૪. મહાસુદસ્સનસુત્તવણ્ણના

કુસાવતીરાજધાનીવણ્ણના

૨૪૨. સોવણ્ણમયાતિ સુવણ્ણમયા. અયં પાકારોતિ સબ્બરતનમયો પાકારો. તયો તયોતિ અન્તો ચ તયો, બહિ ચ તયોતિ તયો તયો.

એસિકત્થમ્ભો ઇન્દખીલો નગરસોભનો અલઙ્કારત્થમ્ભો. અઙ્ગીયતિ ઞાયતિ પુથુલભાવો એતેનાતિ અઙ્ગં, પરિક્ખેપો. તિપોરિસં અઙ્ગં એતિસ્સાતિ તિપોરિસઙ્ગા. તેનાહ ‘‘તેના’’તિઆદિ. તેન પઞ્ચહત્થપ્પમાણેન તિપોરિસેન. પણ્ણફલેસુપીતિ સબ્બરતનમયાનં તાલાનં પણ્ણફલેસુપિ. એસેવ નયોતિ ‘‘પણ્ણેસુ એકં પત્તકં સોવણ્ણમયં, એકં રૂપિયમયં. ફલેસુપિ એકો લેખાભાવો સોવણ્ણમયો, એકો રૂપિયમયો’’તિઆદિકો અયમત્થો અતિદિટ્ઠો. પાકારન્તરેતિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં પાકારાનં અન્તરે. એકેકા હુત્વા ઠિતા તાલપન્તિ.

છેકોતિ પટુ સુવિસદો, સો ચસ્સ પટુભાવો મનોસારોતિ આહ ‘‘સુન્દરો’’તિ. રઞ્જેતુન્તિ રાગં ઉપ્પાદેતું. ખમતેવાતિ રોચતેવ. ન બીભચ્છેતીતિ ન તજ્જેતિ, સોતસુખભાવતો પિયાયિતબ્બો ચ હોતિ. કુમ્ભથુણદદ્દરિકાદિ એકતલં તૂરિયં. ઉભયતલં પાકટમેવ. સબ્બતો પરિયોનદ્ધં ચતુરસ્સઅમ્બણકં, પણવાદિ ચ. વંસાદીતિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ખાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. સુમુચ્છિતસ્સાતિ સુટ્ઠુ પરિયત્તસ્સ. પમાણેતિ નાતિદળ્હનાતિસિથિલતાસઙ્ખાતે મજ્ઝિમે મુચ્છનપ્પમાણે. હત્થં વા પાદં વા ચાલેત્વાતિ હત્થલયપાદલયે સજ્જેત્વા. નચ્ચન્તાતિ સાખાનચ્ચં નચ્ચન્તા.

ચક્કરતનવણ્ણના

૨૪૩. ઉપોસથં વુચ્ચતિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં સબ્બદિવસેસુ ગહટ્ઠેહિ રક્ખિતબ્બસીલં, સમાદાનવસેન તં તસ્સ અત્થીતિ ઉપોસથિકો, તસ્સ ઉપોસથિકસ્સ. તેનાહ ‘‘સમાદિન્નઉપોસથઙ્ગસ્સા’’તિ. તદાતિ તસ્મિં કાલે. કસ્મિં પન કાલેતિ? યસ્મિં કાલે ચક્કવત્તિભાવસંવત્તનિયદાનસીલાદિપુઞ્ઞસમ્ભારસમુદાગમસમ્પન્નો પૂરિતચક્કવત્તિવત્તો કાલદીપદેસવિસેસપચ્ચાજાતિયા ચેવ કુલરૂપભોગાધિપતેય્યાદિગુણવિસેસસમ્પત્તિયા ચ તદનુરૂપે અત્તભાવે ઠિતો હોતિ, તસ્મિં કાલે. તાદિસે હિ કાલે ચક્કવત્તિભાવી પુરિસવિસેસો યથાવુત્તગુણસમન્નાગતો રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો વિસુદ્ધસીલો અનુપોસથં સતસહસ્સવિસ્સજ્જનાદિના સમ્માપટિપત્તિં પટિપજ્જતિ, ન યદા ચક્કરતનં ઉપ્પજ્જતિ, તદા એવ. ઇમે ચ વિસેસા સબ્બચક્કવત્તીનં સાધારણવસેન વુત્તા. તેનાહ ‘‘પાતોવ…પે… ધમ્મતા’’તિ. બોધિસત્તાનં પન ચક્કવત્તિભાવાવહગુણાપિ ચક્કવત્તિગુણાપિ સાતિસયાવ હોન્તિ.

