૮. સક્કપઞ્હસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૩૪૪. અમ્બસણ્ડાનં અદૂરભવત્તા એકોપિ સો બ્રાહ્મણગામો ‘‘અમ્બસણ્ડા’’ત્વેવ બહુવચનવસેન વુચ્ચતિ, યથા ‘‘વરણા નગર’’ન્તિ. વેદિ એવ વેદિકો, વેદિકો એવ વેદિયો ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા, તસ્મિં વેદિયકે. તેનાહ ‘‘મણિવેદિકાસદિસેના’’તિઆદિ, ઇન્દનીલાદિમણિમયવેદિકાસદિસેનાતિ અત્થો. પુબ્બેપીતિ લેણકરણતો પુબ્બે, ગુહારૂપેન ઠિતા, દ્વારે ઇન્દસાલરુક્ખવતી ચ, તસ્મા ‘‘ઇન્દસાલગુહા’’તિ વુત્તા પુરિમવોહારેન.

ઉસ્સુક્કં વુચ્ચતિ અભિરુચિ, તં પન બુદ્ધદસ્સનકામતાવસેન, તથા ઉસ્સાહનવસેન ચ પવત્તિયા ‘‘ધમ્મિકો ઉસ્સાહો’’તિ વુત્તં. સક્કેન સદિસો…પે… નત્થીતિ. યથાહ ‘‘અપ્પમાદેન મઘવા, દેવાનં સેટ્ઠતં ગતો’’તિ (ધ. પ. ૩૦). પરિત્તકેનાતિ અપરાપરં બહું પુઞ્ઞકમ્મં અકત્વા અપ્પમત્તકેનેવ પુઞ્ઞકમ્મેન.

સક્કોપિ કામં મહાપુઞ્ઞકતભીરુત્તાનો હોતિ, સાતિસયાય પન દિબ્બસમ્પત્તિયા વિયોગહેતુકેન સોકેન દિગુણિતેન મરણભયેન સંતજ્જિતો જાતો. તેનાહ ‘‘સક્કો પન મરણભયાભિભૂતો અહોસી’’તિ.

દિબ્બચક્ખુના દેવતાનં દસ્સનં નામ પટિવિજ્ઝનસદિસન્તિ આહ ‘‘પટિવિજ્ઝી’’તિ. પાટિયેક્કો વોહારોતિ આવેણિકો પિયસમુદાહારો. મરિસનિયસમ્પત્તિકાતિ મારિસા. તેસઞ્હિ સમ્પત્તિયો મહાનુભાવતાય સહન્તિ ઉપટ્ઠહન્તિ, અઞ્ઞે અયોનિસોમનસિકારતાય ચેવ અપ્પહુકાય ચ ન સહન્તિયેવ, સા પન નેસં મરિસનિયસમ્પત્તિકતા દુક્ખવિરહિતાયાતિ વુત્તં ‘‘નિદ્દુક્ખાતિપિ વુત્તં હોતી’’તિ. એકકો વાતિ દેવપરિસાય વિના આગતત્તા વુત્તં, માતલિઆદયો પન તાદિસા સહાયા તદાપિ અહેસુંયેવ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અપિ ચાયં આયસ્મતો ચક્કનેમિસદ્દેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતો’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૫૨). ઓકાસં નાકાસિ સક્કસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમેન્તો, અઞ્ઞેસઞ્ચ બહૂનં દેવાનં ધમ્માભિસમયં ઉપપરિક્ખમાનો. સોતિ સક્કો.

એવન્તિ વચનસમ્પટિચ્છને નિપાતોતિ આહ ‘‘એવં હોતૂ’’તિઆદિ. ભદ્દંતવાતિ પન સક્કં ઉદ્દિસ્સ નેસં આસિ વાદો.

૩૪૫. વલ્લભો…પે… ધમ્મં સુણાતીતિ અયમત્થો ગોવિન્દસુત્તાદીહિ (દી. નિ. ૨.૨૯૪) દીપેતબ્બો. ઇમિના કતોકાસેતિ ઇમિના પઞ્ચસિખેન કતોકાસે ભગવતિ.

અનુચરિયન્તિ અનુચરણભાવં, તં પનસ્સ અનુચરણં નામ સદ્ધિં ગમનમેવાતિ આહ ‘‘સહચરણં એકતો ગમન’’ન્તિ.

સોવણ્ણમયન્તિ સુવણ્ણમયં. પોક્ખરન્તિ વીણાય દોણિમાહ. દણ્ડોતિ વીણદણ્ડો. વેઠકાતિ તન્તીનં બન્ધનાય ચેવ ઉપ્પીળનાય ચ ધમેતબ્બા વેઠકા. પત્તકન્તિ પોક્ખરં. સમપઞ્ઞાસમુચ્છના મુચ્છેત્વાતિ યથા સમપઞ્ઞાસમુચ્છના કમતો તત્થ સંમુચ્છનં કાતું સક્કા, એવં તં સજ્જેત્વાતિ અત્થો. ‘‘સમપઞ્ઞાસમુચ્છના સંમુચ્છેત્વા’’તિ ચ ઇદં દેવલોકે નિયતં વીણાવાદનવિધિં સન્ધાય વુત્તં. મનુસ્સલોકે પન એકવીસતિ મુચ્છના. તેનેવાહ વીણોપમસુત્તવણ્ણનાયં –

‘‘સત્ત સરા તયો ગામા, મુચ્છના એકવીસતિ;

તાના ચેકૂનપઞ્ઞાસ, ઇચ્ચેતે સરમણ્ડલા’’તિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫૫; સારત્થ. ટી. ૩.૨૪૩);

તત્થ છજ્જો, ઉસભો, ગન્ધારો, મજ્ઝિમો, પઞ્ચમો, ધેવતો, નિસાદોતિ એતે સત્ત સરા. છજ્જગામો, મજ્ઝિમગામો, સાધારણગામોતિ તયો ગામા, સરસમૂહાતિ અત્થો. મનુસ્સલોકે વાદનવિધિના એકેકસ્સેવ ચ સરસ્સ વસેન તયો તયો મુચ્છના કત્વા એકવીસતિ મુચ્છના. એકેકસ્સેવ ચ સરસ્સ સત્ત સત્ત તાનભેદા, યતો સરસ્સ મન્દતરવવત્થાનં હોતિ, તે એકૂનપઞ્ઞાસ તાનવિસેસાતિ, તિસ્સો દુવે ચતસ્સો, ચતસ્સો તિસ્સો દુવે ચતસ્સોતિ દ્વાવીસતિ સુતિભેદા ઇચ્છિતા, અયં પન એકેકસ્સ સરસ્સ વસેન સત્ત સત્ત મુચ્છના, અન્તરસરસ્સ ચ એકાતિ સમપઞ્ઞાસાય મુચ્છનાનં યોગ્યભાવેન વીણં વજ્જેસિ. તેન વુત્તં ‘‘સમપઞ્ઞાસ મુચ્છના સંમુચ્છેત્વા’’તિ. સેસદેવે જાનાપેન્તો સક્કસ્સ ગમનકાલન્તિ યોજના.

૩૪૬. અતિરિવાતિ ર-કારો પદસન્ધિકરો, અતીવ અતિવિયાતિ વુત્તં હોતિ. પકતિ …પે… અગમાસિ મરણભયસંતજ્જિતત્તા તરમાનરૂપો. તેનેવાહ ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ.

૩૪૭. બુદ્ધા નામ મહાકારુણિકા, સદેવકસ્સ લોકસ્સ હિતસુખત્થાય એવ ઉપ્પન્ના, તે કથં અત્થિકેહિ દુરુપસઙ્કમાતિ આહ ‘‘અહં સરાગો’’તિઆદિ. તદન્તરં પટિસલ્લીનાતિ યેન અન્તરેન યેન ખણેન ઉપસઙ્કમેય્ય, તદન્તરં પટિસલ્લીના ઝાનં સમાપન્ના. તદન્તર-સદ્દો વા ‘‘એતરહી’’તિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ ‘‘સમ્પતિ પટિસલ્લીના વા’’તિ.

પઞ્ચસિખગીતગાથાવણ્ણના

૩૪૮. સાવેસીતિ યથાધિપ્પેતમુચ્છનં પટ્ઠપેત્વા વીણં વાદેન્તો તંતંઠાનુપ્પત્તિયા પાકટીભૂતમન્દતાવવત્થં દસ્સેન્તો સુમધુરકોમલમધુપાનમત્તમધુકારવિરુતાપહાસિનિલક્ખણો પસન્નભાની સમરવં તન્તિસ્સરં સાવેસિ.

‘‘સક્યપુત્તોવ ઝાનેન, એકોદિ નિપકો સતો;

અમતં મુનિ જિગીસાનો….

યથાપિ મુનિ નન્દેય્ય, પત્વા સમ્બોધિં ઉત્તમ’’ન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૪૮);

ચ એવં બુદ્ધૂપસઞ્હિતા. બુદ્ધૂપસઞ્હિતા પન બુદ્ધાનં ધમ્મસરીરં આરબ્ભ નિસ્સયં કત્વા પવત્તિતાતિ આહ ‘‘ધમ્મો અરહતાં ઇવા’’તિ. ધમ્મૂપસઞ્હિતા, અરહત્તૂપસઞ્હિતા ચ વેદિતબ્બા.

સૂરિયસમાનસરીરાતિ સૂરિયસમાનપ્પભાસરીરા. તેનાહ ‘‘તસ્સા કિરા’’તિઆદિ. યસ્મા તિમ્બરુનો ગન્ધબ્બદેવરાજસ્સ સૂરિયવચ્છ સા અઙ્કે જાતા, તસ્મા આહ ‘‘યં તિમ્બરું દેવરાજાનં નિસ્સાય ત્વં જાતા’’તિ. કલ્યાણઙ્ગતાય ‘‘કલ્યાણી’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘સબ્બઙ્ગસોભના’’તિ.

રાગાવેસવસેન પુબ્બે વુત્તા ગાથા ઇદાનિપિ તમેવ આરબ્ભ પુરતો ઠિતં વિય આલપન્તો વદતિ.

થનુદરન્તિ પયોધરઞ્ચ ઉદરઞ્ચ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘થનવેમજ્ઝં ઉદરઞ્ચા’’તિ.

કિઞ્ચિ કારણન્તિ કિઞ્ચિ પીળં.

પકતિં જહિત્વા ઠિતં અભિરત્તભાવેન.

વામૂરૂતિ રુચિરઊરૂ. તેનાહ ‘‘વામાકારેના’’તિઆદિ. વામવિકસિતરુચિરસુન્દરાભિરૂપચારુસદ્દા હિ એકત્થા દટ્ઠબ્બા. ન તિખિણન્તિ ન તિક્ખં ન લૂખં ન કક્ખળં. મન્દન્તિ મુદુ સિનિદ્ધં.

અનેકભાવોતિ અનેકસભાવો, સો પન બહુવિધો નામ હોતીતિ આહ ‘‘અનેકવિધો જાતો’’તિ. અનેકભાગોતિ અનેકકોટ્ઠાસો.

તયા સદ્ધિં વિપચ્ચતન્તિ તયા સહિતંયેવ મે તં કમ્મં વિપચ્ચતુ, તયા સહેવ તસ્સ કમ્મસ્સ ફલં અનુભવેય્યન્તિ અધિપ્પાયો. તયા સદ્ધિમેવાતિ યથા ચક્કવત્તિસંવત્તનિયકમ્મં તસ્સ નિસ્સન્દફલભૂતેન ઇત્થિરતનેન સદ્ધિંયેવ વિપાકં દેતિ, એવં તં મે કમ્મં તયા સદ્ધિંયેવ મય્હં વિપાકં દેતુ.

એકોદીતિ એકોદિભાવં ગતો, સમાહિતોતિ અત્થો. જિગીસાનોતિ જિગીસમાનો હોતિ. તથાભૂતોવ જિગીસતિ નામાતિ તથા પઠમવિકપ્પો વુત્તો. દુતિયવિકપ્પે પન ‘‘વિચરતી’’તિ કિરિયાપદં આહરિત્વા અત્થો વુત્તો.

નન્દેય્યન્તિ સમાગમં પત્થેન્તો વદતિ અતિસસ્સિરિકરૂપસોભાય.

૩૪૯. સંસન્દતીતિ સમેતિ, યાય મુચ્છનાય, યેન ચ આકારેન તન્તિસ્સરો પવત્તો, તં મુચ્છનં અનતિવત્તેન્તો, તેનેવ ચ આકારેન ગીતસ્સરોપિ પવત્તોતિ અત્થો. યેન અજ્ઝાસયેન ભગવા પઞ્ચસિખસ્સ ગન્ધબ્બે વણ્ણં કથેસિ, યદત્થઞ્ચ કથેસિ, તં સબ્બં વિભાવેતું ‘‘કસ્મા’’તિઆદિમાહ. નત્થિ બોધિમૂલે એવ સમુચ્છિન્નત્તા. ઉપેક્ખકો ભગવા અનુપલિત્તભાવતો. સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા છન્દરાગતો, સબ્બસ્મા ચ કિલેસા. યદિ એવં કસ્મા પઞ્ચસિખસ્સ ગન્ધબ્બે વણ્ણં કથેસીતિ આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ.

ગન્થિતાતિ સન્દહિતા, તા પન નિરન્તરં કથિયમાના રાસિકતા વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘પિણ્ડિતા’’તિ. વોહારવચનન્તિ ભગવતો, ભિક્ખૂનઞ્ચ પુરતો વત્તબ્બં ઉપચારવચનં.

ઉપનચ્ચન્તિયાતિ ઉપગન્ત્વા નચ્ચન્તિયા.

