૫. જનવસભસુત્તવણ્ણના

નાતિકિયાદિબ્યાકરણવણ્ણના

૨૭૩-૨૭૫. ‘‘પરિતો’’તિ પદં યથા સમન્તત્થવાચકો, એવં સમીપત્થવાચકોપિ હોતીતિ સમન્તા સામન્તાતિ અત્થો વુત્તો. આમેડિતેન પન સમન્તત્થો જોતિતો. યસ્સ પન સામન્તા જનપદેસુ ‘‘નાતિકે વિહરતી’’તિ વુત્તત્તા નાતિકસ્સાતિ વિઞ્ઞાતો યમત્થો. યસ્સ પરિતો જનપદેસુ બ્યાકરોતિ, તત્થ પરિચારકારકાનં બ્યાકરણં અવુત્તસિદ્ધં, નિદસ્સનવસેન વા તસ્સ વક્ખમાનત્તા ‘‘પરિતો પરિતો જનપદેસુ’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. પરિચારકેતિ ઉપાસકે. તેનાહ ‘‘બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘાનં પરિચારકે’’તિ. ઉપપત્તીસૂતિ નિબ્બત્તીસુ. ઞાણગતિપુઞ્ઞાનં ઉપપત્તીસૂતિ એત્થ ઞાણગતૂપપત્તિ નામ તસ્સ તસ્સ મગ્ગઞાણગમનસ્સ નિબ્બત્તિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં પરિક્ખયા’’તિઆદિ. પુઞ્ઞૂપપત્તિ નામ તંતંદેવનિકાયૂપપત્તિ. સબ્બત્થાતિ ‘‘વજ્જિમલ્લેસૂ’’તિઆદિકે સબ્બત્થ ચતૂસુપિ પદેસુ. પુરિમેસૂતિ પાળિયં વુત્તે સન્ધાયાહ. દસસુયેવાતિ તેસુ એવ દસસુ જનપદેસુ. પરિચારકે બ્યાકરોતિ બ્યકાતબ્બાનં બહૂનં તત્થ લબ્ભનતો. નાતિકે ભવા નાતિકિયા.

નિટ્ઠઙ્ગતાતિ નિટ્ઠં નિચ્છયં ઉપગતા.

આનન્દપરિકથાવણ્ણના

૨૭૬. યસ્મા સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિ નામ ધમ્મસુધમ્મતાય, ધમ્મસુધમ્મતા ચ બુદ્ધસુબુદ્ધતાય, તસ્મા ‘‘અહો ધમ્મો, અહો સઙ્ઘો’’તિ ધમ્મસઙ્ઘગુણકિત્તનાપિ અત્થતો બુદ્ધગુણકિત્તના એવ હોતીતિ ‘‘ભગવન્તં કિત્તયમાનરૂપા’’તિ પદસ્સ ‘‘અહો ધમ્મો’’તિઆદિનાપિ અત્થો વુત્તો.

૨૭૮. ઞાણગતીતિ ‘‘પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા’’તિઆદિના આગતં પહાતબ્બપહાનવસેન પવત્તં મગ્ગઞાણગમનં. યસ્મા તસ્સા એવ ઞાણગતિયા વસેન તસ્સ તસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ ઓપપાતિકતાદિવિસેસો, તસ્મા તં તાદિસં તસ્સ અભિસમ્પરાયં સન્ધાયાહ ‘‘ઞાણાભિસમ્પરાયમેવા’’તિ.

૨૭૯. ઉપસન્તં પતિ સમ્મતિ આલોકીયતીતિ ઉપસન્તપતિસો. ઉપસન્તદસ્સનો ઉપસન્તઉસ્સન્નો. ભાતિરિવાતિ એત્થ ર-કારો પદસન્ધિકરો, ઇવ-સદ્દો ભુસત્થોતિ આહ ‘‘અતિવિય ભાતી’’તિ.

જનવસભયક્ખવણ્ણના

૨૮૦. જેટ્ઠકભાવેન જને વસભસદિસોતિ જનવસભોતિ અસ્સ દેવપુત્તસ્સ નામં અહોસિ.

ઇતો દેવલોકા ચવિત્વા સત્તક્ખત્તું મનુસ્સલોકે રાજભૂતસ્સ. મનુસ્સલોકા ચવિત્વા સત્તક્ખત્તું દેવભૂતસ્સ. એત્થેવાતિ એતસ્મિંયેવ ચાતુમહારાજિકભવે, એત્થાપિ વેસ્સવણસ્સ સહબ્યતાવસેન.

૨૮૧. આસિસનં આસા, પત્થના. આસાસીસેન ચેત્થ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દં વદતિ. તેનેવાહ ‘‘સકદાગામિમગ્ગત્થાયા’’તિઆદિ. યદગ્ગેતિ એત્થ અગ્ગ-સદ્દો આદિપરિયાયોતિ આહ ‘‘તં દિવસં આદિં કત્વા’’તિ. ‘‘પુરિમં…પે… અવિનિપાતો’’તિ ઇદં યથા તત્તકં કાલં સુગતિતો સુગતૂપપત્તિયેવ અહોસિ, તથા કતૂપચિતકુસલકમ્મત્તા. ફુસ્સસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કાલતો પભુતિ હિ સમ્ભતવિવટ્ટૂપનિસ્સયકુસલસમ્ભારો એસ દેવપુત્તો. અનચ્છરિયન્તિ અનુ અનુ અચ્છરિયં. તેનાહ ‘‘પુનપ્પુનં અચ્છરિયમેવા’’તિ. સયંપરિસાયાતિ સકાય પરિસાય. ભગવતો દિટ્ઠસદિસમેવાતિ આવજ્જનસમનન્તરં યથા તે ભગવતો ચતુવીસતિસતસહસ્સમત્તા સત્તા ઞાણગતિતો દિટ્ઠા, એવં તુમ્હેહિ દિટ્ઠસદિસમેવ. વેસ્સવણસ્સ સમ્મુખા સુતં મયાતિ વદતિ.