વુત્તપ્પકારપુઞ્ઞકમ્મપચ્ચયન્તિ ચક્કવત્તિભાવાવહદાનદમસંયમાદિપુઞ્ઞકમ્મહેતુકં. નીલમણિસઙ્ઘાતસદિસન્તિ ઇન્દનીલમણિસઞ્ચયસમાનં. દિબ્બાનુભાવયુત્તત્તાતિ દસ્સનેય્યતા, મનુઞ્ઞઘોસતા, આકાસગામિતા, ઓભાસવિસ્સજ્જના, અપ્પટિઘાતતા, રઞ્ઞો ઇચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિકારણતાતિ એવમાદીહિ દિબ્બસદિસેહિ આનુભાવેહિ સમન્નાગતત્તા, એતેન દિબ્બં વિયાતિ દિબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ન હિ તં દેવલોકપરિયાપન્નં. સહસ્સં અરા એતસ્સાતિ વા સહસ્સારં. સબ્બેહિ આકારેહીતિ સબ્બેહિ સુન્દરેહિ પરિપુણ્ણાવયવે લક્ખણસમ્પન્ને ચક્કે ઇચ્છિતબ્બેહિ આકારેહિ. પરિપૂરન્તિ પરિપુણ્ણં, સા ચસ્સા પારિપૂરિં ઇદાનેવ વિત્થારેસ્સતિ.

પનાળીતિ છિદ્દં. સુદ્ધસિનિદ્ધદન્તપન્તિયા નિબ્બિવરાયાતિ અધિપ્પાયો. તસ્સા પન પનાળિયા સમન્તતો પસ્સસ્સ રજતમયત્તા સારરજતમયા વુત્તા. યસ્મા ચસ્સ ચક્કસ્સ રથચક્કસ્સ વિય અન્તોભાવો નામ નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉભોસુપિ બાહિરન્તેસૂ’’તિ. કતપરિક્ખેપા હોતિ પનાળીતિ યોજના. નાભિપનાળિપરિક્ખેપપટ્ટેસૂતિ નાભિપરિક્ખેપપટ્ટે ચેવ નાભિયા પનાળિપરિક્ખેપપટ્ટે ચ.

તેસન્તિ અરાનં. ઘટકા નામ અલઙ્કારભૂતા ખુદ્દકપુણ્ણઘટા. તથા મણિકા નામ મુત્તાવળિકા. પરિચ્છેદલેખા તસ્સ તસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનવસેન ઠિતા પરિચ્છિન્નલેખા. આદિ-સદ્દેન માલાકમ્માદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સુવિભત્તાનેવાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણત્તા સુટ્ઠુ વિભત્તાનિ.

‘‘સુરત્તા’’તિઆદીસુ સુરત્તગ્ગહણેન મહાનામવણ્ણતં પટિક્ખિપતિ, સુદ્ધગ્ગહણેન સંઙ્કિલિટ્ઠતં, સિનિદ્ધગ્ગહણેન લૂખતં. કામં તસ્સ ચક્કરતનસ્સ નેમિમણ્ડલં અસન્ધિકમેવ નિબ્બત્તં, સબ્બત્થકમેવ પન કેવલં પવાળવણ્ણેન ચ સોભતીતિ પકતિચક્કસ્સ સન્ધિયુત્તટ્ઠાને સુરત્તસુવણ્ણપટ્ટાદિમયાહિ વટ્ટપરિચ્છેદલેખાહિ પઞ્ઞાયમાનાહિ સસન્ધિકા વિય દિસ્સન્તીતિ આહ ‘‘સન્ધીસુ પનસ્સા’’તિઆદિ.

નેમિમણ્ડલપિટ્ઠિયન્તિ નેમિમણ્ડલસ્સ પિટ્ઠિપદેસે. આકાસચારિભાવતો હિસ્સ તત્થ વાતગ્ગાહી પવાળદણ્ડો હોતિ. દસન્નં દસન્નં અરાનં અન્તરેતિ દસન્નં દસન્નં અરાનં અન્તરે સમીપે પદેસે. છિદ્દમણ્ડલખચિતોતિ મણ્ડલસણ્ઠાનછિદ્દવિચિત્તો. સુકુસલસમન્નાહતસ્સાતિ સુટ્ઠુ કુસલેન સિપ્પિના પહતસ્સ, વાદિતસ્સાતિ અત્થો. વગ્ગૂતિ મનોરમો. રજનીયોતિ સુણન્તાનં રાગુપ્પાદકો. કમનીયોતિ કન્તો. સમોસરિતકુસુમદામાતિ ઓલમ્બિતસુગન્ધકુસુમદામા. નેમિપરિક્ખેપસ્સાતિ નેમિપરિયન્તપરિક્ખેપસ્સ. નાભિપનાળિયા દ્વિન્નં પસ્સાનં વસેન ‘‘દ્વિન્નમ્પિ નાભિપનાળીન’’ન્તિ વુત્તં. એકા એવ હિ સા પનાળિ. યેહીતિ યેહિ દ્વીહિ મુખેહિ. પુન યેહીતિ યેહિ મુત્તકલાપેહિ.

ઓધાપયમાનન્તિ સોતું અવહિતાનિ કુરુમાનં.