સક્કૂપસઙ્કમનવણ્ણના

૩૫૦. ‘‘કદા સંયૂળ્હા’’તિઆદીનિ વદન્તો પટિસમ્મોદતિ. વિપ્પકારમ્પિ દસ્સેય્યાતિ અડ્ઢકતાભિનયવસેન નચ્ચમ્પિ દસ્સેય્ય.

૩૫૧. ‘‘અભિવદિતો સક્કો દેવાનમિન્દો’’તિઆદીનં ‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિઆદીનં (પારા. ૧૬, ૨૪) વિય સઙ્ગીતિકારવચનભાવે સંસયો નત્થિ, ‘‘એવઞ્ચ પન તથાગતા’’તિ ઇધ પન સિયા સંસયોતિ ‘‘ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ ઠપિતવચન’’ન્તિ વત્વા ઇતરસ્સાપિ તથાભાવં દસ્સેતું ‘‘સબ્બમેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વુડ્ઢિવચનેન વુત્તોતિ ‘‘સુખી હોતુ પઞ્ચસિખ સક્કો દેવાનં ઇન્દો’’તિ આસીસવાદં વુત્તો. ‘‘ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ વદન્તો અભિવાદેતિ નામ ‘‘સુખી હોતૂ’’તિ આસીસવાદસ્સ વદાપનતો. તથા પન આસીસવાદં વદન્તો અભિવદતિ નામ સબ્બકાલં તથેવ તિટ્ઠનતો.

ઉરું વેપુલ્લં દસ્સતિ દક્ખતીતિ ઉરુન્દા વિભત્તિઅલોપેન. વિવટા અઙ્ગણટ્ઠાનં. યો પકતિયા ગુહાયં અન્ધકારો, સો અન્તરહિતોતિ યો તસ્સં ગુહાયં સત્થુ સમન્તતો અસીતિહત્થતો અયં પાકતિકો અન્ધકારો, સો દેવાનં વત્થાભરણસરીરોભાસેહિ અન્તરહિતો, આલોકો સમ્પજ્જિ. અસીતિહત્થે પન બુદ્ધાલોકેનેવ અન્ધકારો અન્તરહિતો, ન ચ સમત્થો દેવાનં ઓભાસો બુદ્ધાનં અભિભવિતું.

૩૫૨. ચિરપ્પટિકાહન્તિ ચિરપ્પભુતિકો અહં. અડ્ડકરણં નામ નત્થિ અવિવાદાધિકરણટ્ઠાને નિબ્બત્તત્તા. કીળાદીનિપીતિ આદિ-સદ્દેન ધમ્મસ્સવનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

સલળમયગન્ધકુટિયન્તિ સલળરુક્ખેહિ રઞ્ઞા પસેનદિના કારિતગન્ધકુટિયં. તેનસ્સાતિ તેન ફલદ્વયાધિગમેન પહીનઓળારિકકામરાગતાય અસ્સા ભૂજતિયા દેવલોકે અભિરતિયેવ નત્થિ. ચક્કનેમિસદ્દેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતોતિ એત્થ અધિપ્પાયં અજાનન્તા ‘‘આરમ્મણસ્સ અધિમત્તતાય સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં જાત’’ન્તિ મઞ્ઞેય્યુન્તિ તં પટિક્ખિપન્તો ‘‘સમાપન્નો સદ્દં સુણાતીતિ નો વત રે વત્તબ્બે’’તિ આહ. સતિ ચ આરમ્મણસઙ્ઘટ્ટનાયં ગહણેનપિ ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘સુણાતી’’તિ વુત્તં, ઇતરો ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપન્નસ્સ સદ્દો કણ્ટકો’’તિ વચનમત્તં નિસ્સાય સબ્બસ્સાપિ ઝાનસ્સ સદ્દો કણ્ટકોતિ અધિપ્પાયેન પટિક્ખેપં અસહન્તો ‘‘નનુ ભગવા…પે… ભણતી’’તિ ઇમમેવ સુત્તપદં ઉદ્ધરિ. તત્થ યથા દોસદસ્સનપટિપક્ખભાવનાવસેન પટિઘસઞ્ઞાનં સુપ્પહીનત્તા મહતાપિ સદ્દેન અરૂપસમાપત્તિતો ન વુટ્ઠાનં, એવં ‘‘ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિઆદિના સમ્મદેવ દોસદસ્સનપટિપક્ખભાવનાવસેન સબ્બાસમ્પિ લોકિયસઞ્ઞાનં અગ્ગમગ્ગેન સમતિક્કન્તત્તા આરમ્મણાધિગમતાય ન કદાચિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતીતિ. તથા પન ન સુપ્પહીનત્તા પટિઘસઞ્ઞાનં સબ્બરૂપસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ, પઠમજ્ઝાનં પન અપ્પકમ્પિ સદ્દં ન સહતીતિ તંસમાપન્નસ્સ ‘‘સદ્દો કણ્ટકો’’તિ વુત્તં. યદિ પન પટિઘસઞ્ઞાનં વિક્ખમ્ભિતત્તા મહતાપિ સદ્દેન અરૂપસમાપત્તિતો ન વુટ્ઠાનં હોતિ, પગેવ મગ્ગફલસમાપત્તિતો. તેનાહ ‘‘ચક્કનેમિસદ્દેના’’તિઆદિ. ચક્કનેમિસદ્દેનાતિ ચ નયિદં કરણવચનં હેતુમ્હિ, કરણે વા અથ ખો સહયોગે. ઇમમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘ભગવા પના’’તિઆદિ વુત્તં.

ગોપકવત્થુવણ્ણના

૩૫૩. પરિપૂરકારિનીતિ પરિપુણ્ણાનિ, પરિસુદ્ધાનિ ચ કત્વા રક્ખિતવતી. ‘‘ઇત્થિત્ત’’ન્તિઆદિ તત્થ વિરજ્જનાકારદસ્સનં. ધિત્થિભાવંઇત્થિભાવસ્સ ધિક્કારો હેતૂતિ અત્થો. અલન્તિ પટિક્ખેપવચનં, પયોજનં નત્થીતિ અત્થો. વિરાજેતીતિ જિગુચ્છતિ. એતા સમ્પત્તિયોતિ ચક્કવત્તિસિરિઆદિકા એતા યથાવુત્તસમ્પત્તિયો. તસ્મા પુબ્બપરિચયેન ઉપટ્ઠિતનિકન્તિવસેન. ઉપટ્ઠાનસાલન્તિ સુધમ્મદેવસભં.

સોતિ ગોપકદેવપુત્તો. વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વાતિ તોમરાદિં વત્તેન્તેન વિય ચોદનવચનં પરિવટ્ટેત્વા પરિવટ્ટેત્વા. ગાળ્હં વિજ્ઝિતબ્બાતિ ગાળ્હતરં ઘટ્ટેતબ્બા.

કુતો મુખાતિ કુતો પવત્તઞાણમુખા. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞવિહિતકા’’તિ. કતપુઞ્ઞેતિ સમ્મા કતપુઞ્ઞે ધમ્મે.

દાયોતિ લાભો. સો હિ દીયતિ તેહિ દાતબ્બત્તા દાયો, યેસં દીયતિ, તેહિ લદ્ધત્તા લાભોતિ ચ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારે…પે… પતિટ્ઠહિંસુ કતાધિકારત્તા. તત્થ તાવતિંસભવને ઠિતાનંયેવ નિબ્બત્તો યથા સક્કસ્સ ઇન્દસાલગુહાયં ઠિતસ્સેવ સક્કત્તભાવો.

નિકન્તિં તસ્મિં ગન્ધબ્બકાયે આલયં સમુચ્છિન્દિતું ન સક્કોન્તો.

૩૫૪. અત્તનાવ વેદિતબ્બોતિ અત્તનાવ અધિગન્ત્વા વેદિતબ્બો, ન પરપ્પચ્ચયિકેન. તુમ્હેહિ વુચ્ચમાનાનીતિ કેવલં તુમ્હેહિ વુચ્ચમાનાનિ.

વિયાયામાતિ વિસ્સટ્ઠં વીરિયં સન્તાને પવત્તેમ. પકતિયાતિ રૂપાવચરભાવેન, ‘‘અનુસ્સર’’ન્તિ વા પાઠો.

કામરાગો એવ ‘‘છન્દો રાગો છન્દરાગો’’તિઆદિ પવત્તિભેદેન સંયોજનટ્ઠેન ‘‘કામરાગસંયોજનાની’’તિ, યોગગન્થાદિપવત્તિઆકારભેદેન ‘‘કામબન્ધનાની’’તિ ચ વુત્તો. પાપિમયોગાનીતિ એત્થ પન સેસયોગગન્થાનમ્પિ વસેન અત્થો વેદિતબ્બો.

દુવિધાનન્તિ વત્થુકામકિલેસકામવસેન દુવિધાનં.

‘‘એત્થ કિં, તત્થ કિ’’ન્તિ ચ પદદ્વયે કિન્તિ નિપાતમત્તં. ચાતુદ્દિસભાવેતિ તેસં બુદ્ધાદીનં તિણ્ણં રતનાનં ચતુદ્દિસયોગ્યભાવે અપ્પટિહટભાવે. બુદ્ધરતનઞ્હિ મહાકારુણિકતાય, અનાવરણઞાણતાય, પરમસન્તુટ્ઠતાય ચ ચાતુદ્દિસં, ધમ્મરતનં સ્વાક્ખાતતાય, સઙ્ઘરતનં સુપ્પટિપન્નતાય. તેનાહ ‘‘સબ્બદિસાસુ અસજ્જમાનો’’તિ.

મજ્ઝિમસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ અધિગતત્તા તાવદેવ કાયં બ્રહ્મપુરોહિતં અધિગન્ત્વા તાવદેવ પુરિમં ઝાનસતિં પટિલભિત્વા તં ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઓરમ્ભાગિયસંયોજનસમુચ્છિન્દનેન મગ્ગફલવિસેસં અનાગામિફલસઙ્ખાતં વિસેસં અજ્ઝગંસુ અધિગચ્છિંસુ. કેચિ પન ‘‘કામાવચરત્તભાવેન મગ્ગફલાનિ અધિગચ્છિંસૂતિ અધિપ્પાયેન પઞ્ચમસ્સ ઝાનસ્સ અનધિગતત્તા સુદ્ધાવાસેસુ ન ઉપ્પજ્જિંસુ, પઠમજ્ઝાનલાભિતાય પન બ્રહ્મપુરોહિતેસુ નિબ્બત્તિંસૂ’’તિ વદન્તિ.

મઘમાણવવત્થુવણ્ણના

૩૫૫. વિસુદ્ધોતિ વિસુદ્ધઅજ્ઝાસયો, ઉપનિસ્સયસમ્પન્નોતિ અધિપ્પાયો. ગામકમ્મકરણટ્ઠાનન્તિ ગામિકાનં ઉપટ્ઠાનટ્ઠાનં વદતિ. તાવતકેનેવાતિ અત્તના સોધિતટ્ઠાનેવ અઞ્ઞસ્સ આગન્ત્વા અવટ્ઠાનેનેવ. સતિં પટિલભિત્વાતિ ‘‘અહો મયા કતકમ્મં સફલં જાત’’ન્તિ યોનિસો ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા.

પાસાણેતિ મગ્ગમજ્ઝે ઉચ્ચતરભાવેન ઠિતપાસાણે. ઉચ્ચાલેત્વાતિ ઉદ્ધરિત્વા. એતસ્સ સગ્ગસ્સ ગમનમગ્ગન્તિ એતસ્સ ચન્દાદીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતસ્સ સગ્ગસ્સ ગમનમગ્ગં પુઞ્ઞકમ્મં.

સુગતિવસેન લદ્ધબ્બં, કહાપણઞ્ચાતિ કહાપણં, દણ્ડવસેન લદ્ધબ્બં બલિ દણ્ડબલિ. ગહપતિકા કિં કરિસ્સન્તીતિ ગહપતિકા નામ અટવિકા વિય વિસમનિસ્સિતા, તે ન કઞ્ચિ અનત્થં કરિસ્સન્તિ, એવં તયા જાનમાનેન કસ્મા મય્હં ન કથિતન્તિ યદિપિ પુબ્બે ન કથિતં, એતરહિ પન ભયેન કથિતં, મા મય્હં દોસં કરેય્યાથ, આરોચિતકાલતો પટ્ઠાય ન મય્હં દોસોતિ વદતિ.

નિબદ્ધન્તિ એકન્તિકં.

પિસુણેસીતિ પિસુણકમ્મમકાસિ, તુમ્હાકં અન્તરે મય્હં પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતીતિ અત્થો. પુન અહરણીયં બ્રહ્મદેય્યં કત્વા. મય્હમ્પીતિ મય્હમ્પિ અત્થાય મં ઉદ્દિસ્સ પુઞ્ઞકમ્મં કરોથ. નીલુપ્પલં નામ વિકસમાનં ઉદકતો ઉગ્ગન્ત્વાવ વિકસતિ, એવં અહુત્વા અન્તોઉદકે પુપ્ફિતં નીલુપ્પલં વિય. અમ્હાકં પનિદં પુઞ્ઞકમ્મં ભવન્તરૂપપત્તિયા વિના ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતીતિ યોજના. ચિન્તામત્તકમ્પીતિ દોમનસ્સવસેન ચિન્તામત્તકમ્પિ.

પગેવાતિ કાલસ્સેવ, અતિવિય પાતોતિ અત્થો. કણ્ણિકૂપગન્તિ કણ્ણિકયોગ્યં. તચ્છેત્વા મટ્ઠં કત્વા કણ્ણિકાય કત્તબ્બં સબ્બં નિટ્ઠપેત્વા. તથા હિ સા વત્થેન વેઠેત્વા ઠપિતા.

