૧. પાથિકસુત્તવણ્ણના

સુનક્ખત્તવત્થુવણ્ણના

૧. અપુબ્બપદવણ્ણનાતિ અત્થસંવણ્ણનાવસેન હેટ્ઠા અગ્ગહિતતાય અપુબ્બસ્સ અભિનવસ્સ પદસ્સ વણ્ણના અત્થવિભાવના. ‘‘હિત્વા પુનપ્પુનાગતમત્થ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા) હિ વુત્તં. મલ્લેસૂતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. છાયૂદકસમ્પન્ને વનસણ્ડે વિહરતીતિ અનુપિયસામન્તા કતસ્સ વિહારસ્સ અભાવતો. યદિ ન તાવ પવિટ્ઠો, કસ્મા ‘‘પાવિસી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પવિસિસ્સામી’’તિઆદિ, તેન અવસ્સં ભાવિનિ ભૂતે વિય ઉપચારા હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો ‘‘યથા કિ’’ન્તિઆદિમાહ. એતન્તિ એતં ‘‘અતિપ્પગો ખો’’તિઆદિકં ચિન્તનં અહોસિ. અતિવિય પગો ખોતિ અતિવિય પાતોવ. છન્નકોપીનતાય, પરિબ્બાજકપબ્બજ્જુપગમેન ચ છન્નપરિબ્બાજકં, ન નગ્ગપરિબ્બાજકં.

૨. યસ્મા ભગવતો ઉચ્ચાકુલપ્પસુતતં, મહાભિનિક્ખમનનિક્ખન્તતં, અનઞ્ઞસાધારણદુક્કરચરણં, વિવેકવાસં, લોકસમ્ભાવિતતં, ઓવાદાનુસાસનીહિ લોકસ્સ બહુપકારતં, પરપ્પવાદમદ્દનં, મહિદ્ધિકતં, મહાનુભાવતન્તિ એવમાદિકં તંતંઅત્તપચ્ચક્ખગુણવિસેસં નિસ્સાય યેભુય્યેન અઞ્ઞતિત્થિયાપિ ભગવન્તં દિસ્વા આદરગારવબહુમાનં દસ્સેન્તિયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવન્તં દિસ્વા માનથદ્ધતં અકત્વા’’તિઆદિ. લોકસમુદાચારવસેનાતિ લોકોપચારવસેન. ચિરસ્સન્તિ ચિરકાલેન. આદીનિ વદન્તિ ઉપચારવસેન. તસ્સાતિ ભગ્ગવગોત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ. ગિહિસહાયોતિ ગિહિકાલતો પટ્ઠાય સહાયો. પચ્ચક્ખાતોતિ યેનાકારેન પચ્ચક્ખાના, તં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિ વુત્તં.

૩. ઉદ્દિસ્સાતિ સત્થુકારભાવેન ઉદ્દિસ્સાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ભગવા મે’’તિઆદિમાહ. યદા સુનક્ખત્તસ્સ ‘‘ભગવન્તં પચ્ચક્ખામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પન્નં, વાચા ભિન્ના, તદા એવસ્સ ભગવતા સદ્ધિં કોચિ સમ્બન્ધો નત્થિ અસક્યપુત્તિયભાવતો સાસનતો પરિબાહિરત્તા. અયં તાવેત્થ સાસનયુત્તિ, સા પનાયં ઠપેત્વા સાસનયુત્તિકોવિદે અઞ્ઞેસં ન સમ્મદેવ વિસયોતિ ભગવા સબ્બસાધારણવસેનસ્સ અત્તના સમ્બન્ધાભાવં દસ્સેતું ‘‘અપિ નૂ’’તિ આદિં વત્વા સુનક્ખત્તં ‘‘કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસી’’તિ આહ. યસ્મા મુખાગતોયં સમ્બન્ધો, ન પૂજાગતાદિકો, યો ચ યાચકયાચિતબ્બતાવસેન હોતિ, તદુભયઞ્ચેત્થ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ભગવા સુનક્ખત્તં ‘‘કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસી’’તિ અવોચ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું ‘‘યાચકો વા’’તિઆદિ વુત્તં. યાચિતકો વા યાચકં પચ્ચાચિક્ખેય્યાતિ સમ્બન્ધો. ત્વં પન નેવ યાચકો ‘‘અહં ભન્તે ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વિહરિસ્સામી’’તિ એવં મમ સન્તિકં અનુપગતત્તા. ન યાચિતકો ‘‘એહિ ત્વં સુનક્ખત્ત મમં ઉદ્દિસ્સ વિહરાહી’’તિ એવં મયા અપત્થિતત્તા.

