૭. મહાસમયસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૩૩૧. ઉદાનન્તિ રઞ્ઞા ઓક્કાકેન જાતિસમ્ભેદપરિહારનિમિત્તં પવત્તિતં ઉદાનં પટિચ્ચ. એકોપિ જનપદો રુળ્હિસદ્દેન ‘‘સક્કા’’તિ વુચ્ચતીતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં મહાનિદાનવણ્ણનાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અરોપિતેતિ કેનચિ અરોપિતે.

આવરણેનાતિ સેતુના. બન્ધાપેત્વાતિ પંસુપલાસપાસાણમત્તિકાખણ્ડાદીહિ આળિં થિરં કારાપેત્વા.

‘‘જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસૂ’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કોલિયકમ્મકરા વદન્તી’’તિઆદિ વુત્તં.

તીણિ જાતકાનીતિ ફન્દનજાતકપથવીઉન્દ્રિયજાતકલટુકિકજાતકાનિ દ્વે જાતકાનીતિ રુક્ખધમ્મ વટ્ટકજાતકાનિ.

તેનાતિ ભગવતા. કલહકારણભાવોતિ કલહકારણસ્સ અત્થિભાવો.

અટ્ઠાનેતિ અકારણે. વેરં કત્વાતિ વિરોધં ઉપ્પાદેત્વા. ‘‘કુઠારિહત્થો પુરિસો’’તિઆદિના ફન્દનજાતકં કથેસિ. ‘‘દુદ્દુભાયતિ ભદ્દન્તે’’તિઆદિના પથવીઉન્દ્રિયજાતકં કથેસિ. ‘‘વન્દામિ તં કુઞ્જરા’’તિઆદિના લટુકિકજાતકં કથેસિ.

‘‘સાધૂ સમ્બહુલા ઞાતી; અપિ રુક્ખા અરઞ્ઞજા;

વાતો વહતિ એકટ્ઠં, બ્રહન્તમ્પિ વનપ્પતિ’’ન્તિ. –

આદિના રુક્ખધમ્મજાતકં કથેસિ.

‘‘સમ્મોદમાના ગચ્છન્તિ, જાલં આદાય પક્ખિનો;

યદા તે વિવદિસ્સન્તિ, તદા એહિન્તિ મે વસ’’ન્તિ. –

આદિના વટ્ટકજાતકં કથેસિ.

‘‘અત્તદણ્ડા ભયં જાતં, જનં પસ્સથ મેધગં;

સંવેગં કિત્તયિસ્સામિ, યથા સંવિજિતં મયા’’તિ. (સુ. નિ. ૧.૯૪૧);

આદિના અત્તદણ્ડસુત્તં કથેસિ.

તંતંપલોભનકિરિયા કાયવાચાહિ પરક્કમન્તિયો ‘‘ઉક્કણ્ઠન્તૂ’’તિ સાસનં પેસેન્તિ.

કુણાલદહેતિ કુણાલદહતીરે પતિટ્ઠાય. પુચ્છિતપુચ્છિતં કથેસિ (જા. ૨.કુણાલજાતક) ‘‘અનુક્કમેન કુણાલસકુણરાજસ્સ પુચ્છનપ્પસઙ્ગેન કુણાલજાતકં કથેસ્સામી’’તિ. અનભિરતિં વિનોદેસિ ઇત્થીનં દોસદસ્સનમુખેન કામાનં આદીનવોકારસંકિલેસવિભાવનેન.

કોસજ્જં વિધમિત્વા પુરિસથામપરિબ્રૂહનેન ‘‘ઉત્તમપુરિસસદિસેહિ નો ભવિતું વટ્ટતી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તા.

અવિસ્સટ્ઠકમ્મન્તાતિ અરતિવિનોદનતો પટ્ઠાય અવિસ્સટ્ઠસમણકમ્મન્તા, અપરિચત્તકમ્મટ્ઠાનાતિ અત્થો. નિસીદિતું વટ્ટતીતિ ભગવા ચિન્તેસીતિ યોજના.

પદુમિનિયન્તિ પદુમસ્સરે. વિકસિંસુ ગુણગણવિબોધેન. ‘‘અયં ઇમસ્સ…પે… ન કથેસી’’તિ ઇમિના સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ તાવદેવ પટિપાટિયા આગતત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ લજ્જમાના અત્તના પટિવિદ્ધવિસેસં ભગવતો નારોચેસુન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘ખીણાસવાન’’ન્તિઆદિના તત્થ કારણમાહ.

ઓસીદમત્તેતિ ભગવતો સન્તિકં ઉપગતમત્તે. અરિયમણ્ડલેતિ અરિયસમૂહે. પાચીનયુગન્ધરપરિક્ખેપતોતિ યુગન્ધરપબ્બતસ્સ પાચીનપરિક્ખેપતો, ન બાહિરકેહિ ઉચ્ચમાનઉદયપબ્બતતો. રામણેય્યકદસ્સનત્થન્તિ બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતત્તા વિસેસતો રમણીયસ્સ લોકસ્સ રમણીયભાવદસ્સનત્થં. ઉલ્લઙ્ઘિત્વાતિ ઉટ્ઠહિત્વા. એવરૂપે ખણે લયે મુહુત્તેતિ યથાવુત્તે ચન્દમણ્ડલસ્સ ઉટ્ઠિતક્ખણે ઉટ્ઠિતવેલાયં ઉટ્ઠિતમુહુત્તેતિ ઉપરૂપરિ કાલસ્સ વડ્ઢિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં.