ચયબન્ધનં સાલાય અધિટ્ઠાનસજ્જનં. કણ્ણિકમઞ્ચબન્ધનં કણ્ણિકારોહનકાલે આરુહિત્વા અવટ્ઠાનઅટ્ટકરણં.

યસ્સ અત્થતે ફલકે યસ્સ ફલકે અત્થતેતિ યોજના.

અવિદૂરેતિ સાલાય, કોવિળારરુક્ખસ્સ ચ અવિદૂરે. સબ્બજેટ્ઠિકાતિ સબ્બાસં તસ્સ ભરિયાનં જેટ્ઠિકા સુજાતા.

તસ્સેવાતિ સક્કસ્સેવ. સન્તિકેતિ સમીપે સન્તિકાવચરા હુત્વા નિબ્બત્તા. ધજેન સદ્ધિં સહસ્સયોજનિકો પાસાદો.

કક્કટકવિજ્ઝનસૂલસદિસન્તિ કક્કટકે ગણ્હિતું તસ્સ બિલપરિયન્તસ્સ વિજ્ઝનસૂચિસદિસં.

મચ્છરૂપેનાતિ મતમચ્છરૂપેન. ઓસરતીતિ પિલવન્તો ગચ્છતિ. તસ્સાપિ બકસકુણિકાય પઞ્ચ વસ્સસતાનિ આયુ અહોસિ દેવનેરયિકાનં વિય મનુસ્સપેતતિરચ્છાનાનં આયુનો અપરિચ્છિન્નત્તા.

ઉક્કુટ્ઠિમકાસીતિ ઉચ્ચાસદ્દમકાસિ.

પુબ્બસન્નિવાસેનાતિ પુરિમજાતીસુ ચિરસન્નિવાસેન. એવઞ્હિ એકચ્ચાનં દિટ્ઠમત્તેનપિ સિનેહો ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૪);

અવસેસેસૂતિ અસુરે, સક્કં ઠપેત્વા દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવેવ સન્ધાય વદતિ.

અત્થનિસ્સિતન્તિ અત્તનો, પરેસઞ્ચ અત્થમેવ હિતમેવ નિસ્સિતં, તં પન હિતં સુખસ્સ નિદાનન્તિ આહ ‘‘કારણનિસ્સિત’’ન્તિ.

પઞ્હવેય્યાકરણવણ્ણના

૩૫૭. કિંસંયોજનાતિ કીદિસસંયોજના. સત્તે અનત્થે સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજનાનીતિ આહ ‘‘કિંબન્ધના, કેન બન્ધનેન બદ્ધા’’તિ. પુથુકાયાતિ બહૂ સત્તકાયાતિ આહ ‘‘બહૂ જના’’તિ. વેરં વુચ્ચતિ દોસોતિ આહ ‘‘અવેરાતિ અપ્પટિઘા’’તિ. આવુધેન સરીરે દણ્ડો આવુધદણ્ડો, ધનસ્સ દાપનત્થેન દણ્ડો ધનદણ્ડો, તદુભયાકરણેન તતો વિનિમુત્તો અદણ્ડો, સમ્પત્તિહરણતો, સહ અનત્થુપ્પત્તિતો ચ સપત્તો, પટિસત્તૂતિ આહ ‘‘અસપત્તાતિ અપચ્ચત્થિકા’’તિ. બ્યાપજ્ઝં વુચ્ચતિ ચિત્તદુક્ખં, તબ્બિરહિતા અબ્યાપજ્ઝાતિ આહ ‘‘વિગતદોમનસ્સા’’તિ. પુબ્બે ‘‘અવેરા’’તિ પદેન સમ્બદ્ધાઘાતકાભાવો વુત્તો. તેનાહ ‘‘અપ્પટિઘા’’તિ. ‘‘અવેરિનો’’તિ પન ઇમિનાપિ કોપમત્તસ્સપિ અનુપ્પાદનં. તેનાહ ‘‘કત્થચિ કોપં ન ઉપ્પાદેત્વા’’તિ. ‘‘વિહરેમૂ’’તિ ચ પદં પુરિમપદેહિપિ યોજેતબ્બં ‘‘અવેરા વિહરેમૂ’’તિઆદિના. અયઞ્ચ અવેરાદિભાવો સંવિભાગેન પાકટો હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અચ્છરાયા’’તિ આદિં વત્વા ‘‘ઇતિ ચે નેસં હોતી’’તિ વુત્તં. ચિત્તુપ્પત્તિ દળ્હતરાપિ હુત્વા પવત્તતીતિ દસ્સેતું ‘‘દાનં દત્વા, પૂજં કત્વા ચ પત્થયન્તી’’તિ વુત્તં. ઇતિ ચેતિ ચે-સદ્દો અન્વયસંસગ્ગેન પરિકપ્પેતીતિ આહ ‘‘એવઞ્ચ નેસ’’ન્તિ.

યાય કાયચિ પરેસં સમ્પત્તિયા ખીયનં ઉસૂયનં અસહનં લક્ખણં એતિસ્સાતિ પરસમ્પત્તિખીયનલક્ખણા, યદગ્ગેન અત્તસમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણભાવં અસહનલક્ખણં, તદગ્ગેનસ્સ ‘‘નિગૂહનલક્ખણ’’ન્તિપિ વત્તબ્બં. તથા હિસ્સ પોરાણા ‘‘મા ઇદં અચ્છરિયં અઞ્ઞેસં હોતુ, મય્હમેવ હોતૂતિ મચ્છરિય’’ન્તિ નિબ્બચનં વદન્તિ. અભિધમ્મે ‘‘યા પરલાભસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાસુ ઇસ્સા ઇસ્સાયના’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૨૬) નિક્ખેપકણ્ડે, ‘‘યા એતેસુ પરેસં લાભાદીસુ કિં ઇમિના ઇમેસ’’ન્તિઆદિના તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ વુત્તાનેવ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો.

યસ્મા પન ઇસ્સામચ્છરિયાનિ બહ્વાદીનવાનિ, તેસં વિભાવના લોકસ્સ બહુકારા, તસ્મા અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૨૫) વિભાવિતાનમ્પિ તેસં દિટ્ઠધમ્મિકેપિ સમ્પરાયિકે પિઆદીનવે દસ્સેન્તો ‘‘આવાસમચ્છરિયેન પના’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ એતેસુ ઇસ્સામચ્છરિયેસુ, એતેસુ વા આવાસમચ્છરિયાદીસુ પઞ્ચસુ મચ્છરિયેસુ. સઙ્કારં સીસેન ઉક્ખિપિત્વાવ વિચરતિ તત્થ લગ્ગચિત્તતાય, નિહીનજ્ઝાસયતાય ચ. મમાતિ મયા, અયમેવ વા પાઠો. લોહિતમ્પિ મુખતો ઉગ્ગચ્છતિ ચિત્તવિઘાતેન સંતત્તહદયતાય. કુચ્છિવિરેચનમ્પિ હોતિ અતિજલગ્ગિનો. અઞ્ઞો વિભવપટિવેધધમ્મો અરિયાનંયેવ હોતિ, તે ચ તં ન મચ્છરાયન્તિ મચ્છરિયસ્સ સબ્બસો પહીનત્તા. પટિવેધધમ્મે મચ્છરિયસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ આહ ‘‘પરિયત્તિધમ્મમચ્છરિયેન ચા’’તિ. વણ્ણમચ્છરિયેન દુબ્બણ્ણો, ધમ્મમચ્છરિયેન એળમૂગો દુપ્પઞ્ઞો હોતિ.

‘‘અપિચા’’તિઆદિ પઞ્ચન્નં મચ્છરિયાનં વસેન કમ્મસરિક્ખકવિપાકદસ્સનં. આવાસમચ્છરિયેન લોહગેહે પચ્ચતિ પરેસં આવાસપચ્ચયહિતસુખનિસેધનતો. કુલમચ્છરિયેન અપ્પલાભો હોતિ પરેહિ કુલેસુ લદ્ધબ્બલાભનિસેધનતો, અપ્પલાભોતિ ચ અલાભોતિ અત્થો. લાભમચ્છરિયેન ગૂથનિરયે નિબ્બત્તતિ લાભહેતુ પરેહિ લદ્ધબ્બસ્સ અસ્સાદનિસેધનતો. સબ્બથાપિ નિરસ્સાદો હિ ગૂથનિરયો. વણ્ણો નામ ન હોતીતિ સરીરવણ્ણો, ગુણવણ્ણોતિ દુવિધોપિ વણ્ણો નામમત્તેનપિ ન હોતિ, તત્થ તત્થ નિબ્બત્તમાનો વિરૂપો એવ હોતિ. સમ્પત્તિનિગૂહનસભાવેન મચ્છરિયેન વિરૂપિતે સન્તાને યેભુય્યેન ગુણા પતિટ્ઠમેવ ન લભન્તિ, યે ચ પતિટ્ઠહેય્યું, તેસમ્પિ વસેનસ્સ વણ્ણો ન ભવેય્ય. તે હિ તસ્સ લોકે રત્તિં ખિત્તા સરા વિય ન પઞ્ઞાયન્તિ. ધમ્મમચ્છરિયેનકુક્કુળનિરયે.સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયતિ અપાયગમનીયભાવતો. વેરાદીહિ ન પરિમુચ્ચન્તિયેવ તપ્પરિમુચ્ચનાય ઇચ્છાય અપ્પત્તબ્બત્તા જાતિઆદિધમ્માનં સત્તાનં જાતિઆદીહિ વિય.

તિણ્ણા મેત્થ કઙ્ખાતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો. એતસ્મિં પઞ્હેતિ એતસ્મિં ‘‘કિંસંયોજના નુ ખો’’તિ એવં ઞાતું ઇચ્છિતે અત્થે. તુમ્હાકં વચનં સુત્વાતિ ‘‘ઇસ્સામચ્છરિયસંયોજના’’તિ એવં પવત્તં તુમ્હાકં વિસ્સજ્જનવચનં સુત્વા. કઙ્ખા તિણ્ણાતિ યથાપુચ્છિતે અત્થે સંસયો તરિતો વિગતો દેસનાનુસ્સરણમત્તેન, ન સમુચ્છેદવસેનાતિ આહ ‘‘ન મગ્ગવસેના’’તિઆદિ. અયમ્પિ કથંકથા વિગતાતિ કઙ્ખાય વિગતત્તા એવ તસ્સા પવત્તિઆકારવિસેસભૂતા ‘‘ઇદં કથ ઇદં કથ’’ન્તિ અયમ્પિ કથંકથા વિગતા અપગતા.

૩૫૮. નિદાનાદીનિ મહાનિદાનસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫) વુત્તત્થાનેવ. પિયાનં અત્તનો પરિગ્ગહભૂતાનં સત્તસઙ્ખારાનં પરેહિ સાધારણભાવાસહનવસેન, નિગૂહનવસેન ચ પવત્તનતો પિયસત્તસઙ્ખારનિદાનં મચ્છરિયં, અપ્પિયાનં પરિગ્ગહભૂતાનં સત્તાનં, સઙ્ખારાનઞ્ચ અસહનવસેન પવત્તિયા અપ્પિયસત્તસઙ્ખારનિદાના ઇસ્સા. યઞ્હિ કિઞ્ચિ અપ્પિયસમ્બન્ધં ભદ્દકમ્પિ તં કોધનસ્સ અપ્પિયમેવાતિ. ઉભયન્તિ મચ્છરિયં, ઇસ્સા ચાતિ ઉભયં. ઉભયનિદાનન્તિ પિયનિદાનઞ્ચેવ અપ્પિયનિદાનઞ્ચ. પિયાતિ ઇટ્ઠા. કેળાયિતાતિ ધનાયિતા. મમાયિતાતિ મમત્તં કત્વા પરિગ્ગહિતા. ઇસ્સં કરોતીતિ ‘‘કિં ઇમસ્સ ઇમિના’’તિ તસ્સ પિયસત્તલાભાસહનવસેન ઉસ્સૂયતિ, તમેવ પિયસત્તં યાચિતો. અહો વતસ્સાતિ સાધુ વત અસ્સ. ‘‘ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવરૂપં પિયવત્થુ ન ભવેય્યા’’તિ ઇસ્સં કરોતિ ઉસૂયં ઉપ્પાદેતિ. મમાયન્તાતિ કેળાયન્તા. અપ્પિયેતિ અપ્પિયે સત્તે તેસં સતાપતો. અસ્સાતિ પુગ્ગલસ્સ, યેન તે લદ્ધા. તેતિ સત્તસઙ્ખારા, સચેપિ અમનાપા હોન્તિ અપ્પિયેહિ સમુદાગતત્તા. વિપરીતવુત્તિતાયાતિ અયાથાવગાહિતાય. કો અઞ્ઞો એવરૂપસ્સ લાભીતિ તેન અત્તાનં સમ્ભાવેન્તો ઇસ્સં વા કરોતિ. અઞ્ઞસ્સ તાદિસં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ ‘‘અહો વતસ્સ એવરૂપં ન ભવેય્યા’’તિ ઇસ્સં વા કરોતિ, અયઞ્ચ નયો હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ન ગહિતો.

વત્થુકામાનં પરિયેસનવસેન પવત્તો છન્દો પરિયેસનછન્દો. પટિલાભપચ્ચયો છન્દો પટિલાભછન્દો. પરિભુઞ્જનવસેન પવત્તો છન્દો પરિભોગછન્દો. પટિલદ્ધાનં સન્નિધાપનવસેન, સઙ્ગોપનવસેન ચ પવત્તો છન્દો સન્નિધિછન્દો. દિટ્ઠધમ્મિકમેવ પયોજનં ચિન્તેત્વા વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તો છન્દો વિસ્સજ્જનછન્દો. તેનાહ ‘‘કતમો’’તિઆદિ.