ચન્દો પુરતો ચક્કરતનં પચ્છાતિ એવં પુબ્બાપરિયેન પુબ્બાપરભાવેન.

અન્તેપુરસ્સાતિ અનુરાધપુરે રઞ્ઞો અન્તેપુરસ્સ. ઉત્તરસીહપઞ્જરસદિસેતિ તદા રઞ્ઞો પાસાદે તાદિસસ્સ ઉત્તરદિસાય સીહપઞ્જરસ્સ લબ્ભમાનત્તા વુત્તં. સુખેન સક્કાતિ કિઞ્ચિ અનારુહિત્વા, સરીરઞ્ચ અનુલ્લઙ્ઘિત્વા યથાઠિતેનેવ હત્થેન પુપ્ફમુટ્ઠિયો ખિપિત્વા સુખેન સક્કા હોતિ પૂજેતું.

નાનાવિરાગરતનપ્પભાસમુજ્જલન્તિ નાનાવિધવિચિત્તવણ્ણરતનોભાસપભસ્સરં. આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તેતિ આગન્ત્વા ઠિતટ્ઠાનતો ઉપરિ આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તે.

૨૪૪. રાજાયુત્તાતિ રઞ્ઞો કિચ્ચે આયુત્તકપુરિસા.

સિનેરું વામપસ્સેન કત્વા તસ્સ ધુરતરં ગચ્છન્તો ‘‘વામપસ્સેન સિનેરું પહાયા’’તિ વુત્તં.

વિનિબ્બેધેનાતિ તિરિયં વિનિવિજ્ઝનવસેન. સન્નિવેસક્ખમોતિ ખન્ધાવારસન્નિવેસયોગ્યો. સુલભાહારુપકરણોતિ સુખેનેવ લદ્ધબ્બધઞ્ઞગોરસદારુતિણાદિભોજનસાધનો.

પરચક્કન્તિ પરસ્સ રઞ્ઞો સેના, આણા વા.

આગમનનન્દનોતિ આગમનેન નન્દિજનનો. ગમનેન સોચેતીતિ ગમનસોચનો. ઉપકપ્પેથાતિ ઉપરૂપરિ કપ્પેથ, સંવિદહથ ઉપનેથાતિ અત્થો. ઉપપરિક્ખિત્વાતિ હેતુતોપિ સભાવતોપિ ફલતોપિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિઆદીનવતોપિ વીમંસિત્વા. વિભાવેન્તિ પઞ્ઞાય અત્થં વિભૂતં કરોન્તીતિ વિભાવિનો, પઞ્ઞવન્તો. અનુયન્તાતિ અનુવત્તકા, અનુવત્તકભાવેનેવ, પન રઞ્ઞો ચ મહાનુભાવેન તે જિગુચ્છનવસેન પાપતો અનોરમન્તાપિ એકચ્ચે ઓત્તપ્પવસેન ઓરમન્તીતિ વેદિતબ્બં.

ઓગચ્છમાનન્તિ ઓસીદન્તં. યોજનમત્તન્તિ વિત્થારતો યોજનમત્તં પદેસં. ગમ્ભીરભાવેન પન યથા ભૂમિ દિસ્સતિ, એવં ઓગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘મહાસમુદ્દતલ’’ન્તિઆદિ. અન્તે ચક્કરતનં ઉદકેન સેનાય અનજ્ઝોત્થરણત્થં. પુરત્થિમો મહાસમુદ્દો પરિયન્તો એતસ્સાતિ પુરત્થિમમહાસમુદ્દપરિયન્તો, તં પુરત્થિમમહાસમુદ્દપરિયન્તં, પુરત્થિમમહાસમુદ્દં પરિયન્તં કત્વાતિ અત્થો.

ચાતુરન્તાયાતિ ચતુસમુદ્દન્તાય, પુરત્થિમદિસાદિચતુકોટ્ઠાસન્તાય વા. સોભયમાનં વિયાતિ વિય-સદ્દો નિપાતમત્તં. અત્તનો અચ્છરિયગુણેહિ સોભન્તમેવ હિ તં તિટ્ઠતિ. પાળિયમ્પિ હિ ‘‘ઉપસોભયમાનં’’ ત્વેવ વુત્તં.