તથા તેસં ભિક્ખૂનં જાતિઆદિવસેન ભગવતો અનુરૂપપરિવારિતં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિ આદિમાહ.

સમાપન્નદેવતાતિ આસન્નટ્ઠાને ઝાનસમાપત્તિ સમાપન્નદેવતા. ચલિંસૂતિ ઉટ્ઠહિંસુ. કોસમત્તં ઠાનં સદ્દન્તરં. જમ્બુદીપે કિર આદિતો તેસટ્ઠિમત્તાનિ નગરસહસ્સાનિ ઉપ્પન્નાનિ, તથા દુતિયં, તથા તતિયં, તં સન્ધાયાહ ‘‘તિક્ખત્તું તેસટ્ઠિયા નગરસહસ્સેસૂ’’તિ. તે પન સમ્પિણ્ડેત્વા સતસહસ્સતો પરં અસીતિસહસ્સાનિ, નવસહસ્સાનિ ચ હોન્તિ. નવનવુતિયા દોણમુખસતસહસ્સેસૂતિ નવસતસહસ્સાધિકેસુ નવુતિસતસહસ્સેસુ દોણમુખેસુ. દોણમુખન્તિ ચ મહાનગરસ્સ આયુપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતં પાદનગરં વુચ્ચતિ. છન્નવુતિયા પટ્ટનકોટિસતસહસ્સેસૂતિ છકોટિઅધિકનવુતિકોટિસતસહસ્સપટ્ટનેસુ. તમ્બપણ્ણિદીપાદીસુ છપણ્ણાસાય રતનાકરેસુ. એવં પન નગરદોણિમુખપટ્ટનરતનાકરાદિવિભાગેન કથનં તંતંઅધિવત્થાય વસન્તીનં દેવતાનં બહુભાવદસ્સનત્થં. યદિ દસસહસ્સચક્કવાળેસુ દેવતા સન્નિપતિતા, અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘દસહિ ચ લોકધાતૂહી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દસસહસ્સ…પે… અધિપ્પેતા’’તિ, તેન સહસ્સિલોકધાતુ ઇધ ‘‘એકા લોકધાતૂ’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

લોહપાસાદેતિ આદિતો કતે લોહપાસાદે. બ્રહ્મલોકેતિ હેટ્ઠિમે બ્રહ્મલોકે. યદિ તા દેવતા એવં નિરન્તરા, પચ્છા આગતાનં ઓકાસો એવ ન ભવેય્યાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યથા ખો પના’’તિઆદિ. સુદ્ધાવાસકાયં ઉપપન્ના સુદ્ધાવાસકાયિકા, તાસં પન યસ્મા સુદ્ધાવાસભૂમિ નિવાસટ્ઠાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સુદ્ધાવાસવાસીન’’ન્તિ. આવાસાતિ આવાસનટ્ઠાનભૂતા, દેવતા પન ઓરમ્ભાગિયાનં, ઇતરેસઞ્ચ સંયોજનાનં સમુચ્છિન્દનેન સુદ્ધો આવાસો એતેસન્તિ સુદ્ધાવાસા.

૩૩૨. પુરત્થિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં ઓતરિ અઞ્ઞત્થ ઓકાસં અલભમાનો. એવં સેસાપિ. બુદ્ધાનં અભિમુખમગ્ગો બુદ્ધવીથિ. યાવ ચક્કવાળા ઓત્થરિતું ઓવરિતું ન સક્કા. પહટબુદ્ધવીથિયાવાતિ બુદ્ધાનં સન્તિકં ઉપસઙ્કમન્તેહિ તેહિ દેવબ્રહ્મેહિ વળઞ્જિતવીથિયાવ. સમિતિ સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમયો, મહન્તો સમયો મહાસમયોતિ આહ ‘‘મહાસમૂહો’’તિ. પવદ્ધં વનં પવનન્તિ આહ ‘‘વનસણ્ડો’’તિ. દેવઘટાતિ દેવસમૂહા.

સમાદહંસૂતિ સમાદહિતં લોકુત્તરસમાધિના સુટ્ઠુ અપ્પિતં અકંસુ, યથાસમાહિતં પન સમાધિના યોજિતં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સમાધિના યોજેસુ’’ન્તિ. સબ્બેસં ગોમુત્તવઙ્કાદીનં દૂરસમૂહનિતત્તા સબ્બે…પે… અકરિંસુ. નયતિ અસ્સે એતેહીતિ નેત્તાનિ, યોત્તાનિ. અવીથિપટિપન્નાનં અસ્સાનં વીથિપટિપાદનં રસ્મિગ્ગહણેન પહોતીતિ ‘‘સબ્બયોત્તાનિ ગહેત્વા અચોદેન્તો’’તિ વત્વા તં પન અચોદનં અવારણં એવાતિ આહ ‘‘અચોદેન્તો અવારેન્તો’’તિ.

યથા ખીલં ભિત્તિયં વા ભૂમિયં વા આકોટિતં દુન્નીહરણં, યથા ચ પલિઘં નગરપ્પવેસનિવારણં, યથા ચ ઇન્દખીલં ગમ્ભીરનેમિ સુનિખાતં દુન્નીહરણં, એવં રાગાદયો સત્તસન્તાનતો દુન્નીહરણા, નિબ્બાનનગરપ્પવેસનિવારણા ચાતિ તે ‘‘ખીલં, પલિઘં, ઇન્દખીલ’’ન્તિ ચ વુત્તા. તણ્હાએજાય અભાવેન અનેજા પરમસન્તુટ્ઠભાવેન ચાતુદ્દિસત્તા અપ્પટિહતચારિકં ચરન્તિ.