અયં પઞ્ચવિધોપિ અત્થતો તણ્હાયનમેવાતિ આહ ‘‘તણ્હામત્તમેવા’’તિ.

એવં વુત્તો ‘‘લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો’’તિ એવં મહાનિદાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૧૦૩) વુત્તો વિનિચ્છયવિતક્કો વિતક્કો નામ, ન યો કોચિ વિતક્કો. ઇદાનિ યથાવુત્તં વિનિચ્છયવિતક્કં અત્થુદ્ધારનયેન નીહરિત્વા દસ્સેતું ‘‘વિનિચ્છયો’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠસતન્તિ અટ્ઠાધિકં સતં, તઞ્ચ ખો તણ્હાવિચરિતાનં સતં, ન યસ્સ કસ્સચીતિ દસ્સેતું ‘‘તણ્હાવિચરિત’’ન્તિ વુત્તં. તણ્હાવિનિચ્છયો નામ તણ્હાય વસેન વક્ખમાનનયેન આરમ્મણસ્સ વિનિચ્છિનનતો. દિટ્ઠિદસ્સનવસેન ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘં અઞ્ઞ’’ન્તિ વિનિચ્છિનનતો દિટ્ઠિવિનિચ્છયો નામ. ઇટ્ઠં પણીતં, અનિટ્ઠં અપ્પણીતં, પિયાયિતબ્બં પિયં, અપ્પિયાયિતબ્બં અપ્પિયં, તેસં વવત્થાનં તણ્હાવસેન ન હોતિ. તણ્હાવસેન હિ એકચ્ચો કિઞ્ચિ વત્થું પણીતં મઞ્ઞતિ, એકચ્ચો હીનં, એકચ્ચો પિયાયતિ, એકચ્ચો નપ્પિયાયતિ. તેનાહ ‘‘તદેવ હી’’તિઆદિ. ‘‘દસ્સામી’’તિ ઇદં વિસ્સજ્જનછન્દે વુત્તનયેન ચેવ વટ્ટૂપનિસ્સયદાનવસેન ચ વેદિતબ્બં. તમ્પિ હિ તણ્હાછન્દહેતુકન્તિ.

યત્થ સયં ઉપ્પજ્જન્તિ, તં સન્તાનં સંસારે પપઞ્ચેન્તિ વિત્થારયન્તીતિ પપઞ્ચા. યસ્સ ચ ઉપ્પન્ના, તં ‘‘રત્તો’’તિ વા ‘‘સત્તો’’તિ વા ‘‘મિચ્છાભિનિવિટ્ઠો’’તિ વા પપઞ્ચેન્તિ બ્યઞ્જેન્તીતિ પપઞ્ચા. યસ્મા તણ્હાદિટ્ઠિયો અધિમત્તા હુત્વા પવત્તમાના તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં પમત્તાકારં પાપેન્તિ, માનો પન જાતિમદાદિ વસેન મત્તાકારમ્પિ, તસ્મા ‘‘મત્તપમત્તાકારપાપનટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. સઙ્ખા વુચ્ચતિ કોટ્ઠાસો ભાગસો સઙ્ખાયતિ ઉપટ્ઠાતીતિ. યસ્મા પપઞ્ચસઞ્ઞા તંતંદ્વારવસેન, આરમ્મણવસેન ચ ભાગસો વિતક્કસ્સ પચ્ચયા હોન્તિ, ન કેવલા, તસ્મા પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિદાનો વિતક્કો વુત્તો, પપઞ્ચસઞ્ઞાનં વા અનેકભેદભિન્નત્તા તંસમુદાયો ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા’’તિ વુત્તો. પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાગ્ગહણેન ચ અનવસેસો દુક્ખસમુદયો વુત્તો તંતં નિમિત્તત્તા વટ્ટદુક્ખસ્સાતિ.

યો નિરોધો વૂપસમોતિ નિરોધસચ્ચમાહ. તસ્સ સારુપ્પન્તિ તસ્સ પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાય નિરોધસ્સ વૂપસમસ્સ અધિગમુપાયતાય સારુપ્પં અનુચ્છવિકં, એતેન વિપસ્સનં વદતિ. તત્થ યથાવુત્તનિરોધે આરમ્મણકરણવસેન ગચ્છતિ પવત્તતીતિ તત્થગામિની, એતેન મગ્ગં. તેનાહ ‘‘સહ વિપસ્સનાય મગ્ગં પુચ્છતી’’તિ.

વેદનાકમ્મટ્ઠાનવણ્ણના

૩૫૯. પુચ્છિતમેવ કથિતં. યસ્મા સક્કેન દેવાનં ઇન્દેન પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધગામિનિપટિપદા પુચ્છિતાવ, ભગવા ચ તદધિગમુપાયં અરૂપકમ્મટ્ઠાનં તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન વેદનામુખેન કથેન્તો તિસ્સો વેદના આરભિ, ઇતિ પુચ્છિતમેવ કથેન્તેન પુચ્છાનુસન્ધિવસેન સાનુસન્ધિમેવ ચ કથિતં. ન હિ બુદ્ધાનં અનનુસન્ધિકા કથા નામ અત્થિ. ઇદાનિસ્સ વેદનામુખેન અરૂપકમ્મટ્ઠાનસ્સેવ કથને કારણં દસ્સેતું ‘‘દેવતાનઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. કરજકાયસ્સ સુખુમતાવચનેનેવ અચ્ચન્તમુદુસુખુમાલભાવાપિ વુત્તા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. કમ્મજન્તિ કમ્મજતેજં. તસ્સ બલવભાવો ઉળારપુઞ્ઞકમ્મનિબ્બત્તત્તા, અતિવિય ગરુમધુરસિનિદ્ધસુદ્ધાહારજીરણતો ચ. એકાહારમ્પીતિ એકાહારવારમ્પિ. ‘‘વિલીયન્તી’’તિ એતેન કરજકાયસ્સ મન્દતાય કમ્મજતેજસ્સ બલવભાવેન આહારવેલાતિક્કમેન નેસં બલવતી દુક્ખવેદના ઉપ્પજ્જમાના સુપાકટા હોતીતિ દસ્સેતિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, સુખવેદનાપિ પન નેસં ઉળારપણીતેસુ આરમ્મણેસુ ઉપરૂપરિ અનિગ્ગહણવસેન પવત્તમાના સુપાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિયેવ. ઉપેક્ખાપિ તેસં કદાચિ ઉપ્પજ્જમાના સન્તપણીતરૂપા એવ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે એવ આરમ્મણે પવત્તનતો. તેનેવાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

રૂપકમ્મટ્ઠાનન્તિ રૂપપરિગ્ગહં, રૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસન્તિ અત્થો. અરૂપકમ્મટ્ઠાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તત્થ રૂપકમ્મટ્ઠાનેન સમથાભિનિવેસોપિ સઙ્ગય્હતિ, વિપસ્સનાભિનિવેસો પન ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘રૂપપરિગ્ગહો અરૂપપરિગ્ગહોતિપિ એતદેવ વુચ્ચતી’’તિ આહ. ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ એત્થ યેભુય્યેન ચતુધાતુવવત્થાનં વિત્થારેન્તો રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેતીતિ અધિપ્પાયો. રૂપકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેત્વાવ કથેતિ ‘‘એવં રૂપકમ્મટ્ઠાનં વુચ્ચમાનં સુટ્ઠુ વિભૂતં પાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતી’’તિ. ‘‘એતેન ઇધાપિ રૂપકમ્મટ્ઠાનં એકદેસેન વિભાવિતમેવા’’તિ વદન્તિ.

કામઞ્ચેત્થ વેદનાવસેન અરૂપકમ્મટ્ઠાનં આગતં, તદઞ્ઞધમ્મવસેનપિ અરૂપકમ્મટ્ઠાનં લબ્ભતીતિ તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તિવિધો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અભિનિવેસોતિ અનુપ્પવેસો, આરમ્ભોતિ અત્થો. આરમ્ભે એવ હિ અયં વિભાગો, સમ્મસનં પન અનવસેસતોવ ધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા પવત્તતીતિ. ‘‘પરિગ્ગહિતે રૂપકમ્મટ્ઠાને’’તિ ઇદં રૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં સન્ધાય વુત્તં, અરૂપમુખેન પન વિપસ્સનાભિનિવેસો યેભુય્યેન સમથયાનિકસ્સ ઇચ્છિતબ્બો, સો ચ પઠમં ઝાનઙ્ગાનિ પરિગ્ગહેત્વા તતો પરં સેસધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતિ. પઠમાભિનિપાતોતિ સબ્બે ચેતસિકા ચિત્તાયત્તા ચિત્તકિરિયાભાવેન વુચ્ચન્તીતિ ફસ્સો ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતો વુત્તો. તં આરમ્મણન્તિ યથાપરિગ્ગહિતં રૂપકમ્મટ્ઠાનસઞ્ઞિતં આરમ્મણં. ઉપ્પન્નફસ્સો પુગ્ગલો, ચિત્તચેતસિકરાસિ વા આરમ્મણેન ફુટ્ઠો ફસ્સસહજાતાય વેદનાય તંસમકાલમેવ વેદેતિ, ફસ્સો પન ઓભાસસ્સ વિય પદીપો વેદનાદીનં પચ્ચયવિસેસો હોતીતિ પુરિમકાલો વિય વુચ્ચતિ, યા તસ્સ આરમ્મણાભિનિરોપનલક્ખણતા વુચ્ચતિ. ફુસન્તોતિ આરમ્મણસ્સ ફુસનાકારેન. અયઞ્હિ અરૂપધમ્મત્તા એકદેસેન અનલ્લીયમાનોપિ રૂપં વિય ચક્ખું, સદ્દો વિય ચ સોતં, ચિત્તં, આરમ્મણઞ્ચ ફુસન્તો વિય, સઙ્ઘટ્ટેન્તો વિય ચ પવત્તતીતિ. તથા હેસ ‘‘સઙ્ઘટ્ટનરસો’’તિ વુચ્ચતિ.

આરમ્મણં અનુભવન્તીતિ ઇસ્સરવતાય વિસવિતાય સામિભાવેન આરમ્મણરસં સંવેદેન્તી. ફસ્સાદીનઞ્હિ સમ્પયુત્તધમ્માનં આરમ્મણે એકદેસેનેવ પવત્તિ ફુસનાદિમત્તભાવતો, વેદનાય પન ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગાદિવસેન પવત્તનતો આરમ્મણે નિપ્પદેસતો પવત્તિ. ફુસનાદિભાવેન હિ આરમ્મણગ્ગહણં એકદેસાનુભવનં, વેદયિતભાવેન ગહણં યથાકામં સબ્બાનુભવનં, એવંસભાવાનેવ તાનિ ગહણાનીતિ ન વેદનાય વિય ફસ્સાદીનમ્પિ યથા સકકિચ્ચકરણેન સામિભાવાનુભવનં ચોદેતબ્બં. વિજાનન્તન્તિ પરિચ્છિન્દનવસેન વિસેસતો જાનન્તં. વિઞ્ઞાણઞ્હિ મિનિતબ્બવત્થું નાળિયા મિનન્તો પુરિસો વિય આરમ્મણં પરિચ્છિજ્જ વિભાવેન્તં પવત્તતિ, ન સઞ્ઞા વિય સઞ્જાનનમત્તં હુત્વા. તથા હિ અનેન કદાચિ લક્ખણત્તયવિભાવનાપિ હોતિ, ઇમેસં પન ફસ્સાદીનં તસ્સ તસ્સ પાકટભાવો પચ્ચયવિસેસસિદ્ધસ્સ પુબ્બભાગસ્સ વસેન વેદિતબ્બો.

એવં તસ્સ તસ્સેવ પાકટભાવેપિ ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૬; પટિ. મ. ૧.૩), ‘‘સબ્બઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અભિજાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૭) ચ એવમાદિ વચનતો સબ્બે સમ્મસનુપગા ધમ્મા પરિગ્ગહેતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવાતિ અવધારણં તદન્તોગધત્તા તગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં. ફસ્સપઞ્ચમકગ્ગહણઞ્હિ તસ્સ સબ્બસ્સ સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણભાવતો. તત્થ ચ ફસ્સચેતનાગ્ગહણેન સબ્બસઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મસઙ્ગહો ચેતનપ્પધાનત્તા તેસં. તથા હિ સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધવિભઙ્ગે ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિઆદિના (વિભ. ૨૧) ચેતનાવ વિભત્તા, ઇતરે પન ખન્ધા સરૂપેનેવ ગહિતા.