દેવસભાવણ્ણના

૨૮૨. વસ્સૂપનાયિકસઙ્ગહત્થન્તિ વસ્સૂપનાયિકાય આરક્ખાસંવિધાનવસેન ભિક્ખૂનં સઙ્ગહણત્થં ‘‘વસ્સૂપગતા ભિક્ખૂ એવં સુખેન સમણધમ્મં કરોન્તી’’તિ, પવારણસઙ્ગહો પનસ્સ પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તાનં ભિક્ખૂનં અન્તરામગ્ગે પરિસ્સયપરિહરણત્થં. ધમ્મસ્સવનત્થં દૂરટ્ઠાનં ગચ્છન્તેસુપિ એસેવ નયો. અત્તનાપિ આગન્ત્વા ધમ્મસ્સવનત્થં સન્નિપતિયેવ. એત્થેત્થાતિ એત્થ એત્થ અય્યાનં વસનટ્ઠાને.

તદાપીતિ ‘‘પુરિમાનિ ભન્તે દિવસાની’’તિ વુત્તકાલેપિ. એતેનેવ કારણેનાતિ વસ્સૂપનાયિકનિમિત્તમેવ. તેનાહ પાળિયં ‘‘તદહુપોસથે પન્નરસે વસ્સૂપનાયિકાયા’’તિઆદિ. આસનેપિ નિસજ્જાય સુધમ્માય દેવસભાય પઠમં દેવેસુ તાવતિંસેસુ નિસિન્નેસુ તસ્સા ચતૂસુ દ્વારેસુ ચત્તારો મહારાજાનો નિસીદન્તિ, ઇદં નેસં આસને નિસજ્જાય ચારિત્તં હોતિ.

યેનત્થેનાતિ યેન કિચ્ચેન યેન પયોજનેન. આરક્ખત્થન્તિ આરક્ખભૂતમત્થં. વુત્તં વચનં એતેસન્તિ વુત્તવચના, મહારાજાનો.

૨૮૩. અતિક્કમિત્વાતિ અભિભવિત્વા.

સનઙ્કુમારકથાવણ્ણના

૨૮૪. અભિસમ્ભવિતું અધિગન્તું અસક્કુણેય્યો અનભિસમ્ભવનીયો. તેનાહ ‘‘અપ્પત્તબ્બો’’તિઆદિ. ચક્ખુયેવ પથો રૂપદસ્સનસ્સ મગ્ગો ઉપાયોતિ ચક્ખુપથો, તસ્મિં ચક્ખુપથસ્મિન્તિ આહ ‘‘ચક્ખુપસાદે’’તિ, ચક્ખુસ્સ ગોચરયોગ્ગો વા ચક્ખુપથોતિ આહ ‘‘આપાથે વા’’તિ. નાભિભવતીતિ ન અભિભવતિ, ગોચરભાવં ન ગચ્છતીતિ અત્થો. હેટ્ઠા હેટ્ઠાતિ તાવતિંસતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા હેટ્ઠા, ન ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય, નાપિ બ્રહ્મપારિસજ્જતો પટ્ઠાય. ‘‘ચાતુમહારાજિકા હિ તાવતિંસાનં યથા જાતિરૂપાનિ પસ્સિતું સક્કોન્તિ, તથા બ્રહ્માનો હેટ્ઠિમા ઉપરિમાન’’ન્તિ કેચિ, તં ન યુત્તં. ન હિ હેટ્ઠિમા બ્રહ્માનો ઉપરિમાનં મૂલપટિસન્ધિરૂપં પસ્સિતું સક્કોન્તિ, માપિતમેવ પસ્સિતું સક્કોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.

સુણન્તોવ નિદ્દં ઓક્કમીતિ ગતિયો ઉપધારેન્તો બહિ વિસટવિતક્કવિચ્છેદેન સઙ્કોચં આપન્નચિત્તતાય. મય્હં અય્યકસ્સાતિ ભગવન્તં સન્ધાય વદતિ.

પઞ્ચ સિખા એતસ્સાતિ પઞ્ચસિખો, પઞ્ચસિખો વિય પઞ્ચસિખોતિ આહ ‘‘પઞ્ચસિખગન્ધબ્બસદિસો’’તિ. મમાયન્તીતિ પિયાયન્તિ.

૨૮૫. સુમુત્તોતિ સરદોસેહિ સુટ્ઠુ મુત્તો. યેહિ પિત્તસેમ્હાદીહિ પલિબુદ્ધત્તા સરો અવિસ્સટ્ઠો સિયા, તદભાવતો વિસ્સટ્ઠોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપલિબુદ્ધો’’તિ. વિઞ્ઞાપેતીતિ વિઞ્ઞેય્યો, અન્તોગધહેતુઅત્થો કત્તુસાધનો એસ વિઞ્ઞેય્યસદ્દોતિ આહ ‘‘અત્થવિઞ્ઞાપનો’’તિ. સરસ્સ મધુરતા નામ મદ્દવન્તિ આહ ‘‘મધુરો મુદૂ’’તિ. સવનં અરહતીતિ સવનીયો. સવનારહતાય ચ આપાથસુખતાયાતિ આહ ‘‘કણ્ણસુખો’’તિ. બિન્દૂતિ પિણ્ડિતો. આકોટિતભિન્નકંસસદ્દો વિય અનેકાવયવો અહુત્વા નિરવયવો, એકભાવોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એકગ્ઘનો’’તિ, એતેનેવસ્સ અવિસારિતા સંવણ્ણિતા દટ્ઠબ્બા. ગમ્ભીરુપ્પત્તિટ્ઠાનતાય ચસ્સ ગમ્ભીરતાતિ આહ ‘‘નાભિમૂલતો’’તિઆદિ. એવં સમુટ્ઠિતોતિ જીવ્હાદિપ્પહારમત્તસમુટ્ઠિતો. અમધુરો ચ હોતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનાનં પરિલહુભાવતો. ન ચ દૂરં સાવેતિ વીરભાવાભાવતો. નિન્નાદી સુવિપુલભાવતો સવિસેસં નિન્નાદો, પાસંસનિન્નાદો વા. તેનાહ ‘‘મહામેઘ…પે… યુત્તો’’તિ.

પચ્છિમં પચ્છિમન્તિ દુતિયં, ચતુત્થં, છટ્ઠં, અટ્ઠમઞ્ચ પદં. પુરિમસ્સ પુરિમસ્સાતિ યથાક્કમં પઠમસ્સ, તતિયસ્સ, પઞ્ચમસ્સ, સત્તમસ્સ ચ. અત્થોયેવાતિ અત્થનિદ્દેસો એવ. વિસ્સટ્ઠતા હિસ્સ વિઞ્ઞેય્યતાય વેદિતબ્બા, મઞ્જુભાવો સવનીયતાય, બિન્દુભાવો અવિસારિતાય, ગમ્ભીરભાવો નિન્નાદિતાયાતિ. યથાપરિસન્તિ એત્થ યથા-સદ્દો પરિમાણવાચી, ન પકારાદિવાચીતિ આહ ‘‘યત્તકા પરિસા’’તિ, તેન પરિસપ્પમાણં એવસ્સ સરો નિચ્છરતિ, અયમસ્સ ધમ્મતાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘તત્તકમેવા’’તિઆદિ.

‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિ ‘‘યાવઞ્ચ સો ભગવા’’તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થસ્સ હેતુકિત્તનવસેન સમત્થનં સરણેસુ નેસં નિચ્ચસેવનેન, સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપનેન છકામસગ્ગસમ્પત્તિઅનુપ્પાદનતો. તેનાહ ‘‘યે હિ કેચિ…પે… વદતી’’તિ. નિબ્બેમતિકગહિતસરણેતિ મગ્ગેનાગતસરણગમને. તે હિ સબ્બસો સમુગ્ઘાતિતવિચિકિચ્છતાય રતનત્તયે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતાયેવ, પોથુજ્જનિકસદ્ધાય વસેન બુદ્ધાદીનં ગુણે ઓગાહેત્વા જાનન્તિ, અપરનેય્યબુદ્ધિનો તે પરિયાયતો નિબ્બેમતિકગહિતસરણા વેદિતબ્બા. ગન્ધબ્બદેવગણન્તિ ગન્ધબ્બદેવસમૂહં. તુકા વુચ્ચતિ ખીરિણી યા તુકાતિપિ વુચ્ચતિ. તસ્સા ચુણ્ણં તુકાપિટ્ઠં. તં કોટ્ટેત્વા પક્ખિત્તં ઘનં નિરન્તરચિતં હુત્વા તિટ્ઠતિ.

ભાવિતઇદ્ધિપાદવણ્ણના

૨૮૭. સુપઞ્ઞત્તાતિ સુટ્ઠુ પકારેહિ ઞાપિતા બોધિતા, અસઙ્કરતો વા ઠપિતા, તં પન બોધનં, અસઙ્કરતો ઠપનઞ્ચ અત્થતો દેસના એવાતિ આહ ‘‘સુકથિતા’’તિ. ઇજ્ઝનટ્ઠેનાતિ સમિજ્ઝનટ્ઠેન, નિપ્પજ્જનસ્સ કારણભાવેનાતિ અત્થો. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. ઇદ્ધિયા પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિયા અધિગમુપાયોતિ અત્થો. તેન હિ યસ્મા ઉપરૂપરિ વિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ, તસ્મા ‘‘પાદો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. એવં તાવ ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇદ્ધિપહોનકતાયાતિ ઇદ્ધિયા નિપ્ફાદને સમત્થભાવાય. ઇદ્ધિવિસવિતાયાતિ ઇદ્ધિયા નિપ્ફાદને યોગ્યભાવાય. અનેકત્થત્તા હિ ધાતૂનં યોગ્યત્થો વિ-પુબ્બો સુ-સદ્દો, વિસવનં વા પજ્જનં વિસવિતા, તત્થ કામકારિતા વિસવિતા. તેનાહ ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિઆદિ. ઇદ્ધિવિકુબ્બનતાયાતિ વિકુબ્બનિદ્ધિયા વિવિધરૂપકરણાય. તેનાહ ‘‘નાનપ્પકારતો કત્વા દસ્સનત્થાયા’’તિ.

‘‘છન્દઞ્ચ ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિં, લભતિ ચિત્તસ્સેકગ્ગતં, અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધી’’તિ (વિભ. ૪૩૨) ઇમાય પાળિયા છન્દાધિપતિ સમાધિ છન્દસમાધીતિ અધિપતિસદ્દલોપં કત્વા સમાસો વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ, અધિપતિસદ્દત્થદસ્સનવસેન પન ‘‘છન્દહેતુકો, છન્દાધિકો વા સમાધિ છન્દસસમાધી’’તિ અટ્ઠકથાયંવુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પધાનભૂતાતિ વીરિયભૂતા’’તિ કેચિ વદન્તિ. સઙ્ખતસઙ્ખારાદિનિવત્તનત્થઞ્હિ પધાનગ્ગહણન્તિ. અથ વા તં તં વિસેસં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, સબ્બમ્પિ વીરિયં. તત્થ ચતુકિચ્ચસાધકતો અઞ્ઞસ્સ નિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણન્તિ પધાનભૂતા સેટ્ઠભૂતાતિ અત્થો. ચતુબ્બિધસ્સ પન વીરિયસ્સ અધિપ્પેતત્તા બહુવચનનિદ્દેસો કતો. વિસું સમાસયોજનવસેન યો પુબ્બે ઇદ્ધિપાદત્થો પાદસ્સ ઉપાયત્થતં, કોટ્ઠાસત્થતઞ્ચ ગહેત્વા યથાયોગવસેન ઇધ વુત્તો, સો વક્ખમાનાનં પટિલાભપુબ્બભાગાનં કત્તુકરણિદ્ધિભાવં, ઉત્તરચૂળભાજનીયે વા વુત્તેહિ છન્દાદીહિ ઇદ્ધિપાદેહિ સાધેતબ્બાય ઇદ્ધિયા કત્તિદ્ધિભાવં, છન્દાદીનઞ્ચ કરણિદ્ધિભાવં સન્ધાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો, તસ્મા ‘‘ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધી’’તિ એત્થ કત્તુઅત્થો, કરણત્થો ચ એકજ્ઝં ગહેત્વા વુત્તોતિ કત્તુઅત્થં તાવ દસ્સેતું ‘‘નિપ્ફત્તિપરિયાયેન ઇજ્ઝનટ્ઠેન વા’’તિ વત્વા ઇતરં દસ્સેન્તો ‘‘ઇજ્ઝન્તિ એતાયા’’તિઆદિમાહ. વુત્તન્તિ કત્થ વુત્તં? ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગપાઠે. (વિભ. ૪૩૪) તથાભૂતસ્સાતિ તેનાકારેન ભૂતસ્સ, તે છન્દાદિધમ્મે પટિલભિત્વા ઠિતસ્સાતિ અત્થો. ‘‘વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદીહિ છન્દાદયો અન્તોકત્વા ચત્તારોપિ ખન્ધા કથિતા. સેસેસૂતિ સેસિદ્ધિપાદેસુ.