કો સમાનોતિ યાચકયાચિતકેસુ કો નામ હોન્તો. કન્તિ યાચકયાચિતકેસુ એવ કં નામ હોન્તં મં પચ્ચાચિક્ખસિ. તુચ્છપુરિસાતિ ઝાનમગ્ગાદિઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેસુ કસ્સચિપિ અભાવા રિત્તપુરિસા. નનુ ચાયં સુનક્ખત્તો લોકિયજ્ઝાનાનિ, એકચ્ચાભિઞ્ઞઞ્ચ ઉપ્પાદેસીતિ? કિઞ્ચાપિ ઉપ્પાદેસિ, તતો પન ભગવતિ આઘાતુપ્પાદનેન સહેવ પરિહીનો અહોસિ. અપરાધો નામ સુપ્પટિપત્તિયા વિરજ્ઝનહેતુભૂતો કિલેસુપ્પાદોતિ આહ ‘‘યત્તકો તે અપરાધો, તત્તકો દોસો’’તિ. યાવઞ્ચાતિ અવધિપરિચ્છેદભાવદસ્સનં ‘‘યાવઞ્ચ તેન ભગવતા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩) વિય. તેતિ તયા. ઇદન્તિ નિપાતમત્તં. અપરદ્ધન્તિ અપરજ્ઝિતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘પચ્ચાચિક્ખામિદાનાહં ભન્તે ભગવન્ત’’ન્તિઆદીનિ વદન્તેન તુચ્છપુરિસ તયા યાવઞ્ચિદં અપરદ્ધં, ન તસ્સ અપરાધસ્સ પમાણં અત્થીતિ.

૪. મનુસ્સધમ્માતિ ભાવનાનુયોગેન વિના મનુસ્સેહિ અનુટ્ઠાતબ્બધમ્મા. સો હિ મનુસ્સાનં ચિત્તાધિટ્ઠાનમત્તેન ઇજ્ઝનતો તેસં સમ્ભાવિતધમ્મો વિય ઠિતો તથા વુત્તો, મનુસ્સગ્ગહણઞ્ચેત્થ તેસુ બહુલં પવત્તનતો. ઇદ્ધિભૂતં પાટિહારિયં, ન આદેસનાનુસાસનીપાટિહારિયન્તિ અધિપ્પાયો. કતેતિ પવત્તિતે. નિય્યાતીતિ નિગ્ગચ્છતિ, વટ્ટદુક્ખતો નિગ્ગમનવસેન પવત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મે હિ નિગ્ગચ્છન્તે તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો ‘‘નિગ્ગચ્છતી’’તિ વુચ્ચતિ, અટ્ઠકથાયં પન નિ-સદ્દો ઉપસગ્ગમત્તં, યાતિ ઇચ્ચેવ અત્થોતિ દસ્સેતું ગચ્છતીતિ અત્થો વુત્તો. તત્રાતિ પધાનભાવેન વુત્તસ્સ અત્થસ્સ ભુમ્મવસેન પટિનિદ્દેસોતિ તસ્મિં ધમ્મે સમ્મા દુક્ખક્ખયાય નિય્યન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મિં…પે… સંવત્તમાને’’તિ.

૫. અગ્ગન્તિ ઞાયતીતિ અગ્ગઞ્ઞં. લોકપઞ્ઞત્તિન્તિ લોકસ્સ પઞ્ઞાપનં. લોકસ્સ અગ્ગન્તિ લોકુપ્પત્તિસમયે ‘‘ઇદં નામ લોકસ્સ અગ્ગ’’ન્તિ એવં જાનિતબ્બં બુજ્ઝિતબ્બં. અગ્ગમરિયાદન્તિ આદિમરિયાદં.

૬. એત્તકં વિપ્પલપિત્વાતિ ‘‘ન દાનાહં ભન્તે ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વિહરિસ્સામી’’તિ, ‘‘ન હિ પન મે ભન્તે ભગવા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં કરોતી’’તિ, ‘‘ન હિ પન મે ભન્તે ભગવા અગ્ગઞ્ઞં પઞ્ઞપેતી’’તિ ચ એત્તકં વિપ્પલપિત્વા. ઇદં કિર સો ભગવા સત્થુકિચ્ચં ઇદ્ધિપાટિહારિયં, અગ્ગઞ્ઞપઞ્ઞાપનઞ્ચ કાતું ન સક્કોતીતિ પકાસેન્તો કથેસિ. તેનાહ ‘‘સુનક્ખત્તો કિરા’’તિઆદિ. ઉત્તરવચનવસેન પતિટ્ઠાભાવતો અપ્પતિટ્ઠો. તતો એવ નિરવો નિસ્સદ્દો.

આદીનવદસ્સનત્થન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ આદીનવસ્સ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘સયમેવ ગરહં પાપુણિસ્સસી’’તિ. સમ્પરાયિકા પન આદીનવા અનેકવિધા, તે દસ્સેન્તો સુનક્ખત્તો ન સદ્દહેય્યાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસ્સેવ ગહણં. અનેકકારણેનાતિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૫૭, ૨૫૫) અનેકવિધેન વણ્ણકારણેન. એવં મે અવણ્ણો ન ભવિસ્સતીતિ અજ્ઝાસયેન અત્તનો બાલતાય વણ્ણારહાનં અવણ્ણં કથેત્વા. એવં ભગવા મક્ખિભાવે આદીનવં દસ્સેત્વા પુન તસ્સ કથને કારણં વિભાવેતું ‘‘ઇતિ ખો તે’’તિઆદિમાહાતિ તં દસ્સેતું ‘‘તતો’’તિઆદિ વુત્તં. એવઞ્હિ સુનક્ખત્તસ્સ અપ્પકોપિ વચનોકાસો ન ભવિસ્સતીતિ. અપક્કમીતિ અત્તના યથાઠિતા વુટ્ઠાય અપસક્કિ. અપક્કન્તો સાસનતો ભટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ચુતો’’તિ. એવમેવાતિ અપક્કમન્તો ચ ન યથા તથા અપક્કમિ, યથા પન કાયસ્સ ભેદા અપાયે નિબ્બત્તેય્ય, એવમેવ અપક્કમિ.