વત્થુનિસ્સિતાતિ એત્થ વત્થુ-સદ્દો કરજકાયવિસયો, ન છબ્બત્થુવિસયોતિ. કથમિદં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. કત્થ પન વુત્તં? સામઞ્ઞફલસુત્તે. સોતિ કરજકાયો. ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધવિનિમુત્તં નામરૂપં નત્થી’’તિ ઇદં અધિકારવસેન વુત્તં. અઞ્ઞથા હિ ખન્ધવિનિમુત્તમ્પિ નામં અત્થેવાતિ. અવિજ્જાદિહેતુકાતિ અવિજ્જાતણ્હુપાદાનાદિહેતુકા. ‘‘વિપસ્સનાપટિપાટિયા અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ સમ્મસન્તો વિચરતી’’તિ ઇમિના બલવવિપસ્સનં વત્વા પુન તસ્સ ઉસ્સુક્કાપનં, વિસેસાધિગમઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘સો’’તિઆદિમાહ.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સક્કપઞ્હસુત્તે. વેદનાવસેન ચેત્થ અરૂપકમ્મટ્ઠાનકથને કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. યથાવુત્તેસુ ચ તીસુ કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસેસુ વેદનાવસેન કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસો સુકરો વેદનાનં વિભૂતભાવતોતિ દસ્સેતું ‘‘ફસ્સવસેન હી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ન પાકટં હોતી’’તિ ઇદં સક્કપમુખાનં તેસં દેવાનં યથા વેદના વિભૂતા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ન એવં ઇતરદ્વયન્તિ કત્વા વુત્તં. વેદનાય એવ ચ નેસં વિભૂતભાવો વેદનામુખેનેવેત્થ ભગવતા દેસનાય આરદ્ધત્તા. ‘‘વેદનાનં ઉપ્પત્તિયા પાકટતાયા’’તિ ઇદં સુખદુક્ખવેદનાનં વસેન વુત્તં. તાસઞ્હિ પવત્તિ ઓળારિકા, ન ઇતરાય. તદુભયગ્ગહણમુખેન વા ગહેતબ્બત્તા ઇતરાયપિ પવત્તિ વિઞ્ઞૂનં પાકટા એવાતિ સુખદુક્ખવેદનાનઞ્હી’’તિ વિસેસગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. ‘‘યદા સુખં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ સુખવેદનાય પાકટભાવવિભાવનં, તયિદં અસમાહિતભૂમિવસેન વેદિતબ્બં. તત્થ ‘‘સકલં સરીરં ખો ભન્તે’’ન્તિઆદિના કામં પવત્તિઓળારિકતાય અવૂપસન્તસભાવમેતં સુખં, સાતલક્ખણતાય પન સમ્પયુત્તધમ્મે, નિસ્સયઞ્ચ અનુગ્ગણ્હન્તમેવ પવત્તતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘યદા દુક્ખં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

દુદ્દીપનાતિ ઞાણેન દીપેતું અસક્કુણેય્યા, દુબ્બિઞ્ઞેય્યાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અન્ધકારા અભિભૂતા’’તિ. અન્ધકારાતિ અન્ધકારગતસદિસી, જાનિતુકામે ચ અન્ધકારિની. પુબ્બાપરં સમં સુકરે સુપલક્ખિતમગ્ગવસેન પાસાણતલે મિગગતમગ્ગો વિય ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણેસુ સુખદુક્ખાનુભવનેહિ મજ્ઝત્તારમ્મણેસુ અનુમિનિતબ્બતાય વુત્તં ‘‘સા સુખદુક્ખાનં…પે… પાકટા હોતી’’તિ. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. નયતો ગણ્હન્તસ્સાતિ એત્થાયં નયો – યસ્મા ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિસયાય આરમ્મણૂપલદ્ધિયા અનુભવનતો નિટ્ઠામજ્ઝત્તવિસયા ચ ઉપલદ્ધિ, તસ્મા ન તાય નિરનુભવનાય ભવિતબ્બં, યં તત્થાનુભવનં, સા અદુક્ખમસુખા. તથા અનુપલબ્ભમાનં રૂપાદિઅનુભુય્યમાનં દિટ્ઠં ઉપલબ્ભતિ, યો પન મજ્ઝત્તારમ્મણં તબ્બિસયસ્સ વિઞ્ઞાણપ્પવત્તિયં, તસ્મા અનનુભુય્યમાનેન તેન ન ભવિતબ્બં. સક્કા હિ વત્તું અનુભવમાના મજ્ઝત્તવિસયુપલદ્ધિ ઉપલદ્ધિભાવતો. ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિસયુપલદ્ધિવિસયં પન નિરનુભવનં તં અનુપલદ્ધિસભાવમેવ દિટ્ઠં, તં યથારૂપન્તિ. નિવત્તેત્વાતિ નીહરિત્વા, ‘‘સોમનસ્સંપાહ’’ન્તિઆદિના સમાનજાતિયમ્પિ ભિન્દન્તો અઞ્ઞેહિ અરૂપધમ્મેહિ વિવેચેત્વા અસંસટ્ઠં કત્વાતિ અત્થો.

અયઞ્ચ રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા અરૂપકમ્મટ્ઠાનં વેદનાવસેન નિવત્તેત્વા દેસના તથાવિનેતબ્બપુગ્ગલાપેક્ખાય સુત્તન્તરેસુપિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૦૬, ૩૯૦, ૪૧૩, ૪૫૦, ૪૬૫, ૪૬૭; મ. નિ. ૨.૩૦૬, ૨૦૯; ૩.૬૭, ૩૪૨; સં. નિ. ૪.૨૪૮) આગતા એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ મહાસતિપટ્ઠાને (દી. નિ. ૨.૨૭૩) તથા દેસનાય આગતભાવો અનન્તરમેવ આવિ ભવિસ્સતિ, મજ્ઝિમનિકાયે સતિપટ્ઠાનદેસનાપિ (મ. નિ. ૧.૧૦૬) તાદિસી એવ. ચૂળતણ્હાસઙ્ખયે ‘‘એવં ચેતં, દેવાનં ઇન્દ, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ, સો સબ્બં ધમ્મં અભિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં અભિઞ્ઞાય સબ્બં ધમ્મં પરિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં પરિઞ્ઞાય યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તાસુ વેદનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૯૦) આગતં. તેન વુત્તં ‘‘અરૂપકમ્મટ્ઠાનં વેદનાવસેન નિવત્તેત્વા દસ્સેસી’’તિ. મહાતણ્હાસઙ્ખયે પન ‘‘સો એવં અનુરોધવિરોધવિપ્પહીનો યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તં વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં વેદનં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો યા વેદનાસુ નન્દી સા નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૧૪) આગતં. ચૂળવેદલ્લે ‘‘કતિ પનાય્યેવેદના’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૬૫) આગતં. મહાવેદલ્લે ‘‘વેદનાતિ, આવુસો, વુચ્ચતિ, કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, ‘વેદના’તિ વુચ્ચતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૫૦) આગતં. એવં રટ્ઠપાલસુત્તાદીસુપિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) વેદનાકમ્મટ્ઠાનસ્સ આગતટ્ઠાનં ઉદ્ધરિત્વા વત્તબ્બં.

‘‘પઠમં રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા’’તિ વુત્તં, કથં તમેત્થ કથિતન્તિ આહ ‘‘રૂપકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ. સઙ્ખિત્તં, કથં સઙ્ખિત્તં? વેદનાય આરમ્મણમત્તકંયેવ, યેભુય્યેન વેદના રૂપધમ્મારમ્મણા પઞ્ચદ્વારવસેન પવત્તનતો. તેન ચસ્સા પુરિમસિદ્ધા એવ આરમ્મણન્તિ વેદનં વદન્તેન તસ્સારમ્મણધમ્મા અત્થતો પઠમતરં ગહિતા એવ નામ હોન્તીતિ ઇમાય અત્થાપત્તિયા રૂપકમ્મટ્ઠાનસ્સેવેત્થ પઠમં ગહિતતા જોતિતા, ન સરૂપેનેવ ગહિતત્તા. તેનાહ ‘‘તસ્મા પાળિયં નારુળ્હં ભવિસ્સતી’’તિ.

૩૬૦. દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહીતિ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બભાગેહિ. એવરૂપન્તિ યં અકુસલાનં અભિબુદ્ધિયા, કુસલાનઞ્ચ પરિહાનાય સંવત્તતિ, એવરૂપં, તં પન કામૂપસઞ્હિતતાય ‘‘ગેહનિસ્સિત’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ગેહસિતસોમનસ્સ’’ન્તિ. ઇટ્ઠાનન્તિ પિયાનં. કન્તાનન્તિ કમનીયાનં. મનાપાનન્તિ મનવડ્ઢનકાનં. તતો એવ મનો રમેન્તીતિ મનોરમાનં. લોકામિસપટિસંયુત્તાનન્તિ તણ્હાસન્નિસ્સિતાનં કામૂપસઞ્હિતાનં. પટિલાભતો સમનુપસ્સતોતિ ‘‘અહો મયા ઇમાનિ લદ્ધાની’’તિ યથાલદ્ધાનિ રૂપારમ્મણાદીનિ અસ્સાદયતો. અતીતન્તિ અતિક્કન્તં. નિરુદ્ધન્તિ નિરોધપ્પત્તં. વિપરિણતન્તિ સભાવવિગમેન વિગતં. સમનુસ્સરતોતિ અસ્સાદનવસેન અનુચિન્તયતો. ગેહસિતન્તિ કામગુણનિસ્સિતં. કામગુણા હિ કામરાગસ્સ ગેહસદિસત્તા ઇધ ‘‘ગેહ’’ન્તિ અધિપ્પેતા.

એવરૂપન્તિ યં અકુસલાનં પરિહાનાય, કુસલાનઞ્ચ અભિબુદ્ધિયા સંવત્તતિ, એવરૂપં, તં પન પબ્બજ્જાદિવસેન પવત્તિયા નેક્ખમ્મૂપસઞ્હિતન્તિ આહ ‘‘નેક્ખમ્મસિતં સોમનસ્સ’’ન્તિ. ઇદાનિ તં પાળિવસેનેવ દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિપસ્સનાલક્ખણે નેક્ખમ્મે દસ્સિતે ઇતરાનિ તસ્સ કારણતો, ફલતો, અત્થતો ચ દસ્સિતાનેવ હોન્તીતિ વિપસ્સનાલક્ખણમેવ તં દસ્સેન્તો ‘‘રૂપાનન્ત્વેવા’’તિઆદિમાહ. વિપરિણામવિરાગનિરોધન્તિ જરાય વિપરિણામેતબ્બતઞ્ચેવ જરામરણેહિ પલુજ્જનં નિરુજ્ઝનઞ્ચ વિદિત્વાતિ યોજના. ઉપ્પજ્જતિ સોમનસ્સન્તિ વિપસ્સનાય વીથિપટિપત્તિયા કમેન ઉપ્પન્નાનં પામોજ્જપીતિપસ્સદ્ધીનં ઉપરિ અનપ્પકં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતિ હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪) ચ –

નેક્ખમ્મવસેનાતિ પબ્બજ્જાદિવસેન. ‘‘વટ્ટદુક્ખતો નિત્થરિસ્સામી’’તિ પબ્બજિતું ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગચ્છન્તસ્સ, પબ્બજન્તસ્સ, ચતુપારિસુદ્ધિસીલં અનુતિટ્ઠન્તસ્સ, તં સોધેન્તસ્સ, ધુતગુણે સમાદાય વત્તન્તસ્સ, કસિણપરિકમ્માદીનિ કરોન્તસ્સ ચ યા પટિપત્તિ, સબ્બા સા ઇધ ‘‘નેક્ખમ્મ’’ન્તિ અધિપ્પેતા. યેભુય્યેન અનુસ્સતિયા ઉપચારજ્ઝાનં નિટ્ઠાતીતિ કત્વા ‘‘અનુસ્સતિવસેના’’તિ વત્વા ‘‘પઠમજ્ઝાનાદિવસેના’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ યથા પબ્બજ્જા ઘરબન્ધનતો નિક્ખમનટ્ઠેન નેક્ખમ્મં, એવં વિપસ્સનાદયોપિ તંપટિપક્ખતો. તેનાહ –

‘‘પબ્બજ્જા પઠમં ઝાનં, નિબ્બાનઞ્ચ વિપસ્સના;

સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા, નેક્ખમ્મન્તિ પવુચ્ચરે’’તિ. (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૦૯);

યં ચેતિ એત્થ ચેતિ નિપાતમત્તં સોમનસ્સસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ચતુક્કનયવસેનેવ ચ સુત્તન્તેસુ ઝાનકથાતિ વુત્તં ‘‘દુતિયતતિયજ્ઝાનવસેના’’તિ. દ્વીસૂતિ ‘‘સવિતક્કં સવિચારં અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ વુત્તેસુ દ્વીસુ સોમનસ્સેસુ.

સવિતક્કસવિચારે સોમનસ્સેતિ પરિત્તભૂમિકે, પઠમજ્ઝાને વા સોમનસ્સે. અભિનિવિટ્ઠસોમનસ્સેસૂતિ વિપસ્સનં પટ્ઠપિતસોમનસ્સેસુ. પિ-સદ્દેન સમ્મટ્ઠસોમનસ્સેસુ પીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. સોમનસ્સવિપસ્સનાતોપીતિ સવિતક્કસવિચારસોમનસ્સપવત્તિવિપસ્સનાતોપિ. અવિતક્કઅવિચાર વિપસ્સના પણીતતરા સમ્મસિતધમ્મવસેનપિ વિપસ્સનાય વિસેસસિદ્ધિતો, યતો મગ્ગેપિ તથારૂપા વિસેસા ઇજ્ઝન્તિ. અયં પનત્થો ‘‘અરિયમગ્ગ બોજ્ઝઙ્ગાદિવિસેસં વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તી’’તિ એવં પવત્તેન મોરવાપીવાસિમહાદત્તત્થેરવાદેન દીપેતબ્બો.

૩૬૧. ગેહસિતદોમનસ્સં નામ કામગુણાનં અપ્પટિલાભનિમિત્તં, વિગતનિમિત્તઞ્ચ ઉપ્પજ્જનકદોમનસ્સં. અપ્પટિલાભતો સમનુપસ્સતોતિ અપ્પટિલાભેન ‘‘અહમેવ ન લભામી’’તિ પરિતસ્સનતો. સમનુસ્સરતોતિ ‘‘અહુ વત મે તં વત નત્થી’’તિઆદિના અનુસ્સરણવસેન ચિન્તયતો. તેનાહ ‘‘એવં છસુ દ્વારેસૂ’’તિઆદિ.

અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસૂતિ સુઞ્ઞતફલાદિઅરિયફલવિમોક્ખેસુ. પિહન્તિ અપેક્ખં, આસન્તિ અત્થો. કથં પન લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ આસા ઉપ્પજ્જતીતિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘યં આરમ્મણકરણવસેન તત્થ પિહા પવત્તતી’’તિ અવિસયત્તા, પુગ્ગલસ્સ ચ અનધિગતભાવતો. અનુસ્સવૂપલદ્ધે પન અનુત્તરવિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સ પિહં ઉપટ્ઠપેન્તો ‘‘તત્થ પિહં ઉપટ્ઠપેતી’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘કુદાસ્સુ નામાહ’’ન્તિઆદિ. છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વાતિ યોજના. ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણે’’તિ ચ ઇમિના નયિદં દોમનસ્સં સભાવતો અનિટ્ઠધમ્મેયેવ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જનકં, અથ ખો ઇચ્છિતાલાભહેતુકં ઇચ્છાભિઘાતવસેન યત્થ કત્થચિ આરમ્મણે ઉપ્પજ્જનકન્તિ દસ્સેતિ. એવં ‘‘કુદાસ્સુ નામાહ’’ન્તિ વુત્તાકારેન પિહં ઉપટ્ઠપેત્વા એવં ઇમમ્પિ પક્ખં…પે… નાસક્ખિન્તિ અનુસોચતોતિ યોજના. ‘‘ઇમસ્મિં પક્ખે, ઇમસ્મિં માસે, ઇમસ્મિં સંવચ્છરે પબ્બજિતું નાલદ્ધં, કસિણપરિકમ્મં કાતું નાલદ્ધ’’ન્તિઆદિવસેન પવત્તિં સન્ધાય ‘‘નેક્ખમ્મવસેના’’તિ વુત્તં. ‘‘વિપસ્સનાવસેના’’તિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન યોજના વેદિતબ્બા.

યતો એવ-કારો, તતો અઞ્ઞત્થ નિયમોતિ કત્વા ‘‘તસ્મિમ્પિ…પે… ગેહસિતદોમનસ્સમેવા’’તિ વુત્તં. ન હેત્થ ગેહસિતદોમનસ્સતા સવિતક્કસવિચારે નિયતા, અથ ખો ગેહસિતદોમનસ્સે સવિતક્કસવિચારતા નિયતા પટિયોગિનિવત્તનત્થત્તા એવ-કારસ્સ. ‘‘ગેહસિતદોમનસ્સં સવિતક્કસવિચારમેવ, ન અવિતક્કઅવિચાર’’ન્તિ. નેક્ખમ્મસિતદોમનસ્સં પન સિયા સવિતક્કસવિચારં, સિયા અવિતક્કઅવિચારં. સવિતક્કસવિચારસ્સેવ કારણભૂતં દોમનસ્સં સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સં. કિં તં? ગેહસિતદોમનસ્સં, યં પન નેક્ખમ્માદિવસેન ઉપ્પન્નં, તં અવિતક્કઅવિચારસ્સ કારણભૂતં અવિતક્કઅવિચારદોમનસ્સન્તિ. અયઞ્ચ નયો પરિયાયવસેન વુત્તોતિ આહ ‘‘નિપ્પરિયાયેન પના’’તિઆદિ. યદિ એવં કસ્મા ‘‘યં ચે અવિતક્કં અવિચાર’’ન્તિ પાળિયં વુત્તન્તિ આહ ‘‘એતસ્સ પના’’તિઆદિ. મઞ્ઞનવસેનાતિ પરિકપ્પનવસેન. વુત્તં પાળિયં.

તત્રાતિ તસ્મિં મઞ્ઞને. અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાનો નયો. દોમનસ્સપચ્ચયભૂતેતિ દોમનસ્સસ્સ પચ્ચયભૂતે. ઉપચારજ્ઝાનઞ્હિ પઠમજ્ઝાનાદીનિ વા પાદકાનિ કત્વા મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતુકામસ્સ તેસં અલાભે દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પજ્જને તાનિ તસ્સ પચ્ચયા નામ હોન્તિ ઇતિ તે ધમ્મા ફલૂપચારેન ‘‘દોમનસ્સ’’ન્તિ વુત્તા. યો પન તથા ઉપ્પન્નદોમનસ્સો ધુરનિક્ખેપં અકત્વા અનુક્કમેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગફલધમ્મે નિબ્બત્તેતિ, તે કારણૂપચારેન ‘‘દોમનસ્સ’’ન્તિ વુત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ’’તિઆદિમાહ. નનુ એતસ્સ તદા દોમનસ્સમેવ ઉપ્પન્નં, ન દોમનસ્સહેતુકા વિપસ્સનામગ્ગફલધમ્મા ઉપ્પન્ના, તત્થ કથં દોમનસ્સસમઞ્ઞં આરોપેત્વા વોહરતીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞેસં પટિપત્તિદસ્સનવસેન દોમનસ્સન્તિ ગહેત્વા’’તિઆદિ. સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સેતિ સવિતક્કસવિચારનિમિત્તે દોમનસ્સે. તીહિ માસેહિ નિબ્બત્તેતબ્બા તેમાસિકા, તં તેમાસિકં. ઇમા ચ તેમાસિકાદયો પટિપદા તથાપવત્તઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમમુદિન્દ્રિયવસેન વેદિતબ્બા, અધિકમજ્ઝિમમુદુસ્સાહવસેન વા. જગ્ગતીતિ જાગરિકં અનુયુઞ્જતિ.

મહાસિવત્થેરવત્થુવણ્ણના

સહસ્સદ્વિસહસ્સસઙ્ખ્યત્તા મહાગણે.

અટ્ઠકથાથેરાતિ અટ્ઠકથાય અત્થપટિપુચ્છનકથેરા. અન્તરામગ્ગેતિ ભિક્ખં ગહેત્વા ગામતો વિહારં પટિગમનમગ્ગે. તયો…પે… ગાહાપેત્વાતિ તીણિ ચત્તારિ ઉણ્હાપનાનિ.

કેનચિ પપઞ્ચેનાતિ કેનચિ સરીરકિચ્ચભૂતેન પપઞ્ચેન. સઞ્ઞં અકાસિ રત્તિયં પચ્છતો ગચ્છન્તં અસલ્લક્ખેન્તો.

કસ્મા પન થેરો અન્તેવાસિકાનં અનારોચેત્વાવ ગતોતિ આહ ‘‘થેરો કિરા’’તિઆદિ. અરહત્તં નામ કિન્તિ તદધિગમસ્સ અદુક્કરભાવં સન્ધાય વદતિ. ચતૂહિ ઇરિયાપથેહીતિ ચતૂહિપિ ઇરિયાપથેહિ પવત્તમાનસ્સ, તસ્મા યાવ અરહત્તાધિગમા સયનં પટિક્ખિપામીતિ અધિપ્પાયો.

‘‘અનુચ્છવિકં નુ ખો તે એત’’ન્તિ સંવેગજાતો વીરિયં સમુત્તેજેન્તો અરહત્તં અગ્ગહેસિ એત્તકં કાલં વિપસ્સનાય સુચિણ્ણભાવતો ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા.

પરિમજ્જીતિ પરિમસિ. કેચિ પન ‘‘પરિમજ્જીતિ પરિવત્તેત્વા થેરેન ધોવિયમાનં પરિગ્ગહેત્વા ધોવી’’તિ અત્થં વદન્તિ.

વિપસ્સનાય આરમ્મણં નામ ઉપચારજ્ઝાનપઠમજ્ઝાનાદિ.

‘‘સવિતક્કસવિચારદોમનસ્સે’’તિઆદીસુ વત્તબ્બં સોમનસ્સેસુ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

૩૬૨. એવરૂપાતિ યા અકુસલાનં અભિબુદ્ધિયા, કુસલાનં પરિહાનાય ચ સંવત્તતિ, એવરૂપા, સા પન કામૂપસઞ્હિતતાય ‘‘ગેહસિતા’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ગેહસિતઉપેક્ખા’’તિ. ‘‘બાલસ્સા’’તિઆદીસુ બાલકરધમ્મયોગતો બાલસ્સ અત્તહિતપરહિતબ્યામૂળ્હતાય મૂળ્હસ્સ પુથૂનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનસ્સ કિલેસોધીનં મગ્ગોધીહિ અજિતત્તા અનોધિજિનસ્સ, ઓધિજિનો વાયપેક્ખા, ઓધિસો ચ કિલેસાનં જિતત્તા, તેનસ્સ સેક્ખભાવં પટિક્ખિપતિ. સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તનવિપાકસ્સ અજિતત્તા અવિપાકજિનસ્સ, વિપાકજિના વા અરહન્તો અપ્પટિસન્ધિકત્તા, તેનસ્સ અસેક્ખત્તં પટિક્ખિપતિ. અનેકાદીનવે સબ્બેસમ્પિ પાપધમ્માનં મૂલભૂતે સમ્મોહે આદીનવાનં અદસ્સનસીલતાય અનાદીનવદસ્સાવિનો. આગમાધિગમાભાવા અસ્સુતવતો. એદિસો એકંસેન અન્ધપુથુજ્જનો નામ હોતીતિ તસ્સ અન્ધપુથુજ્જનભાવં દસ્સેતું પુનપિ ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિ વુત્તં. એવરૂપાતિ વુત્તપ્પકારા સમ્મોહપુબ્બિકા. રૂપં સા નાતિવત્તતીતિ રૂપાનં સમતિક્કમનાય કારણં ન હોતિ, રૂપારમ્મણે કિલેસે નાતિક્કમતીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞાણાવિભૂતતાય આરમ્મણે અજ્ઝુપેક્ખનવસેન પવત્તમાના લોભસમ્પયુત્તઉપેક્ખા ઇધાધિપ્પેતાતિ તસ્સ લોભસ્સ અનુચ્છવિકમેવ આરમ્મણં દસ્સેન્તો ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણે’’તિ આહ. અનતિવત્તમાના અનાદીનવદસ્સિતાય. તતો એવ અસ્સાદાનુપસ્સનતો તત્થેવ લગ્ગા. અભિસઙ્ગસ્સ લોભસ્સ વસેન, દુમ્મોચનીયતાય ચ તેન લગ્ગિતા વિય હુત્વા ઉપ્પન્ના.

એવરૂપાતિ યા અકુસલાનં પહાનાય, કુસલાનઞ્ચ અભિબુદ્ધિયા સંવત્તતિ, એવરૂપા, સા પન પબ્બજ્જાદિવસેન પવત્તિયા નેક્ખમ્મૂપસઞ્હિતાતિ આહ ‘‘નેક્ખમ્મસિતા’’તિ. ઇદાનિ તં પાળિવસેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમા’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો. રૂપં સા અતિવત્તતીતિ રૂપસ્મિં સમ્મદેવ આદીનવદસ્સનતો. રૂપનિયાતાતિ કિલેસેહિ અનભિભવનીયતો. ઇટ્ઠેતિ સભાવતો, સઙ્કપ્પતો ચ ઇટ્ઠે આરમ્મણે. અરજ્જન્તસ્સાતિ ન રજ્જન્તસ્સ રાગં અનુપ્પાદેન્તસ્સ. અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સાતિ એત્થ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સમં સમ્મા યોનિસો ન પેક્ખનં અસમપેક્ખનં, તં પન ઇટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તે વિય ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુપિ બાલસ્સ હોતીતિ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠમજ્ઝત્તે’’તિ અવત્વા ‘‘અસમપેક્ખનેન અસમ્મુય્હન્તસ્સા’’તિ વુત્તં, તિવિધેપિ આરમ્મણે અસમપેક્ખનવસેન મુય્હન્તસ્સાતિ અત્થો. વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખા. નેક્ખમ્મસિતા ઉપેક્ખા વેદનાસભાગાતિ ઉદાસિનાકારેન પવત્તિયા, ઉપેક્ખા વેદનાય ચ સભાગા. એત્થ ઉપેક્ખા વાતિ એત્થ એતસ્મિં ઉપેક્ખાનિદ્દેસે ‘‘ઉપેક્ખા’’તિ ગહિતા એવ. તસ્માતિ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાયપિ ઇધ ઉપેક્ખાગ્ગહણેન ગહિતત્તા. તઞ્હિ સન્ધાય ‘‘પઠમદુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનવસેન ઉપ્પજ્જનકઉપેક્ખા’’તિ વુત્તં.

તાયપિ નેક્ખમ્મસિતઉપેક્ખાયાતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. ‘‘યં નેક્ખમ્મવસેના’’તિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તા નત્થમેવ.