હત્થિરતનવણ્ણના

૨૪૬. હરિચન્દનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ચતુજ્જાતિયગન્ધાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. આગમનં ચિન્તેથાતિ વદન્તિ ચક્કવત્તિવત્તસ્સ પૂરિતતાય પરિચિતત્તા. કાળતિલકાદીનં અભાવેન વિસુદ્ધસેતસરીરો. સત્તપતિટ્ઠોતિ ભૂમિફુસનકેહિ વાલધિ, વરઙ્ગં, હત્થોતિ ઇમેહિ ચ તીહિ, ચતૂહિ પાદેહિ ચાતિ સત્તહિ અવયવેહિ પતિટ્ઠિતત્તા સત્તપતિટ્ઠો. સબ્બકનિટ્ઠોતિ સબ્બેહિ છદ્દન્તકુલહત્થીહિ હીનો. ઉપોસથકુલા સબ્બજેટ્ઠોતિ ઉપોસથકુલતો આગચ્છન્તો તત્થ સબ્બપ્પધાનો આગચ્છતીતિ યોજના. વુત્તનયેનાતિ ‘‘મહાદાનં દત્વા’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન. ચક્કવત્તીનં, ચક્કવત્તિપુત્તાનઞ્ચ ચક્કવત્તિં ઉદ્દિસ્સ ચિન્તયન્તાનં આગચ્છતિ. અપનેત્વાતિ અત્તનો આનુભાવેન અપનેત્વા. ગન્ધમેવ હિ તસ્સ ઇતરે હત્થી ન સહન્તિ.

ઘરધેનુવચ્છકો વિયાતિ ઘરે પરિચિતધેનુયા તત્થેવ જાતસંવદ્ધવચ્છકો વિય. સકલપથવિન્તિ સકલં જમ્બુદીપસઞ્ઞિતં પથવિં.

અસ્સરતનવણ્ણના

૨૪૭. સિન્ધવકુલતોતિ સિન્ધવસ્સાજાનીયકુલતો.

મણિરતનવણ્ણના

૨૪૮. સકટનાભિસમપરિણાહન્તિ પરિણાહતો મહાસકટસ્સ નાભિયા સમપ્પમાણં. ઉભોસુ અન્તેસૂતિ હેટ્ઠા, ઉપરિ ચાતિ દ્વીસુ અન્તેસુ. કણ્ણિકપરિયન્તતોતિ દ્વિન્નં કઞ્ચનપદુમાનં કણ્ણિકાય પરિયન્તતો. મુત્તાજાલકે ઠપેત્વાતિ સુવિસુદ્ધે મુત્તમયે જાલકે પતિટ્ઠાપેત્વા. અરુણુગ્ગમનવેલા વિયાતિ અરુણુગ્ગમનસીસેન સૂરિયઉદયક્ખણં ઉપલક્ખેતિ.

ઇત્થિરતનવણ્ણના

૨૪૯. ‘‘ઇત્થિરતનં પાતુભવતી’’તિ વત્વા કુતસ્સા પાતુભાવોતિ દસ્સેતું ‘‘મદ્દરાજકુલતો’’તિઆદિ વુત્તં. મદ્દરટ્ઠં કિર જમ્બુદીપે અભિરૂપાનં ઇત્થીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. તથા હિ ‘‘સિઞ્ચયમહારાજસ્સ દેવી, વેસ્સન્તરમહારાજસ્સ દેવી, ભદ્દકાપિલાની’’તિ એવમાદિ ઇત્થિરતનં મદ્દરટ્ઠે એવ ઉપ્પન્નં. પુઞ્ઞાનુભાવેનાતિ ચક્કવત્તિરઞ્ઞો પુઞ્ઞતેજેન.

સણ્ઠાનપારિપૂરિયાતિ હત્થપાદાદિસરીરાવયવાનં સુસણ્ઠિતાય. અવયવપારિપૂરિયા હિ સમુદાયપારિપૂરિસિદ્ધિ. રૂપન્તિ સરીરં ‘‘રૂપં ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) વિય. દસ્સનીયાતિ સુરૂપભાવેન પસ્સિતબ્બયુત્તા. તેનાહ ‘‘દિસ્સમાનાવા’’તિઆદિ. સોમનસ્સવસેન ચિત્તં પસાદેતિ યોનિસો ચિન્તેન્તાનં કમ્મફલસદ્ધાય વસેન. પસાદાવહત્તાતિ કારણવચનેન યથા પાસાદિકતાય વણ્ણપોક્ખરતાસિદ્ધિ વુત્તા, એવં દસ્સનીયતાય પાસાદિકતાસિદ્ધિ, અભિરૂપતાય ચ દસ્સનીયતાસિદ્ધિ વત્તબ્બાતિ નયં દસ્સેતિ. પટિલોમતો વા વણ્ણપોક્ખરતાય પાસાદિકતાસિદ્ધિ, પાસાદિકતાય દસ્સનીયતાસિદ્ધિ, દસ્સનીયતાય અભિરૂપતાસિદ્ધિ યોજેતબ્બા. એવં સરીરસમ્પત્તિવસેન અભિરૂપતાદિકે દસ્સેત્વા ઇદાનિ સરીરે દોસાભાવવસેનપિ તે દસ્સેતું ‘‘અભિરૂપા વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા પમાણયુત્તા, એવં આરોહપરિણાહયોગતો ચ પાસાદિકા નાતિદીઘતાદયો, એવં મનુસ્સાનં દિબ્બરૂપતાસમ્પત્તિપીતિ ‘‘અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણ’’ન્તિ વુત્તં.