કોરખત્તિયવત્થુવણ્ણના

૭. દ્વીહિ પદેહીતિ દ્વીહિ વાક્યેહિ આરદ્ધં બ્યતિરેકવસેન તદુભયત્થનિદ્દેસવસેન ઉપરિદેસનાય પવત્તત્તા. અનુસન્ધિદસ્સનવસેનાતિ યથાનુસન્ધિસઙ્ખાતઅનુસન્ધિદસ્સનવસેન.

એકં સમયન્તિ ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ ચ. થૂલૂ નામ જનપદોતિ જનપદીનં રાજકુમારાનં વસેન તથાલદ્ધનામો. કુક્કુરવતં સમાદાનવસેન એતસ્મિં અત્થીતિ કુક્કુરવતિકોતિ આહ ‘‘સમાદિન્નકુક્કુરવતો’’તિ. અઞ્ઞમ્પીતિ ‘‘ચતુક્કોણ્ડિકસ્સેવ વિચરણં, તથા કત્વાવ ખાદનં, ભુઞ્જનં, વામપાદં ઉદ્ધરિત્વા મુત્તસ્સ વિસ્સજ્જન’’ન્તિ એવમાદિકં અઞ્ઞમ્પિ સુનખેહિ કાતબ્બકિરિયં. ચતૂહિ સરીરાવયવેહિ કુણ્ડનં ગમનં ચતુક્કોણ્ડો, સો એતસ્મિં અત્થીતિ ચતુક્કોણ્ડિકો. સો પન યસ્મા ચતૂહિ સરીરાવયવેહિ સઙ્ઘટ્ટિતગમનો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચતુસઙ્ઘટ્ટિતો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘દ્વે જણ્ણૂની’’તિઆદિ. ભક્ખસન્તિ વા ભક્ખિતબ્બં, અસિતબ્બઞ્ચ. તેનેવાહ ‘‘યં કિઞ્ચિ ખાદનીયં ભોજનીય’’ન્તિ. કામં ખાદનઞ્ચ નામ મુખેન કાતબ્બં, હત્થેન પન તત્થ ઉપનામનં નિવારેતું અવધારણં કતન્તિ આહ ‘‘હત્થેન અપરામસિત્વા’’તિ, અગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. સુન્દરરૂપોતિ સુન્દરભાવો. વતાતિ પત્થનત્થે નિપાતો ‘‘અહો વતાહં લાભી અસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય. ‘‘સમણેન નામ એવરૂપેન ભવિતબ્બં અહો વતાહં એદિસો ભવેય્ય’’ન્તિ એવં તસ્સ પત્થના અહોસિ. તેનાહ ‘‘એવં કિરા’’તિઆદિ.

ગરહત્થે અપિ-કારો ‘‘અપિ સિઞ્ચે પલણ્ડક’’ન્તિઆદીસુ વિય. અરહન્તે ચ બુદ્ધે, બુદ્ધસાવકે ‘‘અરહન્તો ખીણાસવા ન હોન્તી’’તિ એવં તસ્સ દિટ્ઠિ ઉપ્પન્ના. યથાહ મહાસીહનાદસુત્તે ‘‘નત્થિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૬). સત્તમં દિવસન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. અલસકેનાતિ અજીરણેન આમરોગેન.

અટ્ઠિતચમત્તતાય પુરાણપણ્ણસદિસો.બીરણત્થમ્બકન્તિ બીરણગચ્છા.

મત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મત્તં, ભોજનમત્તવન્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પમાણયુત્ત’’ન્તિ. મન્તા મન્તાતિ મન્તાય મન્તાય.

૮. એકદ્વીહિકાય ગણનાય. નિરાહારોવ અહોસિ ભગવતો વચનં અઞ્ઞથા કાતુકામો, તથાભૂતોપિ સત્તમે દિવસે ઉપટ્ઠાકેન ઉપનીતં ભક્ખસં દિસ્વા ‘‘ધી’’તિ ઉપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તો ભોજનતણ્હાય આકડ્ઢિયમાનહદયો તં કુચ્છિપૂરં ભુઞ્જિત્વા ભગવતા વુત્તનિયામેનેવ કાલમકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથસ્સા’’તિઆદિ. સચેપિ…પે… ચિન્તેય્યાતિ યદિ એસો અચેલો ‘‘ધી’’તિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ‘‘અજ્જપિ અહં ન ભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેય્ય, તથાચિન્તને સતિપિ દેવતાવિગ્ગહેન તં દિવસં…પે… કરેય્ય. કસ્મા? અદ્વેજ્ઝવચના હિ તથાગતા, ન તેસં વચનં વિતથં હોતિ.

ગતગતટ્ઠાનં અઙ્ગણમેવ હોતીતિ તેહિ તં કડ્ઢિત્વા ગચ્છન્તેહિ ગતગતપ્પદેસો ઉત્તરકસામન્તા વિવટઙ્ગણમેવ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તેતિ તિત્થિયા. સુસાનંયેવ ગન્ત્વાતિ ‘‘બીરણત્થમ્બકં અતિક્કમિસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તાપિ અનેકવારં તં અનુસંયાયિત્વા પુનપિ તંયેવ સુસાનં ઉપગન્ત્વા.