૩૬૩. યદિ સક્કસ્સ તદા સોતાપત્તિફલપત્તિયાવ ઉપનિસ્સયો, અથ કસ્મા ભગવા યાવ અરહત્તં દેસનં વડ્ઢેસીતિ આહ ‘‘બુદ્ધાનઞ્હી’’તિઆદિ. તરુણસક્કોતિ અભિનવો અધુના પાતુભૂતો સક્કો. સમ્પતિ પાતુભાવઞ્હિ સન્ધાય ‘‘તરુણસક્કો’’તિ વુત્તં, ન તસ્સ કુમારતા, વુદ્ધતા વા અત્થિ. ગતાગતટ્ઠાનન્તિ ગમનાગમનકારણં. ન પઞ્ઞાયતિ ન ઉપલબ્ભતિ. ગબ્ભસેય્યકાનઞ્હિ ચવન્તાનં કમ્મજરૂપં વિગચ્છતિ અનુદેવ ચિત્તજં, આહારજઞ્ચ પચ્ચયાભાવતો, ઉતુજં પન સુચિરમ્પિ કાલં પવેણિં ઘટ્ટેન્તં ભસ્સન્તં વા સોસન્તં વા કિલેસન્તં વા વિટ્ઠતં વા હોતિ, ન એવં દેવાનં. તેસઞ્હિ ઓપપાતિકત્તા કમ્મજરૂપે અન્તરધાયન્તે સેસતિસન્તતિરૂપમ્પિ તેન સદ્ધિં અન્તરધાયતિ. તેનાહ ‘‘દીપસિખાગમનં વિય હોતી’’તિ. સેસદેવતા ન જાનિંસુ પુનપિ સક્કત્તભાવેન તસ્મિંયેવ ઠાને નિબ્બત્તત્તા. તીસુ ઠાનેસૂતિ સોમનસ્સદોમનસ્સઉપેક્ખાવિસ્સજ્જનાવસાનટ્ઠાનેસુ. નિબ્બત્તિતફલમેવાતિ સપ્પિમ્હા સપ્પિમણ્ડો વિય આગમનીયપટિપદાય નિબ્બત્તિતફલભૂતં લોકુત્તરમગ્ગફલમેવ કથિતં. સકુણિકાય વિય કિઞ્ચિ ગય્હૂપગં ઉપ્પતિત્વા ઉડ્ડેત્વા ઉલ્લઙ્ઘિત્વા. અસ્સાતિ મગ્ગફલસઞ્ઞિતસ્સ અરિયસ્સ ધમ્મસ્સ.

પાતિમોક્ખસંવરવણ્ણના

૩૬૪. પાતિમોક્ખસંવરાયાતિ પાતિમોક્ખભૂતસીલસંવરાયાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘ઉત્તમજેટ્ઠકસીલસંવરાયા’’તિ. ‘‘પાતિમોક્ખસીલઞ્હિ સબ્બસીલતો જેટ્ઠકસીલ’’ન્તિ દીઘવાપીવિહારવાસિ સુમત્થેરો વદતિ, અન્તેવાસિકો પનસ્સ તેપિટકચૂળનાગત્થેરો ‘‘પાતિમોક્ખસંવરો એવ સીલં, ઇતરાનિ પન ‘સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થી’તિ અનનુજાનન્તો ઇન્દ્રિયસંવરો નામ છદ્વારરક્ખામત્તકં, આજીવપારિસુદ્ધિ ધમ્મેન સમેન પચ્ચયુપ્પાદનમત્તકં, પચ્ચયસન્નિસ્સિતં પટિલદ્ધપચ્ચયે ‘ઇદ મત્થ’ન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનમત્તકં, નિપ્પરિયાયેન પાતિમોક્ખસંવરોવ સીલં. તથા હિ યસ્સ સો ભિન્નો, સો ઇતરાનિ રક્ખિતું અભબ્બત્તા અસીલો હોતિ. યસ્સ પન સબ્બસો અરોગો સેસાનં રક્ખિતું ભબ્બત્તા સમ્પન્નસીલો’’તિ વદતિ, તસ્મા ઇતરેસં તસ્સ પરિવારભાવતો, સબ્બસો એકદેસેન ચ તદન્તોગધભાવતો તદેવ પધાનસીલં નામાતિ આહ ‘‘ઉત્તમજેટ્ઠકસીલસંવરાયા’’તિ. તત્થ યથા હેટ્ઠા પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખાનિરોધસારુપ્પગામિનિં પટિપદં પુચ્છિતેન ભગવતા પપઞ્ચસઞ્ઞાનં, પટિપદાય ચ મૂલભૂતં વેદનં વિભજિત્વા પટિપદા દેસિતા સક્કસ્સ અજ્ઝાસયવસેન સંકિલેસધમ્મપ્પહાનમુખેન વોદાનધમ્મપારિપૂરીતિ, એવં તસ્સા એવ પટિપદાય મૂલભૂતમ્પિ સીલસંવરં પુચ્છિતેન ભગવતા યતો સો વિસુજ્ઝતિ, યથા ચ વિસુજ્ઝતિ, તદુભયં સક્કસ્સ અજ્ઝાસયવસેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કાયસમાચારમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં સંકિલેસધમ્મપ્પહાનમુખેન વોદાનધમ્મપારિપૂરીતિ કત્વા. સીલકથાયં અસેવિતબ્બકાયસમાચારાદિકથને કારણં વુત્તમેવ, તસ્મા કમ્મપથવસેનાતિ કુસલાકુસલકમ્મપથવસેન.

કમ્મપથવસેનાતિ ચ કમ્મપથવિચારવસેન. કમ્મપથભાવં અપત્તાનમ્પિ હિ કાયદુચ્ચરિતાદીનં અસેવિતબ્બકાદીનં અસેવિતબ્બકાયસમાચારાદિભાવો ઇધ વુચ્ચતીતિ. પણ્ણત્તિવસેનાતિ સિક્ખાપદપણ્ણત્તિવસેન. યતો યતો હિ યા યા વેરમણી, તદુભયેપિ વિભાવેન્તો પણ્ણત્તિવસેન કથેતિ નામ. તેનાહ ‘‘કાયદ્વારે’’તિઆદિ. સિક્ખાપદં વીતિક્કમતિ એતેનાતિ સિક્ખાપદવીતિક્કમો, સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમનાકારેન પવત્તો અકુસલધમ્મો યં, તસ્સ અસેવિતબ્બકાયસમાચારાદિતા. વીતિક્કમપટિપક્ખો અવીતિક્કમો, ન વીતિક્કમતિ એતેનાતિ અવીતિક્કમો, સીલં.

મિચ્છા સમ્મા ચ પરિયેસતિ એતાયાતિ પરિયેસના, આજીવો, અત્થતો પચ્ચયગવેસનબ્યાપારો કાયવચીદ્વારિકો. યદિ એવં કસ્મા વિસું ગહણન્તિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. અરિયા નિદ્દોસા પરિયેસના ગવેસનાતિ અરિયપરિયેસના, અરિયેહિ સાધૂહિ પરિયેસિતબ્બાતિપિ અરિયપરિયેસનાતિ. વુત્તવિપરિયાયતો અનરિયપરિયેસના વેદિતબ્બા.

જાતિધમ્મોતિ જાયનસભાવો જાયનપકતિકો. જરાધમ્મોતિ જીરણસભાવો. બ્યાધિધમ્મોતિ બ્યાધિસભાવો. મરણધમ્મોતિ મીયનસભાવો. સોકધમ્મોતિ સોચનકસભાવો. સંકિલેસધમ્મોતિ સંકિલિસ્સનસભાવો.

પુત્તભરિયન્તિ પુત્તા ચ ભરિયા ચ. એસ નયો સબ્બત્થ. દ્વન્દેકત્તવસેન તેસં નિદ્દેસો. જાતરૂપરજતન્તિ એત્થ પન યતો વિકારં અનાપજ્જિત્વા સબ્બં જાતરૂપમેવ હોતીતિ જાતરૂપં નામ સુવણ્ણં. ધવલસભાવતાય રજતીતિ રજતં, રૂપિયં. ઇધ પન સુવણ્ણં ઠપેત્વા યં કિઞ્ચિ ઉપભોગપરિભોગારહં ‘‘રજત’’ન્ત્વેવ ગહિતં વોહારૂપગમાસકાદિ. જાતિધમ્મા હેતે, ભિક્ખવે, ઉપધયોતિ એતે કામગુણૂપધયો નામ હોન્તિ, તે સબ્બેપિ જાતિધમ્માતિ દસ્સેતિ.

બ્યાધિધમ્મવારાદીસુ જાતરૂપરજતં ન ગહિતં. ન હેતસ્સ સીસરોગાદયો બ્યાધયો નામ સન્તિ, ન સત્તાનં વિય ચુતિસઙ્ખાતં મરણં, ન સોકે ઉપ્પજ્જતિ, ચુતિસઙ્ખાતં મરણન્તિ ચ એકભવપરિયાપન્નખન્ધનિરોધો, સો તસ્સ નત્થિ, ખણિકનિરોધો પન ખણે ખણે લબ્ભતેવ. રાગાદીહિ પન સંકિલેસેહિ સંકિલિસ્સતીતિ સંકિલેસધમ્મવારે ગહિતં જાતરૂપં, તથા ઉતુસમુટ્ઠાનત્તા જાતિધમ્મવારે, મલં ગહેત્વા જીરણતો જરાધમ્મવારે ચ. અરિયેહિ ન અરણીયા, પરિયેસનાતિપિ અનરિયપરિયેસના.

ઇદાનિ અનેસનાવસેનાપિ તં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના નયેન સુક્કપક્ખેપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

સમ્ભારપરિયેસનં પહરણવિસાદિગવેસનં, પયોગવસેન પયોગકરણં તજ્જાવાયામજનનં તાદિસં ઉપક્કમનિબ્બત્તનં, પાણાતિપાતાદિઅત્થં ગમનં, પચ્ચેકં કાલ-સદ્દો યોજેતબ્બો ‘‘સમ્ભારપરિયેસનકાલતો પટ્ઠાય, પયોગકરણકાલતો પટ્ઠાય, ગમનકાલતો પટ્ઠાયા’’તિ. ઇતરોતિ ‘‘સેવિતબ્બો’’તિ વુત્તકાયસમાચારાદિકો. ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતબ્બં. તથા ઉપ્પાદિતચિત્તો હિ સતિ પચ્ચયસમવાયે તાદિસં પયોગં પરક્કમં કરોન્તો પટિપત્તિયા મત્થકં ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘ચિત્તુપ્પાદમ્પિ ખો અહં, ભિક્ખવે, કુસલેસુ ધમ્મેસુ બહુપકારં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૮૪).

ઇદાનિ તં મત્થકપ્પત્તં અસેવિતબ્બં, સેવિતબ્બઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. સઙ્ઘભેદાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન લોહિતુપ્પાદનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. બુદ્ધરતનસઙ્ઘરતનુપટ્ઠાનેહેવ ધમ્મરતનુપટ્ઠાનસિદ્ધીતિ આહ ‘‘દિવસસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું તિણ્ણં રતનાનં ઉપટ્ઠાનગમનાદિવસેના’’તિ. ધનુગ્ગહપેસનં ધનુગ્ગહપુરિસાનં ઉય્યોજનં. આદિ-સદ્દેન પઞ્ચવરયાચનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘અજાતસત્તું પસાદેત્વા લાભુપ્પાદવસેન પરિહીનલાભસક્કારસ્સ કુલેસુ વિઞ્ઞાપન’’ન્તિ એવમાદિં અનરિયપરિયેસનં પરિયેસન્તાનં.

પારિપૂરિયાતિ પારિપૂરિઅત્થં. અગ્ગમગ્ગફલવસેનેવ હિ સેવિતબ્બાનં પારિપૂરીતિ તદત્થં સબ્બા પુબ્બભાગપટિપદા, પાતિમોક્ખસંવરોપિ અગ્ગમગ્ગેનેવ પરિપુણ્ણો હોતીતિ તદત્થં પુબ્બભાગપટિપદં વત્વા નિગમેન્તો ‘‘પાતિમોક્ખો…પે… હોતી’’તિ આહ.

ઇન્દ્રિયસંવરવણ્ણના

૩૬૫. ઇન્દ્રિયાનં પિધાનાયાતિ ઇન્દ્રિયાનં પિદહનત્થાય. ઇન્દ્રિયાનિ ચ ચક્ખાદીનિ દ્વારાનિ, તેસં પિધાનં સંવરણં અકુસલુપ્પત્તિતો ગોપનાતિ આહ ‘‘ગુત્તદ્વારતાયા’’તિ. અસેવિતબ્બરૂપાદિવસેન ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા અસંવરો, સંકિલેસધમ્મવિપ્પહાનવસેન વોદાનધમ્મપારિસુદ્ધીતિ. કામં પાળિયં અસેવિતબ્બમ્પિ રૂપાદિ દસ્સિતં, સક્કેન પન ઇન્દ્રિયસંવરાય પટિપત્તિ પુચ્છિતાતિ તમેવ નિવત્તેત્વા દસ્સેતું અટ્ઠકથાયંવુત્તં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપમ્પીતિઆદિ સેવિતબ્બરૂપાદિવસેન ઇન્દ્રિયસંવરદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘તુણ્હી અહોસી’’તિ વત્વા તુણ્હીભાવસ્સ કારણં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતું ‘‘કથેતુકામોપી’’તિઆદિ વુત્તં. અયન્તિ સક્કો દેવાનં ઇન્દો.

રૂપન્તિ રૂપાયતનં, તસ્સ અસેવનં નામ અદસ્સનં એવાતિ આહ ‘‘ન સેવિતબ્બં ન દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. યં પન સત્તસન્તાનગતં રૂપં પસ્સતો પટિકૂલમનસિકારવસેન, અસુભસઞ્ઞા વા સણ્ઠાતિ દસ્સનાનુત્તરિયવસેન. અથ વા કમ્મફલસદ્દહનવસેન પસાદો વા ઉપ્પજ્જતિ. હુત્વા અભાવાકારસલ્લક્ખણેન અનિચ્ચસઞ્ઞાપટિલાભો વા હોતિ.