આરોહસમ્પત્તિ વુત્તા ઉબ્બેધેન પાસાદિકભાવતો. પરિણાહસમ્પત્તિ વુત્તા કિસથૂલદોસાભાવતો. વણ્ણસમ્પત્તિ વુત્તા વિવણ્ણતાભાવતો. કાયવિપત્તિયાતિ સરીરદોસસ્સ. સતવારવિહતસ્સાતિ સત્તક્ખત્તું વિહતસ્સ, ‘‘સતવારવિહતસ્સા’’તિ ચ ઇદં કપ્પાસપિચુવસેન વુત્તં, તૂલપિચુનો પન વિહનનમેવ નત્થિ. કુઙ્કુમતગરતુરુક્ખયવનપુપ્ફાનિ ચતુજ્જાતિ. ‘‘તમાલતગરતુરુક્ખયવનપુપ્ફાની’’તિ અપરે.

અગ્ગિદડ્ઢા વિયાતિ આસનગતેન અગ્ગિના દડ્ઢા વિય. પઠમમેવાતિ રાજાનં દિસ્વાપિ કિચ્ચન્તરપ્પસુતા અહુત્વા કિચ્ચન્તરતો પઠમમેવ, દસ્સનસમકાલં એવાતિ અત્થો. રઞ્ઞો નિસજ્જાય પચ્છા નિપાતનં નિસીદનં સીલં એતિસ્સાતિ પચ્છાનિપાતિની. તં તં અત્તના રઞ્ઞો કાતબ્બકિચ્ચં ‘‘કિં કરોમી’’તિ પુચ્છિતબ્બતાય કિં કરણં પટિસાવેતીતિ કિંકારપટિસ્સાવિની.

માતુગામો નામ યેભુય્યેન સઠજાતિકો, ઇત્થિરતનસ્સ પન તં નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘સ્વાસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

ગુણાતિ રૂપગુણા ચેવ આચારગુણા ચ. પુરિમકમ્માનુભાવેનાતિ કતસ્સ પુરિમકમ્મસ્સાનુભાવેન ઇત્થિરતનસ્સ તબ્ભાવસંવત્તનિયસ્સ પુરિમકમ્મસ્સ આનુભાવેન. ચક્કવત્તિનોપિ પરિવારસમ્પત્તિસંવત્તનિયં પુઞ્ઞકમ્મં તાદિસસ્સ ફલવિસેસસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિયેવ. તેનાહ ‘‘ચક્કવત્તિનો પુઞ્ઞં ઉપનિસ્સાયા’’તિ, એતેન સેસેસુપિ સવિઞ્ઞાણકરતનેસુ અત્તનો કમ્મવસેન નિબ્બત્તેસુપિ તેસં તેસં વિસેસાનં તદુપનિસ્સયતા વિભાવિતા એવાતિ દટ્ઠબ્બા. પુબ્બે એકદેસવસેન લબ્ભમાના પારિપૂરી રઞ્ઞો ચક્કવત્તિભાવૂપગમનતો પટ્ઠાય સબ્બાકારપરિપૂરા જાતા.

ગહપતિરતનવણ્ણના

૨૫૦. પકતિયા વાતિ સભાવેનેવ ચક્કરતનપાતુભાવતો પુબ્બેપિ. યાદિસં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પુઞ્ઞબલં નિસ્સાય યથાવુત્તા ચક્કરતનાનુભાવનિબ્બત્તિ, તાદિસં એતસ્સ પુઞ્ઞબલં નિસ્સાય ગહપતિરતનસ્સ કમ્મવિપાકજં દિબ્બચક્ખું નિબ્બત્તેતીતિ આહ ‘‘ચક્કરતનાનુભાવસહિત’’ન્તિ. કારણસ્સ હિ એકસન્તતિપતિતતાય, ફલસ્સ ચ સમાનકાલિકતાય તથાવચનં.

પરિણાયકરતનવણ્ણના

૨૫૧. ‘‘અયં ધમ્મો, અયં અધમ્મો’’તિઆદિના કમ્મસ્સકતાવબોધનસઙ્ખાતસ્સ પણ્ડિતભાવસ્સ અત્થિતાય પણ્ડિતો. બાહુસચ્ચબ્યત્તિયા બ્યત્તો. સભાવસિદ્ધાય મેધાસઙ્ખાતાય પકતિપઞ્ઞાય અત્થિતાય મેધાવી. અત્તનો યાથાવબુદ્ધમત્થં પરેસં વિભાવેતું પકાસેતું સમત્થતાય વિભાવી. વવત્થપેતુન્તિ નિચ્છિતું.

ચતુઇદ્ધિસમન્નાગતવણ્ણના

૨૫૨. વિપચ્ચનં વિપાકો, વિપાકો એવ વેપાકો યથા ‘‘વિકતમેવ વેકત’’ન્તિ. સમં નાતિસીતનાચ્ચુણ્હતાય અવિસમં ભુત્તસ્સ વેપાકો એતિસ્સા અત્થીતિ સમવેપાકિની, તાય સમવેપાકિનિયા.