વીરિયિદ્ધિપાદનિદ્દેસે ‘‘વીરિયસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગત’’ન્તિ દ્વિક્ખત્તું વીરિયં આગતં. તત્થ પુરિમં સમાધિવિસેસનં ‘‘વીરિયાધિપતિ સમાધિ વીરિયસમાધી’’તિ, દુતિયં સમન્નાગમઙ્ગદસ્સનં. દ્વેયેવ હિ સબ્બત્થ સમન્નાગમઙ્ગાનિ, સમાધિ, પધાનસઙ્ખારો ચ. છન્દાદયો હિ સમાધિવિસેસનાનિ, પધાનસઙ્ખારો પન પધાનવચનેનેવ વિસેસિતો, ન છન્દાદીહીતિ ન ઇધ વીરિયાધિપતિતા પધાનસઙ્ખારસ્સ વુત્તા હોતિ. વીરિયઞ્ચ સમાધિં વિસેસેત્વા ઠિતમેવ, સમન્નાગમઙ્ગવસેન પન પધાનસઙ્ખારવચનેન વુત્તન્તિ નાપિ દ્વીહિ વીરિયેહિ સમન્નાગમો વુત્તો હોતિ. યસ્મા પન છન્દાદીહિ વિસિટ્ઠો સમાધિ, તથાવિસિટ્ઠેનેવ ચ તેન સમ્પયુત્તો પધાનસઙ્ખારો, સેસધમ્મા ચ, તસ્મા સમાધિવિસેસનાનં વસેન ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા વુત્તા, વિસેસનભાવો ચ છન્દાદીનં તંતંઅવસ્સયદસ્સનવસેન હોતીતિ ‘‘છન્દસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદ’’ન્તિ એત્થ નિસ્સયત્થેપિ પાદ-સદ્દે ઉપાયત્થેન છન્દાદીનં ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા હોતિ. તેનેવ હિ અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળભાજનીયે (વિભ. ૪૫૬) ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો’’તિઆદિના છન્દાદીનમેવ ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા. પઞ્હપુચ્છકે (વિભ. ૪૫૭ આદયો) ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધી’’તિઆદિના ચ ઉદ્દેસં કત્વાપિ પુન છન્દાદીનંયેવ કુસલાદિભાવો વિભત્તો. ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવ હિ નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં, અઞ્ઞથા ચતુબ્બિધતા ન સિયાતિ. અયમેત્થ પાળિવસેન અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ઇદાનિ પટિલાભપુબ્બભાગાનં વસેન ઇદ્ધિપાદે વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ઇધ ઇદ્ધિપાદકથા સઙ્ખેપેનેવ વુત્તાતિ આહ ‘‘વિત્થારેન પન…પે… વુત્તા’’તિ.

કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. તેસુ હિ એકચ્ચે ‘‘ઇદ્ધિ નામ અનિપ્ફન્ના’’તિ વદન્તિ, એકચ્ચે ‘‘ઇદ્ધિપાદો પન અનિપ્ફન્નો’’તિ વદન્તિ, અનિપ્ફન્નોતિ ચ પરમત્થતો અસિદ્ધો, નત્થીતિ અત્થો. આભતોતિ અભિધમ્મપાઠતો (વિભ. ૪૫૮) દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૮૭) આનીતો પુરિમનયતો અઞ્ઞેનાકારેન દેસનાય પવત્તત્તા. છન્દો એવ ઇદ્ધિપાદો છન્દિદ્ધિપાદો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. ઇમે પનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે આગતા ઇદ્ધિપાદા. રટ્ઠપાલત્થેરો (મ. નિ. ૨.૨૯૩; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૦; અપ. અટ્ઠ. ૨.રટ્ઠપાલત્થેરઅપદાનવણ્ણનાય વિત્થારો) ‘‘છન્દે સતિ કથં નાનુજાનિસ્સન્તી’’તિ સત્તાહં ભત્તાનિ અભુઞ્જિત્વા માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા છન્દમેવ અવસ્સાય લોકુત્તરં ધમ્મં નિબ્બત્તેસીતિ આહ ‘‘રટ્ઠપાલત્થેરો…પે… નિબ્બત્તેસી’’તિ. સોણત્થેરો (મહાવ. ૨૪૩; અ. નિ. ૬.૫૫; થેરગા. અટ્ઠ. તેરસનિપાત; અપ. અટ્ઠ. ૨.સોણકોટિવીસત્થેરઅપદાનવણ્ણનાય વિત્થારો) ભાવનમનુયુત્તો આરદ્ધવીરિયો પરમસુખુમાલો પાદેસુ ફોટેસુ જાતેસુપિ વીરિયં નપ્પટિપસ્સમ્ભેસીતિ આહ ‘‘સોણત્થેરો વીરિયં ધુરં કત્વા’’તિ. સમ્ભૂતત્થેરો (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.સમ્મૂતત્થેરગાથાવણ્ણનાય વિત્થારો) ‘‘ચિત્તવતો કિં નામ ન સિજ્ઝતી’’તિ ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા ભાવનં આરાધેસીતિ આહ ‘‘સમ્ભૂતત્થેરો ચિત્તં ધુરં કત્વા’’તિ. મોઘત્થેરો વીમંસં અવસ્સયિ, તસ્મા તસ્સ ભગવા ‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂ’’તિ (સુ. નિ. ૧૧૨૫; બુ. વં. ૫૪.૩૫૩; મહા. નિ. ૧૮૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છા ૧૪૪; મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસે ૮૮; નેત્તિ. ૫; પેટકો. ૨૨, ૩૧) સુઞ્ઞતાકથં કથેસિ, પઞ્ઞાનિસ્સિતમાનનિગ્ગહત્થં, પઞ્ઞાય પરિગ્ગહત્થઞ્ચ દ્વિક્ખત્તું પુચ્છિતો સમાનો પઞ્હં કથેસિ. તેનાહ ‘‘આયસ્મા મોઘરાજા વીમંસં ધુરં કત્વા’’તિ.

પુનપ્પુનં છન્દુપ્પાદનં પેસનં વિય હોતીતિ છન્દસ્સ ઉપટ્ઠાનસદિસતા વુત્તા.

પરક્કમેનાતિ પરક્કમસીસેન સૂરભાવં વદતિ. થામભાવતો ચ વીરિયસ્સ સૂરભાવસદિસતા દટ્ઠબ્બા.

