવો, કિં ગતિકોતિ અન્તોગધં ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અન્તરકપ્પો ચ નામા’’તિઆદિ. લોભુસ્સદાયાતિ લોભાધિકાય પજાય વત્તમાનાય.

એવં ચિન્તયિંસૂતિ પુબ્બે યથાનુસ્સવાનુસ્સરણેન, અત્તનો ચ આયુવિસેસસ્સ લભનતો. ગુમ્બલતાદીહિ ગહનં ઠાનન્તિ ગુમ્બલતાદીહિ સઞ્છન્નતાય ગહનભૂતં ઠાનં. રુક્ખેહિ ગહનન્તિ રુક્ખેહિ નિરન્તરનિચિતેહિ ગહનભૂતં. નદીવિદુગ્ગન્તિ છિન્નતટાહિ નદીહિ ઓરતો, પારતો ચ વિદુગ્ગં. તેનાહ ‘‘નદીન’’ન્તિઆદિ. પબ્બતેહિ વિસમં પબ્બતન્તરં. પબ્બતેસુ વા છિન્નતટેસુ દુરારોહં વિસમટ્ઠાનં. સભાગેતિ જીવનવસેન સમાનભાગે સદિસે કરિસ્સન્તિ.

આયુવણ્ણાદિવડ્ઢનકથાવણ્ણના

૧૦૫. આયતન્તિ વા દીઘં ચિરકાલિકં. મરણવસેન હિ ઞાતિક્ખયો આયતો અપુનરાવત્તનતો, ન રાજભયાદિના ઉક્કમનવસેન પુનરાવત્તિયાપિ તસ્સ લબ્ભનતો. ઓસક્કેય્યામાતિ ઓરમેય્યામ. વિરમણમ્પિ અત્થતો પજહનમેવ પરિચ્ચજનભાવતોતિ આહ ‘‘પજહેય્યામાતિ અત્થો’’તિ. સીલગબ્ભે વડ્ઢિતત્તાતિ માતુ, પિતુ ચ સીલવન્તતાય તદવયવભૂતે ગબ્ભે વડ્ઢિ ‘‘સીલગબ્ભે વડ્ઢિતા’’તિ વુત્તા, એતેન ઉતુઆહારસ્સ વિય તદઞ્ઞસ્સાપિ બાહિરસ્સ પચ્ચયસ્સ વસેન સત્તસન્તાનસ્સ વિસેસાધાનં હોતીતિ દસ્સેતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં બ્રહ્મજાલટીકાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૭) વુત્તમેવ. ખેત્તવિસુદ્ધિયાતિ અધિટ્ઠાનભૂતવત્થુવિસુદ્ધિયા. નનુ ચ તં વિસેસાધાનં જાયમાનં રૂપસન્તતિયા એવ ભવેય્યાતિ? સચ્ચમેતં, રૂપસન્તતિયા પન તથા આહિતવિસેસાય અરૂપસન્તતિપિ લદ્ધૂપકારા એવ હોતિ તપ્પટિબદ્ધવુત્તિભાવતો. યથા કબળીકારાહારેન ઉપત્થમ્ભિતે રૂપકાયે સબ્બોપિ અત્તભાવો અનુગ્ગહિતો એવ નામ હોતિ, યથા પન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિનો પુઞ્ઞવિસેસં ઉપનિસ્સાય તસ્સ ઇત્થિરતનાદીનં અનઞ્ઞસાધારણા તે તે વિસેસા સમ્ભવન્તિ તબ્ભાવે ભાવતો, તદભાવે ચ અભાવતો, એવમેવ તસ્મિં કાલે માતાપિતૂનં યથાવુત્તપુઞ્ઞવિસેસં ઉપનિસ્સાય તેસં પુત્તાનં જાયમાનાનં દીઘાયુકતા ખેત્તવિસુદ્ધિયાવ હોતીતિ વેદિતબ્બા સંવેગધમ્મછન્દાદિસમુપબ્રૂહિતાય તદા તેસં કુસલચેતનાય તથા ઉળારભાવેન સમુપ્પજ્જનતો. એત્થાતિ ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકે, તત્થાતિ યથાવુત્તં કુસલધમ્મં સમાદાય વત્તમાને સત્તનિકાયે. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ સત્તનિકાયે. ‘‘અત્તનોવ સીલસમ્પત્તિયા’’તિ વુત્તં સસન્તતિપરિયાપન્નસ્સ ધમ્મસ્સ તત્થ વિસેસપ્પચ્ચયભાવતો. ખેત્તવિસુદ્ધિપિ પન ઇધાપિ પટિક્ખિપિતું ન સક્કા.