૯. ઇદન્તિ ઇદં મતસરીરં. ‘‘તમેવ વા સરીરં કથાપેસીતિ તં સરીરં અધિટ્ઠહિત્વા ઠિતપેતેન કથાપેસી’’તિ કેચિ. કોરખત્તિયં વા અસુરયોનિતો આનેત્વા કથાપેતુ અઞ્ઞં વા પેતં, કો એત્થ વિસેસો. ‘‘અચિન્તેય્યો હિ બુદ્ધવિસયો’’તિ પન વચનતો તદેવ સરીરં સુનક્ખત્તેન પહતમત્તં બુદ્ધાનુભાવેન ઉટ્ઠાય તમત્થં ઞાપેસીતિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમોયેવ પન અત્થો અટ્ઠકથાસુ વિનિચ્છિતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘નિબ્બત્તટ્ઠાનતો’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૦).

૧૦. વિપાકન્તિ ફલં, અત્થનિબ્બત્તીતિ અત્થો.

સમાનેતબ્બાનીતિ સમ્મા આનેતબ્બાનિ, સરૂપતો આનેત્વા દસ્સેતબ્બાનીતિ અત્થો. પાટિહારિયાનં પઠમાદિતા ભગવતા વુત્તાનુપુબ્બિયા વેદિતબ્બા. કેચિ પનેત્થ ‘‘પરચિત્તવિભાવનં, આયુપરિચ્છેદવિભાવનં, બ્યાધિવિભાવનં, ગતિવિભાવનં, સરીરનિક્ખેપવિભાવનં, સુનક્ખત્તેન સદ્ધિં કથાવિભાવનઞ્ચાતિ છ પાટિહારિયાની’’તિ વદન્તિ, તં યદિ સુનક્ખત્તસ્સ ચિત્તવિભાવનં સન્ધાય વુત્તં, એવં સતિ ‘‘સત્તા’’તિ વત્તબ્બં તસ્સ ભાવિઅવણ્ણવિભાવનાય સદ્ધિં. અથ અચેલસ્સ મરણચિત્તવિભાવનં, તં ‘‘સત્તમં દિવસં કાલં કરિસ્સતી’’તિ ઇમિના સઙ્ગહિતન્તિ વિસું ન વત્તબ્બં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં.

અચેલકળારમટ્ટકવત્થુવણ્ણના

૧૧. નિક્ખન્તદન્તમટ્ટકોતિ નિક્ખન્તદન્તો મટ્ટકો. સો કિર અચેલકભાવતો પુબ્બે મટ્ટકિતો હુત્વા વિચરિ વિવરદન્તો ચ, તેન નં ‘‘કોરમટ્ટકો’’તિ સઞ્જાનન્તિ. યં કિઞ્ચિ તસ્સ દેન્તો ‘‘સાધુરૂપો અયં સમણો’’તિ સમ્ભાવેન્તો અગ્ગં સેટ્ઠંયેવ દેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘લાભગ્ગં પત્તો, અગ્ગલાભં પત્તો’’તિ. બહૂ અચેલકા તં પરિવારેત્વા વિચરન્તિ, ગહટ્ઠા ચ તં બહૂ અડ્ઢા વિભવસમ્પન્ના કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘યસગ્ગં અગ્ગપરિવારં પત્તો’’તિ. વતાનિયેવ પજ્જિતબ્બતો પદાનિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો વતકોટ્ઠાસા વા.સમત્તાનીતિ સમં અત્તનિ ગહિતાનિ. પુરત્થિમેનાતિ એન-સદ્દસમ્બન્ધેન ‘‘વેસાલિ’’ન્તિ ઉપયોગવચનં, અવિદૂરત્થે ચ એન-સદ્દો પઞ્ચમ્યન્તોતિ આહ ‘‘વેસાલિતો અવિદૂરે’’તિ.

૧૨. સાસને પરિચયવસેન તિલક્ખણાહતં પઞ્હં પુચ્છિ.ન સમ્પાયાસીતિ નાવબુજ્ઝિ ન સમ્પાદેસિ. તેનાહ ‘‘સમ્મા ઞાણગતિયા’’તિઆદિ. સમ્પાયનં વા સમ્પાદનં. પઞ્હં પુટ્ઠસ્સ ચ સમ્પાદનં નામ સમ્મદેવ કથનન્તિ તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. કોપવસેન તસ્સ અક્ખીનિ કમ્પનભાવં આપજ્જિંસૂતિ આહ ‘‘કમ્પનક્ખીનિપિ પરિવત્તેત્વા’’તિ. કોપન્તિ કોધં, સો પન ચિત્તસ્સ પકુપ્પનવસેન પવત્તતીતિ આહ ‘‘કુપ્પનાકાર’’ન્તિ. દોસન્તિ આઘાતં, સો પન આરમ્મણે દુસ્સનવસેન પવત્તીતિ આહ ‘‘દુસ્સનાકાર’’ન્તિ. અતુટ્ઠાકારન્તિ તુટ્ઠિયા પીતિયા પટિપક્ખભૂતપ્પવત્તિઆકારં. કાયવચીવિકારેહિ પાકટમકાસિ. મા વત નોતિ એત્થ માતિ પટિક્ખેપો, નોતિ મય્હન્તિ અત્થોતિ આહ ‘‘અહો વત મે ન ભવેય્યા’’તિ. મં વત નોતિ એત્થ પન નોતિ સંસયેતિ આહ ‘‘અહોસિ વત નુ મમા’’તિ.