ધમ્મપાસાદપોક્ખરણિવણ્ણના

૨૫૩. જનરાસિં કારેત્વા તેન જનરાસિના ખણિત્વા ન માપેસિ. કિઞ્ચરહીતિ આહ ‘‘રઞ્ઞો પના’’તિઆદિ. તત્થ કારણં પરતો આગમિસ્સતિ. એકાય વેદિકાય પરિક્ખિત્તા પોક્ખરણિયો. પરિવેણપરિચ્છેદપરિયન્તેતિ એત્થ પરિવેણં નામ સમન્તતો વિવટઙ્ગણભૂતં પોક્ખરણિયા તીરં, તસ્સ પરિચ્છેદભૂતે પરિયન્તે એકાય વેદિકાય પરિક્ખિત્તા પોક્ખરણિયો. એતદહોસીતિ એતં ‘‘યંનૂનાહં ઇમાસુ પોક્ખરણીસૂ’’તિઆદિકં અહોસીતિ. સબ્બોતુકન્તિ સબ્બેસુ ઉતૂસુ પુપ્ફનકં. નાનાવણ્ણઉપ્પલબીજાદીનીતિ રત્તનીલાદિનાનાવણ્ણપુપ્ફેન પુપ્ફનકઉપ્પલબીજાદીનિ. જલજથલજમાલન્તિ જલજથલજપુપ્ફમાલં.

૨૫૪. પરિચારવસેનાતિ તઙ્ખણિકપરિચારવસેન, ઇદઞ્ચ પઠમં પટ્ઠપિતનિયામેનેવ વુત્તં, પચ્છા પન યાનસયનાદીનિ વિય ઇત્થિયોપિ અત્થિકાનં પરિચ્ચત્તા એવ. તેનાહ ‘‘ઇત્થીહિપી’’તિઆદિ. પરિચ્ચાગવસેનાતિ નિરપેક્ખપરિચ્ચાગવસેન. દીયતીતિ દાનં, દેય્યવત્થુ. તં અગ્ગીયતિ નિસ્સજ્જીયતિ એત્થાતિ દાનગ્ગં, પરિવેસનટ્ઠાનં. તાદિસાનિ અત્થીતિ યાદિસાનિ રઞ્ઞો દાનગ્ગે ખોમસુખુમાદીનિ વત્થાનિ, તાદિસાનિ યેસં અત્તનો સન્તકાનિ સન્તિ. ઓહાયાતિ પહાય તત્થેવ ઠપેત્વા. અત્થો અત્થિ યેસં તેતિ અત્થિકા. એવં અનત્થિકાપિ દટ્ઠબ્બા.

૨૫૫. કલહસદ્દોપીતિ પિ-સદ્દેન દાનાધિપ્પાયેન ગેહતો નીહતં પુન ગેહં પવેસેતું ન યુત્તન્તિ ઇમમત્થં સમુચ્ચેતિ. તેનાહ ‘‘ન ખો એતં અમ્હાકં પતિરૂપ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૨૫૫).

૨૫૭. ઉણ્હીસમત્થકેતિ સિખાપરિયન્તમત્થકે. પરિચ્છેદમત્થકેતિ પાસાદઙ્ગણપરિચ્છેદસ્સ મત્થકે.

૨૫૮. હરતીતિ અતિવિય પભસ્સરભાવેન ચક્ખૂનિ પટિહરન્તં દુદ્દિક્ખતાય દિટ્ઠિયો હરતિ અપનેન્તં વિય હોતિ. તં પન હરણં નેસં પરિપ્ફન્દનેનાતિ આહ ‘‘ફન્દાપેતી’’તિ.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઝાનસમ્પત્તિવણ્ણના

૨૬૦. મહતિયા ઇદ્ધિયાતિ મહન્તેન ઇચ્છિતત્થસમિજ્ઝનેન. તેસંયેવ ઇચ્છિતિચ્છિતત્થાનં. ‘‘અનુભવિતબ્બાન’’ન્તિ ઇમિના આનુભાવ-સદ્દસ્સ કમ્મસાધનતં દસ્સેતિ. પુબ્બે સમ્પન્નં કત્વા દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગસ્સ કતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પત્તિપરિચ્ચાગસ્સા’’તિ આહ. અત્તાનં દમેતિ એતેનાતિ દમો.

બોધિસત્તપુબ્બયોગવણ્ણના

અસ્સાતિ મહાસુદસ્સનરઞ્ઞો. એકો થેરોતિ અપ્પઞ્ઞાતો નામગોત્તતો અઞ્ઞતરો પુથુજ્જનો થેરો. થેરં દિસ્વાતિ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા. કટ્ઠત્થરણન્તિ કટ્ઠમયં અત્થરણં, દારુફલકન્તિ અત્થો.