ચિન્તનપ્પધાનત્તા ચિત્તસ્સ મન્તસંવિધાનસદિસતા વુત્તા.

જાતિસમ્પત્તિ નામ વિસિટ્ઠજાતિતા. ‘‘સબ્બધમ્મેસુ ચ પઞ્ઞા સેટ્ઠા’’તિ વીમંસાય જાતિસમ્પત્તિસદિસતા વુત્તા. સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૪૩૩) પન ચિત્તિદ્ધિપાદસ્સ જાતિસમ્પત્તિસદિસતા, વીમંસિદ્ધિપાદસ્સ મન્તબલસદિસતા ચ યોજિતા.

અનેકં વિહિતં વિધં એતસ્સાતિ અનેકવિહિતન્તિ આહ ‘‘અનેકવિધ’’ન્તિ. વિધ-સદ્દો કોટ્ઠાસપરિયાયો ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થૂ’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧) વિયાતિ આહ ‘‘ઇદ્ધિવિધન્તિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસ’’ન્તિ.

તિવિધઓકાસાધિગમવણ્ણના

૨૮૮. ‘‘સુખસ્સા’’તિ ઇદં તિણ્ણમ્પિ સુખાનં સાધારણવચનન્તિ આહ ‘‘ઝાનસુખસ્સ મગ્ગસુખસ્સ ફલસુખસ્સા’’તિ. નાનપ્પનાપત્તતાય પન અપ્પધાનત્તા ઉપચારજ્ઝાનસુખસ્સ, વિપસ્સનાસુખસ્સ ચેત્થ અગ્ગહણં. પુરિમેસુ તાવ દ્વીસુ ઓકાસાધિગમેસુ તીણિપિ સુખાનિ લબ્ભન્તિ, તતિયે પન કથન્તિ? તત્થ કામં તીણિ ન લબ્ભન્તિ, દ્વે પન લબ્ભન્તિયેવ. યથાલાભવસેન હેતં વુત્તં. ‘‘સક્ખરકથલમ્પિ મચ્છગુમ્બમ્પિ ચરન્તમ્પિ તિટ્ઠન્તમ્પી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૪૯; મ. નિ. ૧.૪૩૩; ૨.૨૫૯; અ. નિ. ૧.૪૫, ૪૬) વિય. સંસટ્ઠોતિ સંસગ્ગં ઉપગતો સમઙ્ગીભૂતો, સો પન તેહિ સમન્નાગતચિત્તોપિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સમ્પયુત્તચિત્તો’’તિ. અરિયધમ્મન્તિ અરિયભાવકરં ધમ્મં. ઉપાયતોતિ વિધિતો. પથતોતિ મગ્ગતો. કારણતોતિ હેતુતો. યેન હિ વિધિના ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિ હોતિ, સો ઉપેતિ એતેનાતિ ઉપાયો, સો તદધિગમસ્સ મગ્ગભાવતો પથો, તસ્સ કરણતો કારણન્તિ ચ વુચ્ચતિ.

‘‘અનિચ્ચન્તિઆદિવસેન મનસિ કરોતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘યોનિસો મનસિકારો નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપાયમનસિકારોતિ કુસલધમ્મપ્પવત્તિયા કારણભૂતો મનસિકારો. પથમનસિકારોતિ તસ્સ એવ મગ્ગભૂતો મનસિકારો. અનિચ્ચેતિ આદિઅન્તવન્તતાય, અનચ્ચન્તિકતાય ચ અનિચ્ચે તેભૂમકે સઙ્ખારે ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ મનસિકારોતિ યોજના. એસેવ નયો સેસેસુપિ. અયં પન વિસેસો તસ્મિંયેવ ઉદયબ્બયપટિપીળનતાય દુક્ખનતો, દુક્ખમતો ચ દુક્ખે, અવસવત્તનત્થેન, અનત્તસભાવતાય ચ અનત્તનિ, અસુચિસભાવતાય અસુભે. સબ્બમ્પિ હિ તેભૂમકં સઙ્ખતં કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતો ‘‘અસુભ’’ન્ત્વેવ વત્તું અરહતિ. સચ્ચાનુલોમિકેન વાતિ સચ્ચાભિસમયસ્સ અનુલોમનવસેન. ‘‘ચિત્તસ્સ આવટ્ટના’’તિઆદિના આવજ્જનાય પચ્ચયભૂતા તતો પુરિમુપ્પન્ના મનોદ્વારિકા કુસલજવનપ્પવત્તિ ફલવોહારેનેવ તથા વુત્તા. તસ્સા હિ વસેન સા કુસલુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયો હોતીતિ. આવજ્જના હિ ભવઙ્ગચિત્તં આવટ્ટેતીતિ ચિત્તસ્સ આવટ્ટના, અનુ અનુ આવટ્ટેતીતિ અન્વાવટ્ટના. ભવઙ્ગારમ્મણતો અઞ્ઞં આભુજતીતિ આભોગો. સમન્નાહરતીતિ સમન્નાહારો. તદેવારમ્મણં અત્તાનં અનુબન્ધિત્વા અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પજ્જમાને મનસિ કરોતિ ઠપેતીતિ મનસિકારો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ઉપાયમનસિકારલક્ખણો યોનિસોમનસિકારો નામ વુચ્ચતિ, યસ્સ વસેન પુગ્ગલો દુક્ખાદીનિ સચ્ચાનિ આવજ્જિતું સક્કોતિ.

અસંસટ્ઠોતિ ન સંસટ્ઠો કામાદીહિ વિવિત્તો વિનાભૂતો. કામાદિવિસંસગ્ગહેતુ ઉપ્પજ્જનકસુખં નામ વિવેકજં પીતિસુખન્તિ આહ ‘‘પઠમજ્ઝાનસુખ’’ન્તિ. કામં પઠમજ્ઝાનસુખમ્પિ સોમનસ્સમેવ, સુત્તેસુ પન તં કાયિકસુખસ્સાપિ પચ્ચયભાવતો વિસેસતો ‘‘સુખ’’ન્ત્વેવ વુચ્ચતીતિ ઇધાપિ ઝાનભૂતં સોમનસ્સં સુખન્તિ, ઇતરં સોમનસ્સં. તેન વુત્તં ‘‘સુખા’’તિ. હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘ઝાનસુખપચ્ચયા’’તિ. અપરાપરં સોમનસ્સન્તિ ઝાનાધિગમહેતુ પચ્ચવેક્ખણાદિવસેન પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનકસોમનસ્સં.