૧૪. પરિપુબ્બો દહિત-સદ્દો વત્થનિવાસનં વદતીતિ આહ ‘‘પરિદહિતો નિવત્થવત્થો’’તિ. યસનિમિત્તકતાય લાભસ્સ યસપરિહાનિયાવ લાભપરિહાનિ વુત્તા હોતીતિ પાળિયં ‘‘યસા નિહીનો’’તિ વુત્તં.

અચેલપાથિકપુત્તવત્થુવણ્ણના

૧૫. ‘‘અહં સબ્બં જાનામી’’તિ એવં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વદતિ પટિજાનાતીતિ ઞાણવાદો, તેન મયા ઞાણવાદેન સદ્ધિં.અતિક્કમ્મ ગચ્છતોતિ ઉપડ્ઢભાગેન પરિચ્છિન્નં પદેસં અતિક્કમિત્વા ઇદ્ધિપાટિહારિયં કાતું ગચ્છતો. કિં પનાયં અચેલો પાથિકપુત્તો અત્તનો પમાણં ન જાનાતીતિ? નો ન જાનાતિ. યદિ એવં, કસ્મા સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જીતિ? ‘‘એવાહં લોકે પાસંસો ભવિસ્સામી’’તિ કોહઞ્ઞે કત્વા સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ. તેન વુત્તં ‘‘નગરવાસિનો’’તિઆદિ. પટ્ઠપેત્વાતિ યુગગ્ગાહં આરભિત્વા.

૧૬. હીનજ્ઝાસયત્તા…પે… ઉદપાદિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે એવ સત્તે સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૯૮).

યસ્મા તથાવુત્તા વાચા તથારૂપચિત્તહેતુકા, તઞ્ચ ચિત્તં તથારૂપદિટ્ઠિચિત્તહેતુકં, તસ્મા ‘‘તં વાચં અપ્પહાયા’’તિ વત્વા યથા તસ્સા અપ્પહાનં હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘તં ચિત્તં અપ્પહાયા’’તિ આહ, તસ્સ ચ યથા અપ્પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા’’તિ અવોચ. યસ્મા વા તથારૂપા વાચા મહાસાવજ્જા, ચિત્તં તતો મહાસાવજ્જતરં તંસમુટ્ઠાપકભાવતો, દિટ્ઠિ પન તતો મહાસાવજ્જતમા તદુભયસ્સ મૂલભાવતો, તસ્મા તેસં મહાસાવજ્જતાય ઇમં વિભાગં દસ્સેત્વા અયં અનુક્કમો ઠપિતોતિ વેદિતબ્બો. તેસં પન યથા પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અહ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘નાહં બુદ્ધો’’તિ વદન્તોતિ સાઠેય્યેન વિના ઉજુકમેવ ‘‘અહં બુદ્ધો ન હોમી’’તિ વદન્તો. ચિત્તદિટ્ઠિપ્પહાનેપિ એસેવ નયો. વિપતેય્યાતિ એત્થ વિ-સદ્દો પઠમે વિકપ્પે ઉપસગ્ગમત્તં, દુતિયે પન વિસરણત્થોતિ આહ ‘‘સત્તધા વા પન ફલેય્યા’’તિ.

૧૭. એકંસેનાતિ એકન્તેન, એકન્તિકં પન વચનપરિયાયવિનિમુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘નિપ્પરિયાયેના’’તિ. ઓધારિતાતિ અવધારિતા નિયમેત્વા ભાસિતા. વિગતરૂપેનાતિ અપગતસભાવેન. તેનાહ ‘‘વિગચ્છિતસભાવેના’’તિ, ઇદ્ધાનુભાવેન અપનીતસકભાવેન. તેન વુત્તં ‘‘અત્તનો’’તિઆદિ.

૧૮. દ્વયં ગચ્છતીતિ દ્વયગામિની. કીદિસં દ્વયન્તિ આહ ‘‘સરૂપેના’’તિઆદિ. અયઞ્હિ સો ગણ્ડસ્સુપરિફોટ્ઠબ્બાદોસં.

૧૯. અજિતસ્સ લિચ્છવિસેનાપતિસ્સ મહાનિરયે નિબ્બત્તિત્વા તતો આગન્ત્વા અચેલસ્સ પાથિકપુત્તસ્સ સન્તિકે પરોદનં. અભાવાતિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારસ્સ પાટિહારિયકરણસ્સ અભાવા. ભગવા પન સન્નિપતિતપરિસાયં પસાદજનનત્થં તદનુરૂપં પાટિહારિયમકાસિયેવ. યથાહ ‘‘તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા’’તિઆદિ.

ઇદ્ધિપાટિહારિયકથાવણ્ણના

૨૦. નિચયનં ધનધઞ્ઞાનં સઞ્ચયનં નિચયો, તત્થ નિયુત્તાતિ નેચયિકા, ગહપતિ એવ નેચયિકા ગહપતિનેચયિકા. એત્તકાનિ જઙ્ઘસહસ્સાનીતિ પરિમાણાભાવતો સહસ્સેહિપિ અપરિમાણગણના. તેનેવાતિ ઇમસ્સ વસેન સન્નિપતિતાય એવં મહતિયા પરિસાય બન્ધનમોક્ખં કાતું લબ્ભતિ, એતેનેવ કારણેન.