ગતાસેતિ ગતા એવ, ન પન ગમિસ્સન્તિ પરિનિટ્ઠિતસરણગમનત્તાતિ. લોકુત્તરસરણગમનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘નિબ્બેમતિકસરણગમનેન ગતા’’તિ. તે હિ નિયમેન અપાયભૂમિં ન ગમિસ્સન્તિ, દેવકાયઞ્ચ પરિપૂરેસ્સન્તિ. યે પન લોકિયેન સરણગમનેન બુદ્ધં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં, સતિ ચ પચ્ચયન્તરસમવાયે પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો.

દેવતાસન્નિપાતવણ્ણના

૩૩૩. એતેસન્તિ દેવતાસન્નિપાતાનં. ઇદાનીતિ ઇમસ્મિં કાલે. બુદ્ધાનન્તિ અઞ્ઞેસં બુદ્ધાનં અભાવા. ચિત્તકલ્લતા ચિત્તમદ્દવં.

કિં પન ભગવતાવ મહન્તે દેવતાસમાગમે તેસં નામગોત્તં કથેતું સક્કાતિ? આમ સક્કાતિ દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધા નામ મહન્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનમાહ, સુતન્તિ સદ્દાયતનં, મુતન્તિ સમ્પત્તગ્ગાહિઇન્દ્રિયવિસયં ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં, વિઞ્ઞાતન્તિ વુત્તાવસેસં સબ્બં ઞેય્યં, પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા, અપરિયેસિત્વા વા સમ્પત્તં, પરિયેસિતન્તિ પત્તં, અપ્પત્તં વા પરિયિટ્ઠં. અનુવિચરિતં મનસાતિ કેવલં મનસા આલોચિતં. કત્થચિ નીલાદિવસેન વિભત્તરૂપારમ્મણેતિ અભિધમ્મે (ધ. સ. ૬૧૫) ‘‘નીલં પીતક’’ન્તિઆદિના વિભત્તે યત્થ કત્થચિ રૂપારમ્મણે કિઞ્ચિ રૂપારમ્મણં વા ન અત્થીતિ યોજના. ભેરિસદ્દાદિવસેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યન્તિ યં આરમ્મણં. એતેસન્તિ બુદ્ધાનં.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તદા જાનનકિરિયાય અપરિયોસિતભાવદસ્સનત્થં ‘‘જાનામી’’તિ વત્વા યસ્મા યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ, સબ્બં તં ભગવતા અઞ્ઞાતં નામ નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિ’’ન્તિ.

ન ઓલોકેન્તિ પયોજનાભાવતો. વિપરીતા ‘‘ન કમ્માવરણેન સમન્નાગતા’’તિઆદિના નયેન વુત્તા. ‘‘યસ્સ મઙ્ગલા સમૂહતા’’તિ (સુ. નિ. ૩૬૨) આરભિત્વા ‘‘રાગં વિનયેથ માનુસેસુ દિબ્બેસુ કામેસુ ચા’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૩૬૩) ચ રાગનિગ્ગહકથાબાહુલ્લતો સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તં રાગચરિતાનં સપ્પાયં, ‘‘પિયમપ્પિયભૂતા કલહ વિવાદા પરિદેવસોકા સહમચ્છરા ચા’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૮૬૯; મહાનિ. ૯૮) કલહાદયો યતો દોસતો સમુટ્ઠહન્તિ, સો ચ દોસો યતો પિયભાવતો, સો ચ પિયભાવો યતો છન્દતો સમુટ્ઠહન્તિ, ઇતિ ફલતો, કારણપરમ્પરતો ચ દોસે આદીનવવિભાવનબાહુલ્લતો કલહવિવાદસુત્તં (સુ. નિ. ૮૬૯; મહાનિ. ૯૮) દોસચરિતાનં સપ્પાયં –

‘‘અપ્પઞ્હિ એતં ન અલં સમાય,

દુવે વિવાદસ્સ ફલાનિ બ્રૂમિ;

એતમ્પિ દિસ્વા ન વિવાદયેથ,

ખેમાભિપસ્સં અવિવાદભૂમિ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૯૦૨; મહાનિ. ૧૩૧) –

આદિના નયેન સમ્મોહવિધમનતો, પઞ્ઞાપરિબ્રૂહનતો ચ મહાબ્યૂહસુત્તં મોહચરિતાનં સપ્પાયં –

‘‘પરસ્સ ચે ધમ્મં અનાનુજાનં,

બાલો, મગો હોતિ નિહીનપઞ્ઞો;

સબ્બેવ બાલા સુનિહીનપઞ્ઞા,

સબ્બેવિમે દિટ્ઠિપરિબ્બસાના’’તિ. (સુ. નિ. ૮૮૬; મહાનિ. ૧૧૫) –

આદિના નયેન સન્દિટ્ઠિપરામાસિતાપનયનમુખેન સવિસયેસુ દિટ્ઠિગ્ગહણેસુ વિસટવિતક્કવિચ્છિન્દનવસેન પવત્તત્તા ચૂળબ્યૂહસુત્તં વિતક્કચરિતાનં સપ્પાયં –

‘‘મૂલં પપઞ્ચસઙ્ખાય (ઇતિ ભગવા),

મન્તા અસ્મીતિ સબ્બં ઉપરુન્ધે;