પમોદનં પમુદો, તરુણપીતિ, તતો પમુદા. ‘‘પામોજ્જં પીતત્થાયા’’તિઆદીસુ તરુણપીતિ ‘‘પામોજ્જ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન પકટ્ઠો મુદો પમુદો પામોજ્જન્તિ અધિપ્પેતં, તઞ્ચ સોમનસ્સરહિતં નત્થીતિ અવિનાભાવિતાય ‘‘બલવતરં પીતિસોમનસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. ઝાનસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકતં સન્ધાય ‘‘પઞ્ચ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભેત્વા’’તિ વુત્તં. ઝાનં પન તદેકટ્ઠે સબ્બેપિ કિલેસે, સબ્બેપિ અકુસલે ધમ્મે વિક્ખમ્ભેતિયેવ, અત્તનો ઓકાસં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ પટિપક્ખધમ્મેહિ અનભિભવનીયતો. તસ્માતિ ઓકાસગ્ગહણતો, લદ્ધોકાસતાયાતિ અત્થો. મગ્ગફલસુખાધિગમાય ઓકાસભાવતો વા ઓકાસો, અસ્સ અધિગમો ઓકાસાધિગમો. પુરિમપક્ખે પન ઓકાસં અવસરં અધિગચ્છતિ એતેનાતિ ઓકાસાધિગમો.

રૂપસભાવતાય, એકન્તરૂપાધીનવુત્તિતાય, સવિપ્ફારિકતાય ચ આનાપાનવિતક્કવિચારાનં થૂલભાવં અનુજાનન્તો ‘‘કાયવચીસઙ્ખારા તાવ ઓળારિકા હોન્તૂ’’તિ આહ. તબ્બિધુરતાય પન એકચ્ચાનં વેદનાસઞ્ઞાનં થૂલતં અનનુજાનન્તો ‘‘ચિત્તસઙ્ખારા કથં ઓળારિકા’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘અપ્પહીનત્તા’’તિ કારણં વત્વા ‘‘કાયસઙ્ખારા હી’’તિઆદિના તમત્થં વિવરતિ. તેતિ ચિત્તસઙ્ખારા. અપ્પહીના સઙ્ખારા લબ્ભમાનસઙ્ખારનિમિત્તતાય ‘‘ઓળારિકા’’તિ વત્તું અરહન્તિ, પહીના પન તદભાવતો ‘‘સુખુમા’’તિ આહ ‘‘પહીને ઉપાદાય અપ્પહીનત્તા ઓળારિકા નામ જાતા’’તિ. પાળિયં ‘‘કાયસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સુખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિસુખ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ચિત્તસઙ્ખારાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા’’તિ પન વુત્તત્તા ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. વચીસઙ્ખારપટિપ્પસ્સદ્ધિ કાયસઙ્ખારપટિપ્પસ્સદ્ધિયાવ સિદ્ધાતિ વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘દુતિય…પે… વિસું ન વુત્તાની’’તિ. પાળિયં પન અત્થતો સિદ્ધાપિ સુપાકટભાવેન વિભાવેતું સરૂપતો ગણ્હાતિ. ન હિ અરિયવિનયે અત્થાપત્તિવિભાવના અભિધમ્મદેસનાય પકતીતિ. યથા નીવરણવિક્ખમ્ભનઞ્ચ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય ઉપાયો, એવં સુખદુક્ખવિક્ખમ્ભનં ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય ઉપાયોતિ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં સુખં દુક્ખં વિક્ખમ્ભેત્વા’’તિ વુત્તં. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

અવિજ્જારાગાદીહિ સહ વજ્જેહીતિ સાવજ્જં, અકુસલં, તદભાવતો અનવજ્જં કુસલં. અત્તનો હિતસુખં આકઙ્ખન્તેન સેવનીયતો સેવિતબ્બં, કુસલં, તબ્બિપરિયાયતો ન સેવિતબ્બં, અકુસલં. લામકભાવેન હીનં, અકુસલં, સેટ્ઠભાવેન પણીતં, કુસલન્તિ સાવજ્જદુકાદયો તયોપિ દુકા યથારહં એતેસં કુસલાકુસલકમ્મપથાનં વસેનેવ વેદિતબ્બા. સબ્બન્તિ યથાવુત્તં સબ્બં ચતૂહિ દુકેહિ સઙ્ગહિતં ધમ્મજાતં. યથારહં કણ્હઞ્ચ સુક્કઞ્ચ પટિદ્વન્દિભાવતો, સપ્પટિભાગઞ્ચ અપ્પટિભાગઞ્ચ અદ્વયભાવતો. વટ્ટપટિચ્છાદિકા અવિજ્જા પહીયતિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં સમ્મદેવ પટિવિજ્ઝનતો. તતો એવ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. સુખન્તિ એવં કમ્મપથમુખેન તેભૂમકધમ્મે સમ્મસિત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તે પતિટ્ઠહન્તસ્સ યં અરહત્તમગ્ગસુખઞ્ચેવ અરહત્તફલસુખઞ્ચ, તં ઇધ ‘‘સુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતં. અન્તોગધા એવ નાનન્તરિયભાવતો.