૨૧. ચિત્તુત્રાસભયન્તિ ચિત્તસ્સ ઉત્રાસનાકારેન પવત્તભયં, ન ઞાણભયં, નાપિ ‘‘ભાયતિ એતસ્મા’’તિ એવં વુત્તં આરમ્મણભયં. છમ્ભિતત્તન્તિ તેનેવ ચિત્તુત્રાસભયેન સકલસરીરસ્સ છમ્ભિતભાવો. લોમહંસોતિ તેનેવ ભયેન, તેન ચ છમ્ભિતત્તેન સકલસરીરે લોમાનં હટ્ઠભાવો, સો પન તેસં ભિત્તિયં નાગદન્તાનં વિય ઉદ્ધંમુખતાતિ આહ ‘‘લોમાનં ઉદ્ધગ્ગભાવો’’તિ. અન્તન્તેન આવિજ્ઝિત્વાતિ અત્તનો નિસીદનત્થં નિગૂળ્હટ્ઠાનં ઉપપરિક્ખન્તો પરિબ્બાજકારામં પરિયન્તેન અનુસંયાયિત્વા, કસ્સચિદેવ સુનક્ખત્તસ્સ વા સુનક્ખત્તસદિસસ્સ વા સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞં અપ્પહાય સત્થુ સમ્મુખીભાવે સત્તધા તસ્સ મુદ્ધાફલનં ધમ્મતા. તેન વુત્તં ‘‘મા નસ્સતુ બાલો’’તિઆદિ.

૨૨. સંસપ્પતીતિ તત્થેવ પાસાણફલકે બાલદારકો વિય ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તો અવસીદનવસેન ઇતો ચિતો ચ સંસપ્પતિ. તેનાહ ‘‘ઓસીદતી’’તિ. તત્થેવ સઞ્ચરતીતિ તસ્મિંયેવ પાસાણે આનિસદુપટ્ઠિનો સઞ્ચલનં નિસજ્જવસેનેવ સઞ્ચરતિ, ન ઉટ્ઠાય પદસા.

૨૩. વિનટ્ઠરૂપોતિ સમ્ભાવનાય વિનાસેન, લાભસ્સ વિનાસેન ચ વિનટ્ઠસભાવો.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૫. ગોયુત્તેહીતિ બલવન્તબલીબદ્દયોજિતેહિ.

૨૬. તસ્સાતિ જાલિયસ્સ. અયઞ્હિ મણ્ડિસેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણિ, તતો પુરેતરં ભગવતો ગુણાનં અજાનનકાલે અયં પવત્તિ. તેનેવાહ ‘‘તિટ્ઠતુ તાવ પાટિહારિયં…પે… પરાજયો ભવિસ્સતી’’તિ.

૨૭. તિણસીહોતિ તિણસદિસહરિતવણ્ણો સીહો. કાળસીહોતિ કાળવણ્ણો સીહો. પણ્ડુસીહોતિ પણ્ડુવણ્ણો સીહો. કેસરસીહોતિ કેસરવન્તો સેતવણ્ણો, લોહિતવણ્ણો વા સીહો. મિગરઞ્ઞોતિ એત્થ મિગ-સદ્દો કિઞ્ચાપિ પસદકુરુઙ્ગાદીસુ કેસુચિદેવ ચતુપ્પદેસુ નિરુળ્હો, ઇધ પન સબ્બસાધારણવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘મિગરઞ્ઞોતિ સબ્બચતુપ્પદાનં રઞ્ઞો’’તિ વુત્તં. આગન્ત્વા સેતિ એત્થાતિ આસયો, નિવાસનટ્ઠાનં. સીહનાદન્તિ પરિસ્સયાનં સહનતો, પટિપક્ખસ્સ ચ હનનતો ‘‘સીહો’’તિ લદ્ધનામસ્સ મિગાધિપસ્સ ઘોસં, સો પન તેન યસ્મા કુતોચિપિ અભીતભાવેન પવત્તીયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અભીતનાદ’’ન્તિ. તત્થ તત્થ તાસુ તાસુ દિસાસુ ગન્ત્વા ચરિતબ્બતાય ભક્ખિતબ્બતાય ગોચરો ઘાસોતિ આહ ‘‘ગોચરાયાતિ આહારત્થાયા’’તિ. વરં વરન્તિ મિગસઙ્ઘે મિગસમૂહે મુદુમંસતાય વરં વરં મહિંસવનવરાહાદિં વધિત્વાતિ યોજના. તેનાહ ‘‘થૂલં થૂલ’’ન્તિ. વરવરભાવેન હિ તસ્સ વરભાવો ઇચ્છિતો. સૂરભાવં સન્નિસ્સિતં સૂરભાવસન્નિસ્સિતં, તેન. સૂરભાવેનાપિ હિ ‘‘કિં ઇમે પાણકે દુબ્બલે હન્ત્વા’’તિ અપ્પથામેસુ પાણેસુ કારુઞ્ઞં ઉપતિટ્ઠતિ.