યા કાચિ તણ્હા અજ્ઝત્તં,

તાસં વિનયા સદા સતો સિક્ખે’’તિ. (સુ. નિ. ૯૨૨; મહાનિ. ૧૫૧) –

પપઞ્ચસઙ્ખાય મૂલં અવિજ્જાદિકિલેસજાતં અસ્મીતિ પવત્તમાનઞ્ચાતિ સબ્બં મન્તા પઞ્ઞાય ઉપરુન્ધેય્ય. યા કાચિ અજ્ઝત્તં રૂપતણ્હાદિભેદા તણ્હા ઉપ્પજ્જેય્ય, તાસં વિનયા વૂપસમાય સદા સતો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હુત્વા સિક્ખેય્યાતિ એવમાદિ ઉપદેસસ્સ સદ્ધોવ ભાજનં. તસ્સ હિ સો અત્થાવહોતિ તુવટ્ટકસુત્તં સદ્ધાચરિતાનં સપ્પાયં –

‘‘વીતતણ્હો પુરા ભેદા (ઇતિ ભગવા),

પુબ્બમન્તમનિસ્સિતો;

વેમજ્ઝે નુપસઙ્ખેય્યો,

તસ્સ નત્થિ પુરક્ખત’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૮૫૫; મહાનિ. ૮૪) –

યો સરીરભેદતો પુબ્બેવ પહીનતણ્હો, તતો એવ અતીતદ્ધસઞ્ઞિતં પુરિમકોટ્ઠાસં તણ્હાનિસ્સયેન અનિસ્સિતો, વેમજ્ઝે પચ્ચુપ્પન્નેપિ અદ્ધનિ ‘‘રત્તો’’તિઆદિના ઉપસઙ્ખાતબ્બો, તસ્સ અરહતો તણ્હાદિટ્ઠિપુરક્ખારાનં અભાવા અનાગતે અદ્ધનિ કિઞ્ચિ પુરક્ખતં નત્થીતિ આદિના એવં ગમ્ભીરકથાબાહુલ્લતો પૂરાભેદસુત્તં (સુ. નિ. ૮૫૫; મહાનિ. ૮૪) બુદ્ધિચરિતાનં સપ્પાયન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘અથ નેસં સપ્પાયં …પે… વવત્થપેત્વા’’તિ. મનસાકાસીતિ એવં ચરિયાય વસેન મનસિ કત્વા પુન તં સદિસં અત્તનો દેસનાનિક્ખેપયોગ્યતાવસેન મનસિ અકાસિ. અત્તજ્ઝાસયેન નુ ખો જાનેય્યાતિ પરજ્ઝાસયાદિં અનપેક્ખિત્વા મય્હંયેવ અજ્ઝાસયેન આરદ્ધ દેસનં જાનેય્ય નુ ખો. પરજ્ઝાસયેનાતિ સન્નિપતિતાય પરિસાય કસ્સચિ અજ્ઝાસયેન. અટ્ઠુપ્પત્તિકેનાતિ ઇધ સમુટ્ઠિતઅટ્ઠુપ્પત્તિયા. પુચ્છાવસેનાતિ કસ્સચિ પુચ્છન્તસ્સ પુચ્છાવસેન. આરદ્ધદેસનં જાનેય્યાતિ. ‘‘સચે પચ્ચેકબુદ્ધો ભવેય્યા’’તિ ઇદં ઇમેસં સુત્તાનં દેસનાય પુચ્છા પચ્ચેકબુદ્ધાનં ભારિયા, અવિસયા ચાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેનાહ ‘‘સોપિ ન સક્કુણેય્યા’’તિ.

એત્થ ચ યસ્મા ન અનુમતિપુચ્છા, કથેતુકમ્યતાપુચ્છા વા યુત્તા, અથ ખો દિટ્ઠસંસન્દનપુચ્છાસદિસી વા વિમતિચ્છેદનપુચ્છાસદિસી વા પુચ્છા યુત્તા, તાવ પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન પવત્તિતા નામ હોન્તિ, ન યથાધમ્મવસેન, તત્થ યદિ ભગવા તથા સયમેવ પુચ્છિત્વા સયમેવ વિસ્સજ્જેય્ય, સુણન્તીનં દેવતાનં સમ્મોહો ભવેય્ય ‘‘કિં નામેતં ભગવા પઠમં એવમાહ, પુનપિ એવમાહા’’તિ, અન્ધકારં પવિટ્ઠા વિય હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એવં પેતા દેવતા ન સક્ખિસ્સન્તિ પટિવિજ્ઝિતુ’’ન્તિ. યથાધમ્મદેસનાયં પન કથેતુકમ્યતાવસેન પુચ્છનેન સમ્મોહો હોતીતિ. સૂરિયો ઉગ્ગતોતિ આહ દેવસઙ્ઘો આસન્નતરભાવેન ઓભાસસ્સ વિપુલઉળારભાવતો. એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ સુત્તે (દી. નિ. ૩.૧૬૧; મ. નિ. ૩.૧૨૯; અ. નિ. ૧.૨૭૭; વિભ. ૮૦૯; નેત્તિ. ૫૭; મિ. પ. ૫.૧.૧) આગતનયેન સબ્બત્થેવ પન અપુબ્બં અચરિમં દ્વે બુદ્ધા ન હોન્તેવ. તેનેવાહ – ‘‘અનન્તાસુ…પે… અદ્દસા’’તિ.