કોટ્ઠાસાતિ ચત્તારીસવસ્સાયુકાતિઆદયો અસીતિવસ્સસહસ્સાયુકપરિયોસાના એકાદસ કોટ્ઠાસા. અદિન્નાદાનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન કુલે જેટ્ઠાપચાયિકાપરિયોસાનાનં દસન્નં પાપકોટ્ઠાસાનં ગહણં.

સઙ્ખરાજઉપ્પત્તિવણ્ણના

૧૦૬. એવં ઉપ્પજ્જનકતણ્હાતિ એવં વચીભેદં પાપનવસેન પવત્તા ભુઞ્જિતુકામતા. અનસનન્તિ કાયિકકિરિયાઅસમત્થતાહેતુભૂતો સરીરસઙ્કોચો. તેનાહ ‘‘અવિપ્ફારિકભાવો’’તિઆદિ. ઘનનિવાસતન્તિ ગામનિગમરાજધાનીનં ઘનનિવિટ્ઠતં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ નાતિદૂરવત્તિતં. નિરન્તરપૂરિતોતિ નિરન્તરં વિય પુણ્ણો તત્રુપગાનં સત્તાનં બહુભાવતો.

મેત્તેય્યબુદ્ધુપ્પાદવણ્ણના

૧૦૭. કિઞ્ચાપિ પુબ્બે વડ્ઢમાનકવસેન દેસના આગતં, ઇદં પન ન વડ્ઢમાનકવસેન વુત્તં. કસ્માતિ ચે આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. સત્તાનં વડ્ઢમાનાયુકકાલે બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ સંસારે સંવેગસ્સ દુબ્બિભાવનીયત્તા. તતો વસ્સસતસહસ્સતો ઓરમેવ બુદ્ધુપ્પાદકાલો.

૧૦૮. સમુસ્સિતટ્ઠેન યૂપો વિયાતિ યૂપો, યૂપન્તિ એત્થ સત્તા અનેકભૂમિકૂટાગારોવરકાદિવન્તતાયાતિ યૂપો, પાસાદો. રઞ્ઞો હેતુભૂતેનાતિ હેતુઅત્થે કરણવચનન્તિદસ્સેતિઉસ્સાહસમ્પત્તિઆદિના. મહતા રાજાનુભાવેન, મહતા ચ કિત્તિસદ્દેન સમન્નાગતત્તા ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ મહાજનસ્સ રઞ્જનતો મહાપનાદો નામ રાજા જાતો. જાતકેતિ મહાપનાદજાતકે (જા. ૧.૩.૪૦ મહાપનાદજાતકે).

પનાદો નામ સો રાજાતિ ‘‘અતીતે પનાદો નામ સો રાજા અસ્સોસી’’તિ અત્તભાવન્તરતાય અત્તાનં પરં વિય નિદ્દિસતિ. આયસ્મા હિ ભદ્દજિત્થેરો અત્તના અજ્ઝાવુત્થપુબ્બં સુવણ્ણપાસાદં દસ્સેત્વા એવમાહ. યસ્સ યૂપો સુવણ્ણયોતિ યસ્સ રઞ્ઞો અયં યૂપો પાસાદો સુવણ્ણયો સુવણ્ણમયો. તિરિયં સોળસુબ્બેધોતિ વિત્થારતો સોળસસરપાતપ્પમાણો, સો પન અડ્ઢયોજનપ્પમાણો હોતિ. ઉબ્ભમાહુ સહસ્સધાતિ ઉબ્ભં ઉચ્ચભાવં અસ્સ પાસાદસ્સ સહસ્સધા સહસ્સકણ્ડપ્પમાણં આહુ, સો પન યોજનતો પઞ્ચવીસતિયોજનપ્પમાણો હોતિ. કેચિ પનેત્થ ગાથાસુખત્થં ‘‘આહૂ’’તિ દીઘં કતં, અહુ અહોસીતિ અત્થં વદન્તિ.

સહસ્સકણ્ડોતિ સહસ્સભૂમિકો, ‘‘સહસ્સખણ્ડો’’ તિપિ પાઠો, સો એવ અત્થો. સતગેણ્ડૂતિ અનેકસતનિયૂહકો. ધજાલૂતિ તત્થ તત્થ નિયૂહસિખરાદીસુ પતિટ્ઠપિતેહિ સત્તિધજવીરઙ્ગધજાદીહિ ધજેહિ સમ્પન્નો. હરિતામયોતિ ચામીકરસુવણ્ણમયો. કેચિ પન હરિતામયોતિ ‘‘હરિતમણિપરિક્ખટો’’તિ વદન્તિ. ગન્ધબ્બાતિ નટા. છસહસ્સાનિ સત્તધાતિ છમત્તાનિ ગન્ધબ્બસહસ્સાનિ સત્તધા તસ્સ પાસાદસ્સ સત્તસુ ઠાનેસુ રઞ્ઞો અભિરમાપનત્થં નચ્ચિંસૂતિ અત્થો. તે એવં નચ્ચન્તાપિ કિર રાજાનં હાસેતું નાસક્ખિંસુ. અથ સક્કો દેવરાજા દેવનટં પેસેત્વા સમજ્જં કારેસિ, તદા રાજા હસીતિ.