૨૮. વિઘાસોતિ પરસ્સ ભક્ખિતસેસતાય વિરૂપો ઘાસો વિઘાસો, ઉચ્છિટ્ઠં. તેનાહ ‘‘ભક્ખિતાતિરિત્તમંસ’’ન્તિ, તસ્મિં વિઘાસે, વિઘાસનિમિત્તન્તિ અત્થો. અસ્મિમાનદોસેનાતિ અસ્મિમાનદોસહેતુ, અહંકારનિમિત્તન્તિ અત્થો. સો પનસ્સ અસ્મિમાનો યથા ઉપ્પજ્જિ, તં દસ્સેતું ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

‘‘સેગાલકંયેવા’’તિપિ પાઠો, યથાવુત્તોવ અત્થો. ભેરણ્ડકંયેવાતિ ભેરણ્ડસકુણરવસદિસંયેવ, ભેરણ્ડો નામ એકો પક્ખી દ્વિમુખો, તસ્સ કિર સદ્દો અતિવિય વિરૂપો અમનાપો. તેનાહ ‘‘અપ્પિયઅમનાપસદ્દમેવા’’તિ. સમ્માપટિપત્તિયા વિસેસતો સુટ્ઠુ ગતાતિ સુગતા, સમ્માસમ્બુદ્ધા. તે અપદાયન્તિ સોધેન્તિ સત્તસન્તાનં એતેહીતિ સુગતાપદાનાનિ, તિસ્સો સિક્ખા. યસ્મા તાહિ તે ‘‘સુગતા’’તિ લક્ખીયન્તિ, તા ચ તેસં ઓવાદભૂતા, તસ્મા ‘‘સુગતલક્ખણેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. યદિ તા સુગતસ્સ લક્ખણભૂતા, સાસનભૂતા ચ, કથં પનેસ પાથિકપુત્તો તત્થ તાસુ સિક્ખાસુ જીવતિ, કો તસ્સ તાહિ સમ્બન્ધોતિ આહ ‘‘એતસ્સ હી’’તિઆદિ. સમ્બુદ્ધાનં દેમાતિ દેન્તીતિ બુદ્ધસઞ્ઞાય દેન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેન એસ…પે… જીવતિ નામ ન સુગતન્વયઅજ્ઝુપગમનતો. ‘‘તથાગતે’’તિઆદિ એકત્તે પુથુવચનન્તિ આહ ‘‘તથાગત’’ન્તિઆદિ. બહુવચનં એવ ગરુસ્મિં એકસ્મિમ્પિ બહુવચનપ્પયોગતો એકવચનં વિય વુત્તં વચનવિપલ્લાસેન.

૨૯. સમેક્ખિત્વાતિ સમં કત્વા મિચ્છાદસ્સનેન અપેક્ખિત્વા, તં પન અપેક્ખનં તથા મઞ્ઞનમેવાતિ આહ ‘‘મઞ્ઞિત્વા’’તિ. પુબ્બે વુત્તં સમેક્ખનમ્પિ મઞ્ઞનં એવાતિ વુત્તં ‘‘અમઞ્ઞીતિ પુન અમઞ્ઞિત્થા’’તિ, તેન અપરાપરં તસ્સ મઞ્ઞનપ્પવત્તિં દસ્સેતિ. ભેરણ્ડકરવં કોસતિ વિક્કોસતીતિ કોત્થુ.

૩૦. તે તે પાણે બ્યાપાદેન્તો ઘસતીતિ બ્યગ્ઘોતિ ઇમિના નિબ્બચનેન ‘‘બ્યગ્ઘો’’તિ મિગરાજસ્સપિ સિયા નામન્તિ આહ ‘‘બ્યગ્ઘોતિ મઞ્ઞતીતિ સીહોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતી’’તિ. યદિપિ યથાવુત્તનિબ્બચનવસેન સીહોપિ ‘‘બ્યગ્ઘો’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, બ્યગ્ઘ-સદ્દો પન મિગરાજે એવ નિરુળ્હોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સીહેન વા’’તિઆદિમાહ.

૩૧. સીહેન વિચરિતવને સંવડ્ઢત્તા વુત્તં ‘‘મહાવને સુઞ્ઞવને વિવડ્ઢો’’તિ.

૩૪. કિલેસબન્ધનાતિ તણ્હાબન્ધનતો. તણ્હાબન્ધનઞ્હિ થિરં દળ્હબન્ધનં દુમ્મોચનીયં. યથાહ –

‘‘સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ,

પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા;

એતં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા,

ઓહારિનં સિથિલં દુપ્પમુઞ્ચ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૪૬; જા. ૧.૨.૧૦૨);

કિલેસબન્ધનાતિ વા દસવિધસંયોજનતો. મહાવિદુગ્ગં નામ ચત્તારો ઓઘા મહન્તં જલવિદુગ્ગં વિય અનુપચિતકુસલસમ્ભારેહિ દુગ્ગમટ્ઠેન.