પરિભોગભાજનન્તિ પાનીયપરિભોજનીયાદિપરિભોગયોગ્યં ભાજનં. આરકણ્ટકન્તિ સૂચિવિજ્ઝનકકણ્ટકં. પિપ્ફલિકન્તિ ખુદ્દકસત્થકં. ઉદકતુમ્બકન્તિ કુણ્ડિકં.

કૂટાગારદ્વારેયેવ નિવત્તેસીતિ કૂટાગારં પવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય તેસં મિચ્છાવિતક્કાનં પવત્તિયા ઓકાસં નાદાસિ.

૨૬૧. કસિણમેવ પઞ્ઞાયતિ મહાપુરિસસ્સ તત્થ તત્થ કતાધિકારત્તા, તેસઞ્ચ પદેસાનં સુપરિકમ્મકતકસિણસદિસત્તા.

૨૬૨. ચત્તારિ ઝાનાનીતિ ચત્તારિ કસિણજ્ઝાનાનિ. કસિણજ્ઝાનપ્પમઞ્ઞાનંયેવ વચનં તાસં તદા આદરગારવવસેન નિબ્બત્તિતત્તા. મહાબોધિસત્તાનઞ્હિ અરૂપજ્ઝાનેસુ આદરો નત્થિ, અભિઞ્ઞાપદટ્ઠાનતં પન સન્ધાય તાનિપિ નિબ્બત્તેન્તિ, તસ્મા મહાસત્તો તાપસપરિબ્બાજકકાલે યત્તકે લોકિયગુણે નિબ્બત્તેતિ, તે સબ્બેપિ તદા નિબ્બત્તેસિયેવ. તેનાહ ‘‘મહાપુરિસો પના’’તિઆદિ.

ચતુરાસીતિનગરસહસ્સાદિવણ્ણના

૨૬૩. અભિહરિતબ્બભત્તન્તિ ઉપનેતબ્બભત્તં.

૨૬૪. નિબદ્ધવત્તન્તિ પુબ્બે ઉપનિબદ્ધં પાકવત્તં.

સુભદ્દાદેવિઉપસઙ્કમનવણ્ણના

૨૬૫. આવટ્ટેત્વાતિ અતિવિસિત્વા. યં યં રઞ્ઞો ઇચ્છિતં દાનૂપકરણઞ્ચેવ ભોગૂપકરણઞ્ચ, તસ્સ તસ્સ તથેવ સમિદ્ધભાવં વિત્થવતિ.

૨૬૬. સચે પન રાજા જીવિતે છન્દં જનેય્ય, ઇતો પરમ્પિ ચિરં કાલં તિટ્ઠેય્ય મહિદ્ધિકો મહાનુભાવોતિ એવં મહજ્ઝાસયા દેવી ભોગેસુ, જીવિતે ચ રાજાનં સાપેક્ખં કાતું વાયમિ. તેન વુત્તં ‘‘મા હેવ ખો રાજા’’તિઆદિ. તેનેવાહ ‘‘તસ્સ કાલઙ્કિરિયં અનિચ્છમાના’’તિઆદિ. છન્દં જનેહીતિ એત્થ છન્દ-સદ્દો તણ્હાપરિયાયોતિ આહ ‘‘પેમં ઉપ્પાદેહી’’તિ. અપેક્ખતિ આરમ્મણં એતાય ન વિસ્સજ્જેતીતિ અપેક્ખા, તણ્હા.

૨૬૭. ગરહિતાતિ એત્થ કેહિ ગરહિતા, કસ્મા ચ ગરહિતાતિ અન્તોલીનં ચોદનં વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘બુદ્ધેહી’’તિઆદિમાહ, તેન વિઞ્ઞુગરહિતત્તા, દુગ્ગતિસંવત્તનિયતો ચ સાપેક્ખકાલકિરિયા પરિવજ્જેતબ્બાતિ દસ્સેતિ.

૨૬૮. એકમન્તં ગન્ત્વાતિ રઞ્ઞો ચક્ખુપથં વિજહિત્વા.

બ્રહ્મલોકૂપગમનવણ્ણના

૨૬૯. સોણસ્સાતિ કોળિવીસસ્સ સોણસ્સ. એકા ભત્તપાતીતિ એકં ભત્તવડ્ઢિતકં. તાદિસં ભત્તન્તિ તથારૂપં ગરું મધુરં સિનિદ્ધં ભત્તં. ભુત્તાનન્તિ ભુત્તવન્તાનં.

૨૭૧. દાસમનુસ્સાતિ દાસા ચેવ આયુત્તકમનુસ્સા ચ.