કોટિગામો નામ માપિતો. વત્થૂતિ ભદ્દજિત્થેરસ્સ વત્થુ. તં થેરગાથાવણ્ણનાયં (થેરગા. અટ્ઠ. ભદ્દજિત્થેરગાથાવણ્ણનાય) વિત્થારતો આગતમેવ. ઇતરસ્સાતિ નળકારદેવપુત્તસ્સ. આનુભાવાતિ પુઞ્ઞાનુભાવનિમિત્તં.

દાનવસેન દત્વાતિ તં પાસાદં અત્તનો પરિગ્ગહભાવવિયોજનેન દાનમુખે નિયોજેત્વા. વિસ્સજ્જેત્વાતિ ચિત્તેનેવ પરિચ્ચજનવસેન દત્વા પુન દક્ખિણેય્યાનં સન્તકભાવકરણેન નિરપેક્ખપરિચ્ચાગવસેન વિસ્સજ્જેત્વા. એત્તકેનાતિ ‘‘ભૂતપુબ્બં ભિક્ખવે’’તિ આદિં કત્વા યાવ ‘‘પબ્બજિસ્સતી’’તિ પદં એત્તકેન દેસનામગ્ગેન.

ભિક્ખુનો આયુવણ્ણાદિવડ્ઢનકથાવણ્ણના

૧૧૦. ઇદં ભિક્ખુનો આયુસ્મિન્તિ આયુસ્મિં સાધેતબ્બે ઇદં ભિક્ખુનો ઇચ્છિતબ્બં ચિરજીવિતાય હેતુભાવતોતિ. તેનાહ ‘‘ઇદં આયુકારણ’’ન્તિ.

સમ્પન્નસીલસ્સ અવિપ્પટિસારપામોજ્જપીતિપસ્સદ્ધિસુખસમાધિયથાભૂતઞાણાદિસમ્ભવતો તંસમુટ્ઠાનપણીતરૂપેહિ કાયસ્સ ફુટત્તા સરીરે વણ્ણધાતુ વિપ્પસન્ના હોતિ, કલ્યાણો ચ કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ આહ ‘‘સીલવતો હી’’તિઆદિ.

વિવેકજં પીતિસુખાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિજં પીતિસુખં, અપીતિજં કાયસુખં, સતિપારિસુદ્ધિજં ઉપેક્ખાસુખઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

અપ્પટિક્કૂલતાવહોતિ અપ્પમાણાનં સત્તાનં, અત્તનો ચ તેસુ અપ્પટિક્કૂલભાવતો. હિતૂપસંહારાદિવસેન પવત્તિયા સબ્બદિસાસુ ફરણઅપ્પમાણવસેન સબ્બદિસાસુ વિપ્ફારિકતા.

‘‘અરહત્તફલસઙ્ખાતં બલ’’ન્તિ વુત્તં તસ્સ અકુપ્પધમ્મતાય કેનચિ અનભિભવનીયભાવતો.

‘‘લોકે’’તિ ઇદં યથા ‘‘એકબલમ્પી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધીયતિ, એવં ‘‘દુપ્પસહં દુરભિસમ્ભવ’’ન્તિ ઇમેહિપિ સમ્બન્ધિતબ્બં. લોકપરિયાપન્નેહેવ હિ ધમ્મેહિ તેસં બલસ્સ દુપ્પસહતા, દુરભિસમ્ભવતા, ન લોકુત્તરેહીતિ. એત્થેવાતિ એતસ્મિં અરહત્તફલે એવ, તદત્થન્તિ અત્થો.

લોકુત્તરપુઞ્ઞમ્પીતિ લોકુત્તરપુઞ્ઞમ્પિ પુઞ્ઞફલમ્પિ. યાવ આસવક્ખયા પવડ્ઢતિ વિવટ્ટગામિકુસલધમ્માનં સમાદાનહેતૂતિ યોજના. અમતપાનં પિવિંસુ હેટ્ઠિમમગ્ગફલસમધિગમવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.