ગાથાયં પુચ્છામીતિ નિમ્મિતબુદ્ધો ભગવન્તં પુચ્છિતું ઓકાસં કારાપેસિ. મુનિન્તિ બુદ્ધમુનિં. પહૂતપઞ્ઞન્તિ મહાપઞ્ઞં. તિણ્ણન્તિ ચતુરોઘતિણ્ણં. પારઙ્ગતન્તિ નિબ્બાનપ્પત્તં, સબ્બસ્સ વા ઞેય્યસ્સ પારં પરિયન્તં ગતં. પરિનિબ્બુતં સઉપાદિસેસનિબ્બાનવસેન. ઠિતત્તન્તિ અવટ્ઠિતચિત્તં લોકધમ્મેહિ અકમ્પનેય્યતાય. નિક્ખમ્મ ઘરા પનુજ્જ કામેતિ વત્થુકામે પનૂદિત્વા ઘરાવાસા નિક્ખમ્મ. કથં ભિક્ખુ સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્યાતિ સો ભિક્ખુ કથં સમ્મા પરિબ્બજેય્ય ગચ્છેય્ય વિહરેય્ય, અનુપલિત્તો હુત્વા લોકં અતિક્કમેય્યાતિ અત્થો.

૩૩૪. સિલોકં અનુકસ્સામીતિ એત્થ સિલોકો નામ પાદસમુદયો, ઇસીહિ વુચ્ચમાના ગાથાતિપિ વુચ્ચતિ. પાદોવ નિયતવણ્ણાનુપુબ્બિકાનં પદાનં સમૂહો, તં સિલોકં અનુકસ્સામિ પવત્તયિસ્સામીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘અક્ખર…પે… પવત્તયિસ્સામી’’તિ. યત્થાતિ અધિકરણે ભુમ્મં. આમેડિતલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘યેસુ યેસુ ઠાનેસૂ’’તિ. ભુમ્માતિ ભૂમિપટિબદ્ધનિવાસા. તં તં નિસ્સિતા તં તં ઠાનં નિસ્સિતવન્તો નિસ્સાય વસમાના, તેહિ સદ્ધિં સિલોકં અનુકસ્સામીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યે સિતા ગિરિગબ્ભર’’ન્તિ ઇમિના તેસં વિવેકવાસં દસ્સેતિ, ‘‘પહિતત્તા સમાહિતા’’તિ ઇમિના ભાવનાભિયોગં.

બહુજના પઞ્ચસતસઙ્ખ્યત્તા. પટિપક્ખાભિભવનતો, તેજુસ્સદતાય ચ સીહા વિય પવિવિત્તતાય નિલીના. એકત્તન્તિ એકીભાવં. ઓદાતચિત્તા હુત્વા સુદ્ધાતિ અરહત્તમગ્ગાધિગમેન પરિયોદાતચિત્તા હુત્વા સુદ્ધા, ન કેવલં સરીરસુદ્ધિયાવ. વિપ્પસન્નાતિ અરિયમગ્ગપ્પસાદેન વિસેસતો પસન્ના. ચિત્તસ્સ આવિલભાવકરાનં કિલેસાનં અભાવેન અનાવિલા.

ભિક્ખૂ જાનિત્વાતિ ભિન્નકિલેસે ભિક્ખૂ ‘‘ઇમે દિબ્બચક્ખુના એતે દેવકાયે પસ્સન્તીતિ જાનિત્વા. સવનન્તે જાતત્તાતિ ધમ્મસ્સવનપરિયોસાને અરિયજાતિયા જાતત્તા. ઇદં સબ્બન્તિ ઇદં ‘‘ભિય્યો પઞ્ચસતે’’તિઆદિકં સબ્બં.

તદત્થાય વીરિયં કરિંસૂતિ દિબ્બચક્ખુઞાણાભિનીહારવસેન વીરિયં ઉસ્સાહં અકંસુ. તેનાહ ‘‘ન તં તેહી’’તિઆદિ. સત્તરિન્તિ ત-કારસ્સ ર-કારાદેસં કત્વા વુત્તં, સત્તતિન્તિ અત્થો. ‘‘સહસ્સ’’ન્તિ પન અનુવત્તતિ, સત્તતિયોગેન બહુવચનં. તેનાહ ‘‘એકે સહસ્સં. એકે સત્તતિસહસ્સાની’’તિ.

અનન્તન્તિ અન્તરહિતં, તં પન અતિવિય મહન્તં નામ હોતીતિ આહ ‘‘વિપુલ’’ન્તિ.

અવેક્ખિત્વાતિ ઞાણચક્ખુના વિસું વિસું અવેક્ખિત્વા ‘‘વવત્થિત્વાના’’તિપિ પઠન્તિ, સો એવત્થો. તં અવેક્ખનં નિચ્છયકરણં હોતીતિ આહ ‘‘વવત્થપેત્વા’’તિ. પુબ્બે વુત્તગાથાસુ તતિયગાથાય પચ્છિમદ્ધં, ચતુત્થગાથાય પુરિમદ્ધઞ્ચ સન્ધાયાહ ‘‘પુબ્બે વુત્તગાથમેવા’’તિ.

વિજાનનમ્પિ દસ્સનં એવાતિ આહ ‘‘પસ્સથ ઓલોકેથા’’તિ. વાચાયતપવત્તિતભાવતો ‘‘અનુપટિપાટિયાવ કિત્તયિસ્સામી’’તિ વદતિ.