અટ્ઠતિંસારમ્મણવસેનાતિ પાળિયં આગતાનં અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનાનં વસેન. વિત્થારેત્વા કથેતબ્બા પઠમજ્ઝાનાદિવસેન આગતત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કથ’’ન્તિઆદિના તમેવ વિત્થારેત્વા કથનં નયતો દસ્સેતિ. ‘‘ચતુવીસતિયા ઠાનેસૂ’’તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં મહાપરિનિબ્બાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૧૯) વુત્તમેવ. ‘‘નિરોધસમાપત્તિં પાપેત્વા’’તિ ઇમિના અરૂપજ્ઝાનાનિપિ ગહિતાનિ હોન્તિ તેહિ વિના નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનસ્સ અસમ્ભવતો, ચતુત્થજ્ઝાનસભાવત્તા ચ તેસં. દસ ઉપચારજ્ઝાનાનીતિ ઠપેત્વા કાયગતાસતિં આનાપાનઞ્ચ અટ્ઠ અનુસ્સતિયો, સઞ્ઞાવવત્થાનઞ્ચાતિ દસ ઉપચારજ્ઝાનાનિ. અધિસીલં નામ સમાધિસંવત્તનિયન્તિ તસ્સ હેટ્ઠિમન્તેન પઠમજ્ઝાનં પરિયોસાનન્તિ વુત્તં ‘‘અધિસીલસિક્ખા પઠમં ઓકાસાધિગમં ભજતી’’તિ. અધિચિત્તં નામ ચતુત્થજ્ઝાનનિટ્ઠં તદન્તોગધત્તા અરૂપજ્ઝાનાનં, તપ્પરિયોસાનત્તા ફલજ્ઝાનાનન્તિ વુત્તં ‘‘અધિચિત્તસિક્ખા દુતિય’’ન્તિ. મત્થકપ્પત્તા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા નામ અગ્ગમગ્ગવિજ્જાતિ આહ ‘‘અધિપઞ્ઞાસિક્ખા તતિય’’ન્તિ. સિક્ખત્તયવસેન તયો ઓકાસાધિગમે નીહરન્તેન યથારહં તંતંસુત્તવસેનપિ નીહરિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સામઞ્ઞફલેપી’’તિઆદિમાહ.

યદગ્ગેન ચ તિસ્સો સિક્ખા યથાક્કમં તયો ઓકાસાધિગમે ભજન્તિ, તદગ્ગેન તપ્પધાનત્તા યથાક્કમં તીણિ પિટકાનિ તે ભજન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘તીસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં. તીણિ પિટકાનિ વિભજિત્વાતિ તિણ્ણં ઓકાસાધિગમાનં વસેન યથાનુપુબ્બં તીણિ પિટકાનિ વિત્થારેત્વા કથેતું લભિસ્સામાતિ. સમોધાનેત્વાતિ સમાયોજેત્વા તત્થ વુત્તમત્થં ઇમસ્સ સુત્તસ્સ અત્થભાવેન સમાનેત્વા. દુક્કથિતન્તિ અસમ્બન્ધકથનેન, અતિપપઞ્ચકથનેન વા દુટ્ઠુ કથિતન્તિ ન સક્કા વત્તું તથાકથનસ્સેવ સુકથનભાવતોતિ આહ ‘‘તેપિટકં…પે… સુકથિતં હોતી’’તિ.

ચતુસતિપટ્ઠાનવણ્ણના

૨૮૯. ન કેવલં અભિધમ્મપરિયાયેનેવ કુસલટ્ઠો ગહેતબ્બો, અથ ખો બાહિતિકપરિયાયેન પીતિ આહ ‘‘ફલકુસલસ્સ ચા’’તિ. ખેમટ્ઠેનાતિ ચતૂહિપિ યોગેહિ અનુપદ્દવભાવેન. સમ્મા સમાહિતોતિ સમથવસેન ચેવ વિપસ્સનાવસેન ચ સુટ્ઠુ સમાહિતો. એકગ્ગચિત્તોતિ વિક્ખેપસ્સ દૂરસમુસ્સારિતત્તા એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પત્તચિત્તો. અત્તનો કાયતોતિ અજ્ઝત્તં કાયે કાયાનુપસ્સનાવસેન સમ્મા સમાહિતચિત્તો સમાનો ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૫.૧૦૭૧, ૧૦૭૨; નેત્તિ. ૪૦; મિ. પ. ૧.૧૪) વચનતો. તત્થ ઞાણદસ્સનં નિબ્બત્તેન્તો તતો બહિદ્ધા પરસ્સ કાયેપિ ઞાણદસ્સનં નિબ્બત્તેતિ. તેનાહ ‘‘પરસ્સ કાયાભિમુખં ઞાણં પેસેતી’’તિ. સમ્મા વિપ્પસીદતીતિ સમ્મા સમાધાનપચ્ચયેન અભિપ્પસાદેન ઞાણૂપસઞ્હિતેન અજ્ઝત્તં કાયં ઓકપ્પેતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બટ્ઠાનેસુ. સતિ કથિતાતિ યોજના. લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા અનુપસ્સનાઞાણદસ્સનાનં તદુભયસાધારણભાવતો.

સત્તસમાધિપરિક્ખારવણ્ણના

૨૯૦. એત્થાતિ ઇમિસ્સા કથાય. ઝાનક્ખસ્સ વીરિયચક્કસ્સ અરિયમગ્ગરથસ્સ સીલં વિભૂસનભાવેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘અલઙ્કારો પરિક્ખારો નામા’’તિ. સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહીતિ નગરં પરિવારેત્વા રક્ખણકેહિ કતપરિક્ખેપો, પરિખા, ઉદ્દાપો, પાકારો, એસિકા, પલિઘા, પાકારપક્ખણ્ડિલન્તિ ઇમેહિ સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહિ. સમ્ભરીયતિ ફલં એતેનાતિ સમ્ભારો, કારણં. ભેસજ્જઞ્હિ બ્યાધિવૂપસમનેન જીવિતસ્સ કારણં. પરિવારપરિક્ખારવસેનાતિ પરિવારસઙ્ખાતપરિક્ખારવસેન. પરિક્ખારો હિ સમ્માદિટ્ઠિયાદયો મગ્ગધમ્મા સમ્માસમાધિસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન પરિકરણતો અભિસઙ્ખરણતો. ઉપેચ્ચ નિસ્સીયતીતિ ઉપનિસા, સહ ઉપનિસાયાતિ સઉપનિસોતિ આહ ‘‘સઉપનિસ્સયો’’તિ, સહકારીકારણભૂતો ધમ્મસમૂહો ઇધ ‘‘ઉપનિસ્સયો’’તિ અધિપ્પેતો. સમ્મા પસત્થા સુન્દરા દિટ્ઠિ એતસ્સાતિ સમ્માદિટ્ઠિ, પુગ્ગલો, તસ્સ સમ્માદિટ્ઠિસ્સ. સો પન યસ્મા પતિટ્ઠિતસમ્માદિટ્ઠિકો, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતસ્સા’’તિ. સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા દુક્ખાદીસુ પરિજાનનાદિકિચ્ચં સાધેન્તિયા કામવિતક્કાદિકે સમુગ્ઘાટેન્તો સમ્માસઙ્કપ્પો યથા અત્તનો કિચ્ચસાધને પહોતિ, તથા પવત્તિં પનસ્સ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પો પવત્તતી’’તિ. એસ નયો સબ્બપદેસૂતિ ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચા પહોતી’’તિઆદીસુ સેસપદેસુ યથાવુત્તમત્થં અતિદિસતિ.