અગ્ગઞ્ઞપઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણના

૩૬. ઇમસ્સ પદસ્સ. ઇદં નામ લોકસ્સ અગ્ગન્તિ જાનિતબ્બં, તં અગ્ગઞ્ઞં, સો પન લોકસ્સ ઉપ્પત્તિક્કમો પવત્તિ પવેણી ચાતિ આહ ‘‘લોકુપ્પત્તિચરિયવંસ’’ન્તિ. સમ્માસમ્બોધિતો ઉત્તરિતરં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ પજાનિતબ્બેસુ, તં પન કોટિં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યાવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણા પજાનામી’’તિ આહ. ‘‘મમ પજાનના’’તિ અસ્સાદેન્તો તણ્હાવસેન, ‘‘અહં પજાનામી’’તિ અભિનિવિસન્તો દિટ્ઠિવસેન, ‘‘સુટ્ઠુ પજાનામિ સમ્મા પજાનામી’’તિ પગ્ગણ્હન્તો માનવસેન ન પરામસામીતિ યોજના. ‘‘પચ્ચત્તઞ્ઞેવા’’તિ પદં ‘‘નિબ્બુતિ વિદિતા’’તિ પદદ્વયેનાપિ યોજેતબ્બં ‘‘પચ્ચત્તંયેવ ઉપ્પાદિતા નિબ્બુતિ ચ પચ્ચત્તંયેવ વિદિતા’’તિ, સયમ્ભુઞાણેન નિબ્બત્તિતા નિબ્બુતિ સયમેવ વિદિતાતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘પચ્ચત્ત’’ન્તિ પદં વિવિધવિભત્તિકં હુત્વા આવુત્તિનયેન આવત્તતીતિ દસ્સેતું ‘‘અત્તનાયેવ અત્તની’’તિ વુત્તં. અવિદિતનિબ્બાનાતિ અપ્પટિલદ્ધનિબ્બાના મિચ્છાપટિપન્નત્તા. પજાનનમ્પિ હિ તદધિગમવસેનેવ વેદિતબ્બં. એતિ ઇટ્ઠભાવેન પવત્તતીતિ અયો, સુખં. તપ્પટિક્ખેપેન અનયો, દુક્ખં. તદેવ હિતસુખસ્સ બ્યસનતો બ્યસનં.

૩૭. તં દસ્સેન્તોતિ ભગવાપિ ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયો તત્થ સારસઞ્ઞી’’તિ તં દસ્સેન્તો. આધિપચ્ચભાવેનાતિ આધિપચ્ચસભાવેન. યસ્સ આચરિયવાદસ્સ વસેન પુરિસો ‘‘આચરિયો’’તિ વુચ્ચતિ, સો આચરિયવાદો આચરિયભાવોતિ આહ ‘‘આચરિયભાવં આચરિયવાદ’’ન્તિ. એત્થાતિ આચરિયવાદે. ઇતિ કત્વાતિ ઇમિના કારણેન. સોતિ આચરિયવાદો. ‘‘અગ્ગઞ્ઞં’’ ત્વેવ વુત્તો અગ્ગઞ્ઞવિસયત્તા. કેન વિહિતન્તિ કેન પકારેન વિહિતં. તેનાહ ‘‘કેન વિહિતં કિન્તિ વિહિત’’ન્તિ. બ્રહ્મજાલેતિ બ્રહ્મજાલસંવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮). તત્થ હિ વિત્થારતો વુત્તવિધિં ઇધ અતિદિસતિ, પાળિ પન તત્થ ચેવ ઇધ ચ એકસદિસા વાતિ.

૪૧. ખિડ્ડા પદોસિકા મૂલભૂતા એત્થ સન્તીતિ ખિડ્ડાપદોસિકં, આચરિયકં. તેનેવાહ ‘‘ખિડ્ડાપદોસિકમૂલક’’ન્તિ. મનોપદોસિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

૪૭. યેન વચનેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ, તસ્સ અવિજ્જમાનતા નામ અત્થવસેનેવાતિ આહ ‘‘અસંવિજ્જમાનટ્ઠેના’’તિ. તુચ્છા, મુસાતિ ચ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘તુચ્છેન, મુસાવાદેના’’તિ. વચનસ્સ અન્તોસારં નામ અવિપરીતો અત્થોતિ તદભાવેનાહ ‘‘અન્તોસારવિરહિતેના’’તિ. અભિઆચિક્ખન્તીતિ અભિભવિત્વા ઘટ્ટેન્તા કથેન્તિ, અક્કોસન્તીતિ અત્થો. વિપરીતસઞ્ઞોતિ અયાથાવસઞ્ઞો. સુભં વિમોક્ખન્તિ ‘‘સુભ’’ન્તિ વુત્તવિમોક્ખં. વણ્ણકસિણન્તિ સુનીલકસુપીતકાદિવણ્ણકસિણં. સબ્બન્તિ યં સુભં, અસુભઞ્ચ વણ્ણકસિણં, તઞ્ચ સબ્બં. ન અસુભન્તિ અસુભમ્પિ ‘‘અસુભ’’ન્તિ તસ્મિં સમયે ન સઞ્જાનાતિ, અથ ખો ‘‘સુભં’’ ત્વેવ સઞ્જાનાતીતિ અત્થો. વિપરીતા અયાથાવગાહિતાય, અયાથાવવાદિતાય ચ.

૪૮. યસ્મા સો પરિબ્બાજકો અવિસ્સટ્ઠમિચ્છાગાહિતાય સમ્મા અપ્પટિપજ્જિતુકામો સમ્માપટિપન્નં વિય મં સમણો ગોતમો, ભિક્ખવો ચ સઞ્જાનન્તૂતિ અધિપ્પાયેન ‘‘તથા ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિઆદિમાહ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મયા એતસ્સ…પે… વટ્ટતી’’તિ. મમ્મન્તિ મમ્મપ્પદેસં પીળાજનનટ્ઠાનં. સુટ્ઠૂતિ સક્કચ્ચં. યથા ન વિનસ્સતિ, એવં અનુરક્ખ.

વાસનાયાતિ કિલેસક્ખયાવહાય પટિપત્તિયા વાસનાય. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

પાથિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.