૩૩૫. સત્ત સહસ્સાનિ સઙ્ખાયાતિ સત્ત સહસ્સા. યક્ખાયેવાતિ યક્ખજાતિકા એવ. આનુભાવસમ્પન્નાતિ મહેસક્ખા. ઇદ્ધિમન્તોતિ વા મહાનુભાવા. જુતિમન્તોતિ મહપ્પભા. વણ્ણવન્તોતિ અતિક્કન્તવણ્ણા. યસસ્સિનોતિ મહાપરિવારા ચેવ પત્થટકિત્તિસદ્દા ચ. સમિતિ-સદ્દો સમીપત્થોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ભિક્ખૂનં સન્તિક’’ન્તિ.

હેમવતપબ્બતેતિ હિમવતો સમીપે ઠિતપબ્બતે.

એતે સબ્બેપીતિ એતે સત્તસહસ્સા કાપિલવત્થવા, છસહસ્સા હેમવતા, તિસહસ્સા સાતાગિરાતિ યથાવુત્તા સબ્બેપિ સોળસસહસ્સા.

રાજગહનગરેતિ રાજગહનગરસ્સ સમીપે. તન્તિ કુમ્ભીરં.

૩૩૬. કામં પાચીનદિસં પસાસતિ, તથાપિ ચતૂસુપિ દિસાસુ સપરિવારદીપેસુ ચતૂસુપિ મહાદીપેસુ ગન્ધબ્બાનં જેટ્ઠકો, કથં? સબ્બે તે તસ્સ વસે વત્તન્તિ.કુમ્ભણ્ડાનં અધિપતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

તસ્સાપિ વિરુળ્હસ્સ. તાદિસાયેવાતિ ધતરટ્ઠસ્સ પુત્તસદિસા એવ પુથુત્થતો, નામતો, બલતો, ઇદ્ધિઆદિવિસેસતો ચ.

સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા પચ્ચેકં ચત્તારો ચત્તારો મહારાજાનોતિ તેસં સબ્બેસં સઙ્ગણ્હનવસેન. તેનાહ ‘‘અયઞ્ચેત્થા’’તિઆદિ.

ચતુરો દિસાતિ ચતૂસુ દિસાસુ. ચતુરો દિસા જલમાના સમુજ્જલન્તા ઓભાસેન્તા. યદિ એવં મહતિયા પરિસાય આગતાનં કથં કાપિલવત્થવે વને ઠિતાતિ આહ ‘‘તે પના’’તિઆદિ.

૩૩૭. તેસં મહારાજાનં દાસાતિ યોજના. માયાય યુત્તા, તસ્મા માયાવિનો. વઞ્ચનં એતેસુ અત્થિ, વઞ્ચને વા નિયુત્તાતિ વઞ્ચનિકા. કેરાટિયસાઠેય્યેનાતિ નિહીનસઠેન કમ્મેન. માયા એતેસં અત્થીતિ માયા, તે ચ પરેસં વઞ્ચનત્થં યેન માયાકરણેન ‘‘માયા’’તિ વુત્તા, તં દસ્સેન્તો ‘‘માયાકારકા’’તિ આહ.

એત્તકા દાસાતિ એત્તકા કુટેણ્ડુઆદિકા નિઘણ્ડુપરિયોસાના અટ્ઠમહારાજાનં દાસા.

દેવરાજાનોતિ દેવા હુત્વા તંતંદેવકાયસ્સ રાજાનો. ચિત્તો ચ સેનો ચ ચિત્તસેનો ચાતિ તયો એતે દેવપુત્તા પાળિયં એકસેસનયેન વુત્તાતિ આહ ‘‘ચિત્તો ચા’’તિઆદિ.

ભિક્ખુસઙ્ઘો સમિતો સન્નિપતિતો એત્થાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસમિતિ, ઇમં વનં.

૩૩૮. નાગસદહવાસિકાતિ નાગસદહનિવાસિનો. તત્થેકો કિર નાગરાજા, ચિરકાલં વસતો તસ્સ પરિસા મહતી પરમ્પરાગતા અત્થિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘તચ્છકનાગપરિસાયા’’તિ.

યમુનવાસિનોતિ યમુનાયં વસનકનાગા. નાગવોહારેનાતિ હત્થિનાગવોહારેન.

વુત્તપ્પકારેતિ કમ્બલસ્સતરે ઠપેત્વા ઇતરે વુત્તપ્પકારનાગા. લોભાભિભૂતાતિ આહારલોભેન અભિભૂતા. દિબ્બાનુભાવતાતિ દિબ્બાનુભાવતો, દિબ્બાનુભાવહેતુ વા દિબ્બા. ‘‘ચિત્રસુપણ્ણા’’તિ નામં વિચિત્રસુન્દરપત્તવન્તતાય.

ઉપવ્હયન્તાતિ ઉપેચ્ચ કથેન્તા. કાકોલૂકઅહિનકુલાદયો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં જાતિસમુદાગતવેરાપિ સમાના મિત્તા વિય…પે… હટ્ઠતુટ્ઠચિત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિન્તિ અધિપ્પાયો. બુદ્ધંયેવ તે સરણં ગતા ‘‘બુદ્ધાનુભાવેનેવ મયં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં મેત્તિં પટિલભિમ્હા’’તિ.

૩૩૯. ભાતરોતિ મેથુનભાતરો. તેનાહ ‘‘સુજાય અસુરકઞ્ઞાય કારણા’’તિ.

તેસૂતિ અસુરેસુ. કાલકઞ્ચાતિ એવં નામા. મહાભિસ્માતિ ભિંસનકમહાસરીરા. અભબ્બાતિ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિતું ન ભબ્બા અચ્છન્દિકત્તા તાદિસસ્સ છન્દસ્સેવ અભાવતો.

બલિનો મહાઅસુરસ્સ અબ્ભતીતત્તા તસ્સ પુત્તે એવ કિત્તેન્તો ભગવા ‘‘સતઞ્ચ બલિપુત્તાન’’ન્તિ આદિમાહ. સો કિર સુખુમં અત્તભાવં માપેત્વા ઉપગચ્છિ.

૩૪૦. કમ્મં કત્વાતિ પરિકમ્મં કત્વા. નિબ્બત્તાતિ ઉપચારજ્ઝાનેન નિબ્બત્તા. અપ્પનાઝાનેન પન નિબ્બત્તા બ્રહ્માનો હોન્તિ, તે પરતો વક્ખતિ ‘‘સુબ્રહ્મા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૪૧), અયઞ્ચ કામાવચરદેવતા વુચ્ચતિ. તેનેવાહ – ‘‘મેત્તાકરુણાકાયિકાતિ મેત્તાઝાને ચ કરુણાઝાને ચ પરિકમ્મં કત્વા નિબ્બત્તદેવા’’તિ. મેત્તાઝાને કરુણાઝાનેતિ મેત્તાઝાનનિમિત્તં કરુણાઝાનનિમિત્તં, તદત્થન્તિ અત્થો.

તે આપોદેવાદયો યથાસકં વગ્ગવસેન ઠિતત્તા દસધા ઠિતા. યાવ કરુણાકાયિકા દસ દેવકાયા.નાનત્તવણ્ણાતિ નાનાસભાવવણ્ણવન્તો.

વેણ્ડુદેવતાતિ વેણ્ડુ નામ દેવતા, એવં સહલિ દેવતા. અસમદેવતા, યમકદેવતાતિ ‘‘દ્વે અયનિયો’’તિ વદન્તિ, તપ્પમુખા દ્વે દેવનિકાયાતિ. ચન્દસ્સૂપનિસા દેવા ચન્દસ્સ ઉપનિસ્સયતો વત્તમાના તસ્સ પુરતો ચ પચ્છતો ચ પસ્સતો ચ ધાવનકદેવા. તેનાહ ‘‘ચન્દનિસ્સિતકા દેવા’’તિ. સૂરિયસ્સૂપનિસા, નક્ખત્તનિસ્સિતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કેવલં વાતવાયનહેતવો દેવતા વાતવલાહકા. તથા કેવલં અબ્ભપટલસઞ્ચરણહેતવો અબ્ભવલાહકા. ઉણ્હપ્પવત્તિહેતવો ઉણ્હવલાહકા. વસ્સવલાહકા પન પજ્જુન્નસદિસાતિ. તે ઇધ ન વુત્તા. વસુદેવતા નામ એકો દેવનિકાયો, તેસં પુબ્બઙ્ગમત્તા વાસવો, સક્કો.

દસેતેતિ એતે વેણ્ડુદેવતાદયો વાસવપરિયોસાના દસ દેવકાયા.

ઇમાનીતિ ‘‘જલમગ્ગી’’તિ ચ ‘‘સિખારિવા’’તિ ચ ઇમાનિ તેસં નામાનિ. કેચિ પન મ-કારો પદસન્ધિકરો ‘‘જલા’’તિ ચ ‘‘અગ્ગી’’તિ ચ ‘‘સિખારિવા’’તિ ચ ઇમાનિ તેસં નામાનીતિ વદન્તિ. એતેતિ તેસુ એવ ‘‘અરિટ્ઠકા, રોજા’’તિ ચ વુત્તદેવેસુ એકચ્ચે,ઉમાપુપ્ફનિભાસિનો વણ્ણતો ઉમાપુપ્ફસદિસાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો, અઞ્ઞથા એકાદસ દેવકાયા સિયું.

દસેતેતિ એતે દસ સહભૂદેવાદયો વાસવનેસિપરિયોસાના દસ દેવકાયા. તેનેવ નિકાયભેદવસેન દસધાવ આગતા.

‘‘સમાના’’તિઆદિ તેસં દેવાનં નિકાયસમુદાયગતં નામં. એવં સેસાનમ્પિ.

દસેતેતિ એતે સમાનાદિકા મહાપારગપરિયોસાના દસ દેવકાયા. તેનેવ નિકાયભેદેન દસધા આગતા.

સુક્કાદયો તયો દેવકાયા. પામોક્ખદેવાતિ પમુખા પધાનભૂતા દેવા.

દિસાતિ દિસાસુ. દેવોતિ મેઘો. દસેતેતિ એતે સુક્કાદયો પજ્જુન્નપરિયોસાના દસ દેવકાયા, તે દેવનિકાયભેદેન દસધા આગતા.

દસેતેતિ એતે ખેમિયાદયો પરનિમ્મિતપરિયોસાના દસ દેવકાયા, તે દેવનિકાયભેદેન દસધાવ આગતા. તત્થ ‘‘ખેમિયા, કટ્ઠકાદયો ચ પઞ્ચાપિ સદેવકાયા તાવતિંસકાયિકા’’તિ વદન્તિ. નામન્વયેનાતિ નામાનુગમેન ‘‘આપોદેવતા’’તિઆદિનામસભાગેન. તેનેવાહ ‘‘નામભાગેન નામકોટ્ઠાસેના’’તિ. સબ્બા દેવતાતિ દસસહસ્સિલોકધાતૂસુ સબ્બાપિ દેવતા. નિદ્દિસતિ તંતંનામસભાગેન એકજ્ઝં કત્વા.

પવુત્થાતિ પવાસં ગતા વિય અપેતાતિ આહ ‘‘વિગતા’’તિ. પવુત્થા વા પકારતો વુત્થા વુસિતા, તેન જાતિ વુસિતબ્બા અસ્સાતિ પવુટ્ઠજાતિ. કાળકભાવા સંકિલેસધમ્મા, સબ્બસો તદભાવતો કાળકભાવાતીતં દસબલં. લઞ્ચનાભાવેન વા અસિતાતિગો કાળકભાવાતીતાય સિરિયા ચન્દો, તાદિસં ચન્દં વિય સિરિયા વિરોચમાનં.

૩૪૧. એકો બ્રહ્માતિ સગાથકવગ્ગે (સં. નિ. ૧.૯૮) આગતો સુબ્રહ્મદેવપુત્તો. બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિત્વા હેટ્ઠિમેસુ પતિટ્ઠિતા અરિયબ્રહ્માનો, ન સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો. તિસ્સમહાબ્રહ્મા પુથુજ્જનો, યો અપરભાગે મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તિત્વા મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરો જાતો.

સહસ્સં બ્રહ્મલોકાનન્તિ બ્રહ્મલોકો એતેસન્તિ બ્રહ્મલોકા, બ્રહ્માનો, તેસં બ્રહ્મલોકાનં સહસ્સં સત્તલોકપરિયાયો ચાયં લોકસદ્દોતિ આહ ‘‘મહાબ્રહ્માનં સહસ્સં આગત’’ન્તિ. અનન્તરગાથાયં ‘‘આગતા’’તિ વુત્તપદમેવ અત્થવસેન વદતિ. યત્થાતિ યસ્મિં બ્રહ્મસહસ્સે. અઞ્ઞે બ્રહ્મેતિ તદઞ્ઞે બ્રહ્માનો. અભિભવિત્વા તિટ્ઠતિ વણ્ણેન, યસસા આયુના ચ.

ઇસ્સરાતિ તેનેવ વસપવત્તનેન સેસબ્રહ્માનં અધિપતિનો.

૩૪૨. કાળકધમ્મસમન્નાગતો કાળકસ્સ પાપિમસ્સ મારસ્સ બાલભાવં પસ્સથ, યો અત્તનો અવિસયે નિરત્થકં પરક્કમિતું વાયમતિ.

વીતરાગભાવાવહસ્સ ધમ્મસ્સવનસ્સ અન્તરાયકરણેન અવીતરાગા રાગેન બદ્ધા એવ નામ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘રાગેન બદ્ધં હોતૂ’’તિ.

ભયાનકં સરઞ્ચ કત્વાતિ ભેરવં મહન્તં સદ્દં સમુટ્ઠપેત્વા.

ઇદાનિ તં સદ્દં ઉપમાય દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિ આદિમાહ. કઞ્ચીતિ તસ્મિં સમાગમે કઞ્ચિ દેવતં, માનુસકં વા અત્તનો વસે વત્તેતું અસક્કોન્તો અસયંવસે સયઞ્ચ ન અત્તનો વસે ઠિતો. તેનાહ ‘‘અસયંવસી’’તિઆદિ.

૩૪૩. ‘‘વીતરાગેહી’’તિ દેસનાસીસમેતં. સબ્બાયપિ હિ તત્થ સમાગતપરિસાય મારસેના અપક્કન્તાવ. નેસં લોમમ્પિ ઇઞ્જયું તેસં લોમમત્તમ્પિ ન ચાલેસું, કુતો અન્તરાયકરણં. ઇતિ યત્તકા તત્થ વિસેસં અધિગચ્છિંસુ, તેસં સબ્બેસમ્પિ અન્તરાયાકરણવસેન અત્થો વિભાવેતબ્બો, વીતરાગગ્ગહણેન વા સરાગવીતરાગવિભાવિનો ચ તત્થ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બં. મારો ઇમં ગાથં અભાસિ અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો. કથઞ્હિ નામ તાવ ઘોરતરં મહતિં વિભિંસકં મયિ કરોન્તેપિ સબ્બે પિમે નિબ્બિકારા સમાહિતા એવ. કસ્મા? વિજિતાવિનો ઇમે ઉત્તમપુરિસાતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બે’’તિઆદિ. યાદિસો અરિયાનં ધમ્મનિસ્સિતો પમોદો, ન કદાચિ તાદિસો અનરિયાનં હોતીતિ ‘‘સાસને ભૂતેહિ અરિયેહિ’’ ઇચ્ચેતં વુત્તં. વિ-સદ્દેન વિના કેવલોપિ સુત-સદ્દો વિખ્યાતત્થવચનો હોતિ ‘‘સુતધમ્મસ્સા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૫; ઉદા. ૧૧) વિયાતિ આહ ‘‘જને વિસ્સુતા’’તિ.

દૂરેતિ દૂરે પદેસે. દહરસ્સ અન્તરાયં પરિહરન્તી ‘‘ન સક્કા ભન્તે સકલં કાયં દસ્સેતુ’’ન્તિ અવોચાતિ.

મહાસમયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.