એત્થ ચ યસ્મા નિબ્બાનાધિગમાય પટિપન્નસ્સ યોગિનો બહૂપકારા સમ્માદિટ્ઠિ. તથા હિ સા ‘‘પઞ્ઞાપજ્જોતો, પઞ્ઞાસત્થ’’ન્તિ ચ વુત્તા. તાય હિ સો અવિજ્જન્ધકારં વિધમિત્વા કિલેસચોરે ઘાતેન્તો ખેમેન નિબ્બાનં પાપુણાતિ, તસ્મા અરિયમગ્ગકથાયં સમ્માદિટ્ઠિ આદિતો ગય્હતિ, ઇધ પન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનદેસનાય ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સા’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન સમ્માદિટ્ઠિપુગ્ગલો નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદિવસેન સમ્મદેવ સઙ્કપ્પેતિ, ન મિચ્છાકામસઙ્કપ્પાદિવસેન, તસ્મા સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ. યસ્મા ચ સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાચાય ઉપકારકો. યથાહ ‘‘પુબ્બે ખો ગહપતિ વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા પચ્છા વાચં ભિન્દતી’’તિ, (સં. નિ. ૨.૩૪૮) તસ્મા સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચા પહોતિ. યસ્મા પન ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરિસ્સામા’’તિ હિ પઠમં વાચાય સંવિદહિત્વા યેભુય્યેન તે તે કમ્મન્તા સમ્મા પયોજીયન્તિ, તસ્મા વાચા કાયકમ્મસ્સ ઉપકારિકાતિ સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તો પહોતિ. યસ્મા પન ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં, તિવિધઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતં પહાય ઉભયં સુચરિતં પૂરેન્તસ્સેવ આજીવટ્ઠમકસીલં પૂરતિ, ન ઇતરસ્સ, તસ્મા સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તસ્સ ચ સમ્માઆજીવો પહોતિ. વિસુદ્ધિદિટ્ઠિસમુદાગતસમ્માઆજીવસ્સ યોનિસો પધાનસ્સ સમ્ભવતો સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામો પહોતિ. યોનિસો પદહન્તસ્સ કાયાદીસુ ચતૂસુ વત્થૂસુ સતિ સૂપટ્ઠિતા હોતીતિ સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિ પહોતિ. યસ્મા એવં સૂપટ્ઠિતા સતિ સમાધિસ્સ ઉપકારાનુપકારાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસિત્વા પહોતિ એકત્તારમ્મણે ચિત્તં સમાધાતું, તસ્મા સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિ પહોતીતિ. અયઞ્ચ નયો પુબ્બભાગે નાનાક્ખણિકાનં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં વસેન વુત્તો, મગ્ગક્ખણે પન સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં તસ્સ તસ્સ સહજાતાદિવસેન વુત્તો ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિઆદીનં પદાનમત્થો યુત્તો, અયમેવ ચ ઇધાધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘અયં પનત્થો’’તિઆદિ.

મગ્ગઞાણેતિ મગ્ગપરિયાપન્નઞાણે ઠિતસ્સ તંસમઙ્ગિનો. મગ્ગપઞ્ઞા હિ ચતુન્નં સચ્ચાનં સમ્માદસ્સનટ્ઠેન ‘‘મગ્ગસમ્માદિટ્ઠી’’તિ વુત્તા, સા એવ નેસં યાથાવતો જાનનતો પટિવિજ્ઝનતો ઇધ ‘‘મગ્ગઞાણ’’ન્તિપિ વુત્તા. મગ્ગવિમુત્તીતિ મગ્ગેન કિલેસાનં વિમુચ્ચનં સમુચ્છેદપ્પહાનમેવ. ફલસમ્માદિટ્ઠિ એવ ‘‘ફલસમ્માઞાણ’’ન્તિ પરિયાયેન વુત્તં, પરિયાયવચનઞ્ચ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. ફલવિમુત્તિ પન પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં દટ્ઠબ્બં.

અમતસ્સ દ્વારાતિ અરિયમગ્ગમાહ. સો પન વિના ચ આચરિયમુટ્ઠિના અનન્તરં અબાહિરં કરિત્વા યાવદેવ મનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતત્તા વિવટો. ધમ્મવિનીતાતિ અરિયધમ્મે વિનીતા. સો પનેત્થ કિલેસાનં સમુચ્છેદવિનયવસેન વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘સમ્માનિય્યાનેન નિય્યાતા’’તિ.

અત્થીતિ પુથુત્થવિસયં નિપાતપદં ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ૩.૧૫૪; સં. નિ. ૪.૧૨૭; અ. નિ. ૬.૨૯; ૧૦.૬૦; વિભ. ૩૫૬; ખુ. પા. ૨.૧.દ્વત્તિંસઆકાર; નેત્તિ. ૪૭) વિયાતિ આહ ‘‘અનાગામિનો ચ અત્થી’’તિ. તેનેવાહ ‘‘અત્થિ ચેવેત્થ સકદાગામિનો’’તિ. બહિદ્ધા સંયોજનપચ્ચયો નિબ્બત્તિહેતુભૂતો પુઞ્ઞભાગો એતિસ્સા અત્થીતિ પુઞ્ઞભાગા, અતિસયવિસિટ્ઠો ચેત્થ અત્થિઅત્થો વેદિતબ્બો. ઓત્તપ્પમાનોતિ ઉત્તસન્તો ભાયન્તો. ન પન નત્થિ, અત્થિ એવાતિ દીપેતિ.

૨૯૧. અસ્સાતિ વેસ્સવણસ્સ. લદ્ધિ પન ન અત્થિ પટિવિદ્ધસચ્ચત્તા. ‘‘અભિસમયે વિસેસો નત્થી’’તિ એતેન સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુગુણા સબ્બબુદ્ધાનં સદિસા એવાતિ દસ્સેતિ.

૨૯૨. કારણસ્સ એકરૂપત્તા ઇમાનિ પન પદાનીતિ ન કેવલં ‘‘તયિદં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિઆદીનિ પદાનિ, અથ ખો ‘‘ઇમમત્થં જનવસભો યક્ખો’’તિઆદીનિ પદાનિ પીતિ.

જનવસભસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.