ઇદાનિ યથાવુત્તાય રઞ્ઞો મહાસુદસ્સનસ્સ ભોગસમ્પત્તિયા કમ્મસરિક્ખતં ઉદ્ધરન્તો ‘‘એતાનિ પના’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૨૭૨. આદિતો પટ્ઠાયાતિ સમુદાગમનતો પટ્ઠાય. યત્થ તં પુઞ્ઞં આયૂહિતં, યતો સા સમ્પત્તિ નિબ્બત્તા, તતો તતિયત્તભાવતો પભુતિ. મહાસુદસ્સનસ્સ જાતકદેસના હિ તદા સમુદાગમનતો પટ્ઠાય ભગવતા દેસિતાતિ. પંસ્વાગારકીળં વિયાતિ યથા નામ દારકા પંસૂહિ વાપિગેહભોજનાદીનિ દસ્સેન્તા યથારુચિ કીળિત્વા ગમનકાલે સબ્બં તં વિધંસેન્તા ગચ્છન્તિ, એવમેવ ભગવા મહાસુદસ્સનકાલે અત્તના અનુભૂતં દિબ્બસમ્પત્તિસદિસં અચિન્તેય્યાનુભાવસમ્પત્તિં વિત્થારતો દસ્સેત્વા પુન અત્તનો દેસનં આદીનવનિસ્સરણદસ્સનવસેન વિવટ્ટાભિમુખં વિપરિવત્તેન્તો ‘‘સબ્બા સા સમ્પત્તિ અનિચ્ચતાય વિપરિણતા વિધંસિતા’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘પસ્સાનન્દા’’તિઆદિમાહ. વિપરિણતાતિ વિપરિણામં સભાવવિગમં ગતા. તેનાહ ‘‘પકતિવિજહનેના’’તિઆદિ. પકતીતિ સભાવધમ્માનં ઉદયવયપરિચ્છિન્નો કક્ખળફુસનાદિસભાવો, સો ભઙ્ગક્ખણતો પટ્ઠાય જહિતો, પરિચ્ચજન્તો સબ્બસો નત્થેવ. તેનાહ ‘‘નિબ્બુતપદીપો વિય અપઞ્ઞત્તિકભાવં ગતા’’તિ.

એત્તાવતાતિ આદિતો પટ્ઠાય પવત્તેન એત્તકેન દેસનામગ્ગેન. અનેકાનિ વસ્સકોટિસતસહસ્સાનિયેવ ઉબ્બેધો એતિસ્સાતિ અનેકવસ્સકોટિસતસહસ્સુબ્બેધા. અનિચ્ચલક્ખણં આદાયાતિ તં સમ્પત્તિગતં અનિચ્ચલક્ખણં દેસનાય ગહેત્વા વિભાવેત્વા. યથા નિસ્સેણિમુચ્ચને તાદિસં સતહત્થુબ્બેધં રુક્ખં પકતિપુરિસેન આરોહિતું ન સક્કા, એવં અનિચ્ચતાવિભાવનેન તસ્સા સમ્પત્તિયા અપેક્ખાનિસ્સેણિમુચ્ચને કેનચિ આરોહિતું ન સક્કાતિ આહ ‘‘અનિચ્ચલક્ખણં આદાય નિસ્સેણિં મુઞ્ચન્તો વિયા’’તિ. તેનેવાતિ યથાવુત્તકારણેનેવ, આદિતો સાતિસયં કામેસુ અસ્સાદં દસ્સેત્વાપિ ઉપરિ નેસં ‘‘પસ્સાનન્દા’’તિઆદિના આદીનવં, ઓકારં, સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસઞ્ચ વિભાવેત્વા દેસનાય નિટ્ઠાપિતત્તા. પુબ્બેતિ અતીતકાલે. વસભરાજાતિ વસભનામકો સીહળમહારાજા.

ઉદકપુપ્ફુળાદયોતિ આદિ-સદ્દેન તિણગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દુઆદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

મહાસુદસ્સનસ્સ પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો, તેન મહાસુદસ્સનમહારાજા ઝાનાભિઞ્ઞાસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસિ, તદગ્ગેન પરિસુદ્ધે ચ સમણભાવે પતિટ્ઠિતો, યતો વિધુય એવ કામવિતક્કાદિસમણભાવસંકિલેસં સુઞ્ઞાગારં પાવિસિ, એવંભૂતસ્સાપિ તસ્સ કાલં કિરિયતો સત્તમે દિવસે સબ્બા ચક્કવત્તિસમ્પત્તિ અન્તરહિતા, ન તતો પરં, અહો અચ્છરિયમનુસ્સો અનઞ્ઞસાધારણગુણવિસેસોતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતિ.

અનારુળ્હન્તિ ‘‘રાજા કિર પુબ્બે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તી’’તિઆદિના, (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૬૦) ‘‘પુન થેરં આમન્તેસી’’તિઆદિના (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૭૨) ચ વુત્તમત્થં સન્ધાયાહ. સો હિ ઇમસ્મિં સુત્તે સઙ્ગીતિં અનારુળ્હો, અઞ્ઞત્થ પન આગતો ઇમિસ્સા દેસનાય પિટ્ઠિવત્તકભાવેન. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યં એવાતિ.

મહાસુદસ્સનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.