પરિયાયક્ખરણતો અક્ખરં, વણ્ણો, સો એવ નિરન્તરુપ્પત્તિયા સમુદ્દિતો પદવાક્યસઞ્ઞિતો, અધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનં, તયિદં કાબ્યનાટકાદિગતવેવચનવસેન, ઉચ્ચારણવસેન ચ વિચિત્તસન્નિવેસતાય તથાપવત્તવિકપ્પનવસેન ચિત્તવિચિત્તભાવેન ઉપતિટ્ઠનકં સન્ધાયાહ ‘‘યં ચિત્તક્ખરં ચિત્તબ્યઞ્જનમ્પિ સદ્દં સુણતો રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ. અત્થનિસ્સિતન્તિ સમ્પરાયિકત્થનિસ્સિતં. ધમ્મનિસ્સિતન્તિ વિવટ્ટધમ્મનિસ્સિતં, લોકુત્તરરતનત્તયધમ્મનિસ્સિતં વા. પસાદોતિ રતનત્તયસદ્ધા, કમ્મફલસદ્ધાપિ. નિબ્બિદા વાતિ અનિચ્ચસઞ્ઞાદિવસેન વટ્ટતો ઉક્કણ્ઠા વા.

ગન્ધરસાવિપરોધાદિવસેન સેવિયમાનં અયોનિસો પટિપન્નત્તા અસેવિતબ્બં નામ. યોનિસો પચ્ચવેક્ખિત્વા સેવિયમાનં સમ્પજઞ્ઞવસેન ગહણતો સેવિતબ્બં નામ. તેન વુત્તં ‘‘યં ગન્ધં ઘાયતો’’તિઆદિ.

યં પન ફુસતોતિ યં પન સેવિતબ્બં ફોટ્ઠબ્બં અનિપ્ફન્નસ્સેવ ફુસતો. આસવક્ખયો ચેવ હોતિ જાગરિયાનુયોગસ્સ મત્થકપ્પત્તિતો. વીરિયઞ્ચ સુપગ્ગહિતં હોતિ ચતુત્થસ્સ અરિયવંસસ્સ ઉક્કંસનતો. પચ્છિમા ચ…પે… અનુગ્ગહિતા હોતિ સમ્માપટિપત્તિયં નિયોજનતો.

યે મનોવિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે ઇટ્ઠાદિભેદે સમન્નાહરન્તસ્સ આવજ્જન્તસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ. ‘‘મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા’’તિ વિભત્તિ વિપરિણામેતબ્બા, મેત્તાદિવસેન સમન્નાહરન્તસ્સ યે મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા આપાથં આગચ્છન્તિ, એવરૂપા સેવિતબ્બાતિ યોજના. આદિ-સદ્દેન કરુણાદીનઞ્ચેવ અનિચ્ચાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તિણ્ણં થેરાનં ધમ્માતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનપટિપત્તીનં તિણ્ણં થેરાનં મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા. બહિ ધાવિતું ન અદાસિન્તિ અન્તોપરિવેણં આગતમેવ રૂપાદિં આરબ્ભ ઇમસ્મિં તેમાસે કમ્મટ્ઠાનવિનિમુત્તં ચિત્તં કદાચિ ઉપ્પન્નપુબ્બં, અન્તોપરિવેણે ચ વિસભાગરૂપાદીનં અસમ્ભવો એવ, તસ્મા વિસટવિતક્કવસેન ચિત્તં બહિ ધાવિતું ન અદાસિન્તિ દસ્સેતિ. નિવાસગેહતો નિવાસનગબ્ભતો. નિયકજ્ઝત્તખન્ધપઞ્ચકતો વિપસ્સનાગોચરતો. થેરો કિર સબ્બમ્પિ અત્તના કાતબ્બકિરિયં કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવ પટિપજ્જતિ.

૩૬૬. અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞવસેન અદ્વેજ્ઝાભાવતો એકો અન્તો એતસ્સાતિ એકન્તો, એકન્તો વાદો એતેસન્તિ એકન્તવાદા. તેનાહ ‘‘એકંયેવ વદન્તી’’તિ, અભિન્નવાદાતિ અત્થો. એકાચારાતિ સમાનાચારા. એકલદ્ધિકાતિ સમાનલદ્ધિકા. એકપરિયોસાનાતિ સમાનનિટ્ઠાના.

ઇતિ સક્કો પુબ્બે અત્તના સુતં પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં નાનાવાદા ચારલદ્ધિનિટ્ઠાનં ઇદાનિ સચ્ચપટિવેધેન અસારતો ઞત્વા ઠિતો, તસ્સ કારણં ઞાતુકામો તમેવ તાવ બ્યતિરેકમુખેન પુચ્છતિ ‘‘સબ્બેવ ધમ્મા નુ ખો’’તિઆદિના.

ધાતૂતિ અજ્ઝાસયધાતુ ઉત્તરપદલોપેન વુત્તા, અજ્ઝાસયધાતૂતિ ચ અત્થતો અજ્ઝાસયો એવાતિ આહ ‘‘અનેકજ્ઝાસયો નાનજ્ઝાસયો’’તિ. ‘‘એકસ્મિં ગન્તુકામે એકો ઠાતુકામો હોતી’’તિ ઇદં નિદસ્સનવસેન વુત્તં ઇરિયાપથેપિ નામ સત્તા એકજ્ઝાસયા દુલ્લભા, પગેવ લદ્ધીસૂતિ દસ્સનત્થં. યં યદેવ અજ્ઝાસયન્તિ યં યમેવ સસ્સતાદિઅજ્ઝાસયં. અભિનિવિસન્તીતિ તં તં લદ્ધિં દિટ્ઠાભિનિવેસવસેન અભિમુખા હુત્વા દુપ્પટિનિસ્સગ્ગિભાવેન નિવિસન્તિ, આદાનગ્ગાહં ગણ્હન્તિ. થામેન ચ પરામાસેન ચાતિ દિટ્ઠિથામેન ચ દિટ્ઠિપરામાસેન ચ. સુટ્ઠુ ગણ્હિત્વાતિ અતિવિય દળ્હગ્ગાહં ગણ્હિત્વા. વોહરન્તીતિ યથાભિનિવિટ્ઠં દિટ્ઠિવાદં પઞ્ઞાપેન્તિ પરે હિ ગાહેન્તિ પતિટ્ઠપેન્તિ. તેનાહ ‘‘કથેન્તિ દીપેન્તિ કિત્તેન્તી’’તિ, ઉગ્ઘોસેન્તીતિ અત્થો.

અન્તં અતીતા અચ્ચન્તા, અચ્ચન્તા નિટ્ઠા એતેસન્તિ અચ્ચન્તનિટ્ઠા. સબ્બેસન્તિ સબ્બેસં સમણબ્રાહ્મણાનં. યોગક્ખેમોતિપિ નિબ્બાનં ચતૂહિપિ યોગેહિ અનુપ્પદુટ્ઠત્તા. ‘‘અચ્ચન્તયોગક્ખેમા’’તિ વત્તબ્બે ઇ-કારેન નિદ્દેસેન ‘‘અચ્ચન્તયોગક્ખેમી’’તિ વુત્તં, અચ્ચન્તયોગક્ખેમો વા એતેસં અત્થીતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમીતિ. ચરન્તિ ઉપગચ્છન્તિ, અધિગચ્છન્તીતિ અત્થો. પરિયસ્સતિ પરિક્ખિસ્સતિ વટ્ટદુક્ખન્તં આગમ્માતિ પરિયોસાનન્તિપિ નિબ્બાનસ્સ નામં.

સઙ્ખિણાતીતિ સમુચ્છિન્દનેન ખેપેતિ. વિનાસેતીતિ તતો એવ સબ્બસો અદસ્સનં પાપેતિ. વિમુત્તાતિ વટ્ટદુક્ખતો અચ્ચન્તનિગ્ગમેન વિસેસેન મુત્તા.

‘‘ઇસ્સામચ્છરિયં એકો પઞ્હો’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઇસ્સામચ્છરિયં વિસ્સજ્જનન્તિ? સચ્ચમેતં, યો પન ઞાતું ઇચ્છિતો અત્થો, સો પઞ્હો. સો એવ ચ વિસ્સજ્જીયતીતિ નાયં દોસો, અઞ્ઞથા અમ્બં પુટ્ઠસ્સ લબુજં બ્યાકરણં વિય સિયા, એવં પઞ્હસીસેન પઞ્હબ્યાકરણં વદતિ. તથા હિ ‘‘પિયાપ્પિય’’ન્તિઆદિના વિસ્સજ્જનપદાનેવ ગહિતાનિ, ‘‘પિયાપ્પિયં એકો’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. પપઞ્ચસઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસીસેન પપઞ્ચા એવ વુત્તાતિ આહ ‘‘પપઞ્ચો એકો’’તિ. એત્થ ચ યથા પાતિમોક્ખસંવરપુચ્છા કાયસમાચારાદિવિભાગેન વિસ્સજ્જિતત્તા તયો પઞ્હા જાતા, એવં ઇન્દ્રિયસંવરપુચ્છા રૂપાદિવિભાગેન વિસ્સજ્જિતત્તા છ પઞ્હા સિયું. તથા સતિ એકૂનવીસતિ પુચ્છા સિયું, અથ ઇન્દ્રિયસંવરતાસામઞ્ઞેન એકોવ પઞ્હો કતો, એવં સતિ પાતિમોક્ખસંવરપુચ્છાભાવસામઞ્ઞેન તેપિ તયો એકોવ પઞ્હોતિ સબ્બેવ દ્વાદસેવ પઞ્હા ભવેય્યુન્તિ? નયિદમેવં. યસ્મા કાયસમાચારાદીસુ વિભજ્જ વુચ્ચમાનેસુ મહાવિસયતાય અપરિમાણો વિભાગો સમ્ભવતિ વિસ્સજ્જેતું. સકલમ્પિ વિનયપિટકં તસ્સ નિદ્દેસો. રૂપાદીસુ પન વિભજ્જ વુચ્ચમાનેસુ અપ્પવિસયતાય ન તાદિસો વિભાગો સમ્ભવતિ વિસ્સજ્જેતું. ઇતિ મહાવિસયતાય પાતિમોક્ખસંવરપુચ્છા તયો પઞ્હા કતા, ઇન્દ્રિયસંવરપુચ્છા પન અપ્પવિસયતાય એકોવ પઞ્હો કતો. તેન વુત્તં ‘‘ચુદ્દસ મહાપઞ્હા’’તિ.

૩૬૭. ચલનટ્ઠેનાતિ કમ્પનટ્ઠેન. તણ્હા હિ કામરાગરૂપરાગઅરૂપરાગાદિવસેન પવત્તિયા અનવટ્ઠિતતાય સયમ્પિ ચલતિ, યત્થ ઉપ્પન્ના, તમ્પિ સન્તાનં ભવાદીસુ પરિકડ્ઢનેન ચાલેતિ, તસ્મા ચલનટ્ઠેન તણ્હા એજા નામ. પીળનટ્ઠેનાતિ વિબાધનટ્ઠેન તસ્સ તસ્સ દુક્ખસ્સ હેતુભાવેન. પદુસ્સનટ્ઠેનાતિ અધમ્મરાગાદિભાવેન, સમ્મુખપરંમુખેન, કિલેસાસુચિપગ્ઘરણેન ચ પકારતો દુસ્સનટ્ઠેન ગણ્ડો. અનુપ્પવિટ્ઠટ્ઠેનાતિ આસયસ્સ દુન્નીહરણીયભાવેન અનુપ્પવિસનટ્ઠેન. કડ્ઢતિ અત્તનો ચ રુચિયા ઉપનેતિ. ઉચ્ચાવચન્તિ પણીતભાવં, નિહીનભાવઞ્ચ. યેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ. ‘‘યેસાહ’’ન્તિપિ પાળિ, તસ્સા કેચિ ‘‘યેસં અહ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ. એવન્તિ સુતાનુરૂપં, ઉગ્ગહાનુરૂપઞ્ચ. ‘‘અહં ખો પન ભન્તે અઞ્ઞેસં સમણબ્રાહ્મણાનં ધમ્માચરિયો હોન્તોપિ ભગવતો સાવકો…પે… સમ્બોધિપરાયણો’’તિ એવં અત્તનો સોતાપન્નભાવં જાનાપેતિ.

સોમનસ્સપટિલાભકથાવણ્ણના

૩૬૮. સમાપન્નોતિ સમોગાળ્હો પવત્તસમ્પહારો વિયાતિબ્યૂળ્હો. જિનિંસૂતિ યથા અસુરા પુન સીસં ઉક્ખિપિતું નાસક્ખિંસુ, એવં દેવા વિજિનિંસુયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દેવા પુન અપચ્ચાગમનાય અસુરે જિનિંસૂ’’તિ. તાદિસો હિસ્સ જયો સાતિસયં વેદપટિલાભાય અહોસિ. દુવિધમ્પિ ઓજન્તિ દિબ્બં, અસુરં ચાતિ દ્વિપ્પકારમ્પિ ઓજં. દેવાયેવ પરિભુઞ્જિસ્સન્તિ અસુરાનં પવેસાભાવતો. દણ્ડસ્સ અવચરણં આવરણં દણ્ડાવચરો, સહ દણ્ડાવચરેનાતિ સદણ્ડાવચરો, દણ્ડેન પહરિત્વા વા આવરિત્વા વા સાધેતબ્બન્તિ અત્થો.

૩૬૯. ઇમસ્મિંયેવ ઓકાસેતિ ઇમિસ્સમેવ ઇન્દસાલગુહાયં. દેવભૂતસ્સ મેતિ પુબ્બેપિ દેવભૂતસ્સ સક્કસ્સેવ મે ભૂતસ્સ. સતોતિ ઇદાનિપિ સક્કસ્સેવ સતો પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો.