૩. મહાપરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના
૧૩૧. પૂજનીયભાવતો, બુદ્ધસમ્પદઞ્ચ પહાય પવત્તતા મહન્તઞ્ચ તં પરિનિબ્બાનઞ્ચાતિ મહાપરિનિબ્બાનં; સવાસનપ્પહાનતો મહન્તં કિલેસક્ખયં નિસ્સાય પવત્તં પરિનિબ્બાનન્તિપિ મહાપરિનિબ્બાનં; મહતા કાલેન મહતા વા ગુણરાસિના સાધિતં પરિનિબ્બાનન્તિપિ મહાપરિનિબ્બાનં; મહન્તભાવાય, ધાતૂનં બહુભાવાય પરિનિબ્બાનન્તિપિ મહાપરિનિબ્બાનં; મહતો લોકતો નિસ્સટં પરિનિબ્બાનન્તિપિ મહાપરિનિબ્બાનં; સબ્બલોકાસાધારણત્તા બુદ્ધાનં સીલાદિગુણેહિ મહતો બુદ્ધસ્સ ભગવતો પરિનિબ્બાનન્તિપિ મહાપરિનિબ્બાનં; મહતિ સાસને પતિટ્ઠિતે પરિનિબ્બાનન્તિપિ મહાપરિનિબ્બાનન્તિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પરિનિબ્બાનં વુચ્ચતિ, તપ્પટિસંયુત્તં સુત્તં મહાપરિનિબ્બાનસુત્તં. ગિજ્ઝા એત્થ વસન્તીતિ ગિજ્ઝં, ગિજ્ઝં કૂટં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો, ગિજ્ઝં વિય વા ગિજ્ઝં, કૂટં, તં એતસ્સાતિ ગિજ્ઝકૂટો, પબ્બતો, તસ્મિં ગિજ્ઝકૂટે. તેનાહ ‘‘ગિજ્ઝા’’તિઆદિ. અભિયાતુકામોતિ એત્થ અભિ-સદ્દો અભિભવનત્થો, ‘‘અભિવિજાનાતૂ’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૪; ૩.૮૫; મ. નિ. ૩.૨૫૬) વિયાતિ આહ ‘‘અભિભવનત્થાય યાતુકામો’’તિ. વજ્જિરાજાનોતિ ‘‘વજ્જેતબ્બા ઇમે’’તિઆદિતો પવત્તં વચનં ઉપાદાય ‘‘વજ્જી’’તિ લદ્ધનામા રાજાનો, વજ્જીરટ્ઠસ્સ વા રાજાનો વજ્જિરાજાનો. વજ્જિરટ્ઠસ્સ પન વજ્જિસમઞ્ઞા તન્નિવાસિરાજકુમારવસેન વેદિતબ્બા. રાજિદ્ધિયાતિ રાજભાવાનુગતેન સભાવેન. સો પન સભાવો નેસં ગણરાજૂનં મિથો સામગ્ગિયા લોકે પાકટો, ચિરટ્ઠાયી ચ અહોસીતિ ‘‘સમગ્ગભાવં કથેસી’’તિ વુત્તં. અનુ અનુ તંસમઙ્ગિનો ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ અનુભાવો, અનુભાવો એવ આનુભાવો, પતાપો, સો પન નેસં પતાપો હત્થિઅસ્સાદિવાહનસમ્પત્તિયા, તત્થ ચ સુસિક્ખિતભાવેન લોકે પાકટો જાતોતિ ‘‘એતેન…પે… કથેસી’’તિ વુત્તં. તાળચ્છિગ્ગલેનાતિ કુઞ્ચિકાછિદ્દેન. અસનન્તિ સરં. અતિપાતયિસ્સન્તીતિ અતિક્કામેન્તિ. પોઙ્ખાનુપોઙ્ખન્તિ પોઙ્ખસ્સ અનુપોઙ્ખં, પુરિમસરસ્સ પોઙ્ખપદાનુગતપોઙ્ખં ઇતરં સરં કત્વાતિ અત્થો. અવિરાધિતન્તિ અવિરજ્ઝિતં. ઉચ્છિન્દિસ્સામીતિ ઉમ્મૂલનવસેન કુલસન્તતિં છિન્દિસ્સામિ. અયનં વડ્ઢનં અયો, તપ્પટિક્ખેપેન અનયોતિ આહ ‘‘અવડ્ઢિયા એતં નામ’’ન્તિ. વિક્ખિપતીતિ વિદૂરતો ખિપતિ, અપનેતીતિ અત્થો.
ગઙ્ગાયન્તિ ગઙ્ગાસમીપે. પટ્ટનગામન્તિ સકટપટ્ટનગામં. આણાતિ આણા વત્તતિ. અડ્ઢયોજનન્તિ ચ તસ્મિં પટ્ટને અડ્ઢયોજનટ્ઠાનવાસિનો સન્ધાય વુત્તં. તત્રાતિ તસ્મિં પટ્ટને. બલવાઘાતજાતોતિ ઉપ્પન્નબલવકોધો.
મેતિ મય્હં. ગતેનાતિ ગમનેન.
રાજઅપરિહાનિયધમ્મવણ્ણના
૧૩૪. સીતં વા ઉણ્હં વા નત્થિ, તાયં વેલાયં પુઞ્ઞાનુભાવેન બુદ્ધાનં સબ્બકાલં સમસીતુણ્હાવ ઉતુ હોતિ, તં સન્ધાય તથા વુત્તં. અભિણ્હં સન્નિપાતાતિ નિચ્ચસન્નિપાતા, તં પન નિચ્ચસન્નિપાતતં દસ્સેતું ‘‘દિવસસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. સન્નિપાતબહુલાતિ પચુરસન્નિપાતા. વોસાનન્તિ સઙ્કોચં. ‘‘યાવકીવ’’ન્તિ એકમેવેતં પદં અનિયમતો પરિમાણવાચી, કાલો ચેત્થ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘યત્તકં કાલ’’ન્તિ. ‘‘વુદ્ધિયેવા’’તિઆદિના વુત્તમત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘અભિણ્હં અસન્નિપતન્તા હી’’તિઆદિ વુત્તં. આકુલાતિ ખુભિતા, ન પસન્ના. ભિજ્જિત્વાતિ વગ્ગબન્ધતો વિભજ્જ વિસું વિસું હુત્વા.
સન્નિપાતભેરિયાતિ સન્નિપાતારોચનભેરિયા. અડ્ઢભુત્તા વાતિ સામિભુત્તા ચ. ઓસીદમાનેતિ હાયમાને.
પુબ્બે અકતન્તિ પુબ્બે અનિબ્બત્તં. સુઙ્કન્તિ ભણ્ડં ગહેત્વા ગચ્છન્તેહિ પબ્બતખણ્ડ નદીતિત્થગામદ્વારાદીસુ રાજપુરિસાનં દાતબ્બભાગં. બલિન્તિ નિપ્ફન્નસસ્સાદિતો છભાગં, સત્તભાગન્તિઆદિના લદ્ધકરં. દણ્ડન્તિ દસવીસતિકહાપણાદિકં અપરાધાનુરૂપં ગહેતબ્બધનદણ્ડં. વજ્જિધમ્મન્તિ વજ્જિરાજધમ્મં. ઇદાનિ અપઞ્ઞત્તપઞ્ઞાપનાદીસુ તપ્પટિક્ખેપ આદીનવાનિસંસે વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘તેસં અપઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પારિચરિયક્ખમાતિ ઉપટ્ઠાનક્ખમા.
કુલભોગઇસ્સરિયાદિવસેન મહતી મત્તા પમાણં એતેસન્તિ મહામત્તા, નીતિસત્થવિહિતે વિનિચ્છયે ઠપિતા મહામત્તા વિનિચ્છયમહામત્તા, તેસં. દેન્તીતિ નિય્યાતેન્તિ. સચે ચોરોતિ એવંસઞ્ઞિનો સચે હોન્તિ. પાપભીરુતાય અત્તના કિઞ્ચિ અવત્વા. દણ્ડનીતિસઞ્ઞિતે વોહારે નિયુત્તાતિ વોહારિકા, યે ‘‘ધમ્મટ્ઠા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સુત્તધરા નીતિસુત્તધરા, ઈદિસે વોહારવિનિચ્છયે નિયમેત્વા ઠપિતા. પરમ્પરાભતેસુ અટ્ઠસુ કુલેસુ જાતા અગતિગમનવિરતા અટ્ઠમહલ્લકપુરિસા અટ્ઠકુલિકા.
સક્કારન્તિ ઉપકારં. ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વાતિ ‘‘ઇમે અમ્હાકં ગરુનો’’તિ તત્થ ગરુભાવં પતિ પતિ ઉપટ્ઠપેત્વા. માનેન્તીતિ સમ્માનેન્તિ, તં પન સમ્માનનં તેસુ નેસં અત્તમનતાપુબ્બકન્તિ આહ ‘‘મનેન પિયાયન્તી’’તિ. નિપચ્ચકારન્તિ પણિપાતં. દસ્સેન્તીતિ ‘‘ઇમે અમ્હાકં પિતામહા, માતામહા’’તિઆદિના નીચચિત્તા હુત્વા ગરુચિત્તાકારં દસ્સેન્તિ. સન્ધારેતુન્તિ સમ્બન્ધં અવિચ્છિન્નં કત્વા ઘટેતું.
પસય્હાકારસ્સાતિ બલક્કારસ્સ. કામં વુદ્ધિયા પૂજનીયતાય ‘‘વુદ્ધિહાનિયો’’તિ વુત્તં, અત્થો પન વુત્તાનુક્કમેનેવ યોજેતબ્બો, પાળિયં વા યસ્મા ‘‘વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ વુત્તં, તસ્મા તદનુક્કમેન ‘‘વુદ્ધિહાનિયો’’તિ વુત્તં.
વિપચ્ચિતું અલદ્ધોકાસે પાપકમ્મે, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકે વા અનવસરોવ દેવતોપસગ્ગો, તસ્મિં પન લદ્ધોકાસે સિયા દેવતોપસગ્ગસ્સ અવસરોતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નં…પે… વડ્ઢેન્તી’’તિ. એતેનેવ અનુપ્પન્નં સુખન્તિ એત્થાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘બલકાયસ્સ દિગુણતિગુણતાદસ્સનં, પટિભયભાવદસ્સન’’ન્તિ એવં આદિના દેવતાનં સઙ્ગામસીસે સહાયતા વેદિતબ્બા.
અનિચ્છિતન્તિ અનિટ્ઠં. આવરણતોતિ નિસેધનતો. યસ્સ ધમ્મતો અનપેતા ધમ્મિયાતિ ઇધ ‘‘ધમ્મિકા’’તિ વુત્તા. મિગસૂકરાદિઘાતાય સુનખાદીનં કડ્ઢિત્વા વનચરણં વાજો, મિગવા, તત્થ નિયુત્તા, તે વા વાજેન્તિ નેન્તીતિ વાજિકા, મિગવધચારિનો. ચિત્તપ્પવત્તિં પુચ્છતિ. કાયિકવાચસિકપયોગેન હિ સા લોકે પાકટા પકાસભૂતાતિ.
૧૩૫. દેવાયતનભાવેન ચિતત્તા, લોકસ્સ ચિત્તીકારટ્ઠાનત્તા ચ ચેતિયં અહોસિ.
કામંકારવસેન કિઞ્ચિપિ ન કરણીયાતિ અકરણીયા. કામંકારો પન હત્થગતકરણવસેનાતિ આહ ‘‘અગ્ગહેતબ્બાતિ અત્થો’’તિ. અભિમુખયુદ્ધેનાતિ અભિમુખં ઉજુકમેવ સઙ્ગામકરણેન. ઉપલાપનં સામં દાનઞ્ચાતિ દસ્સેતું ‘‘અલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ભેદોપિ ઇધ ઉપાયો એવાતિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞત્ર મિથુભેદાયા’’તિ. યુદ્ધસ્સ પન અનુપાયતા પગેવ પકાસિતા. ઇદન્તિ ‘‘અઞ્ઞત્ર ઉપલાપનાય, અઞ્ઞત્ર મિથુભેદા’’તિ ચ ઇદં વચનં. કથાય નયં લભિત્વાતિ ‘‘યાવકીવઞ્ચ…પે… નો પરિહાની’’તિ ઇમાય ભગવતો કથાય નયં ઉપાયં લભિત્વા.
અનુકમ્પાયાતિ વજ્જિરાજેસુ અનુગ્ગહેન. અસ્સાતિ ભગવતો.
કથન્તિ વજ્જીહિ સદ્ધિં કાતબ્બયુદ્ધકથં. ઉજું કરિસ્સામીતિ પટિરાજાનો આનેત્વા પાકારપરિખાનં અઞ્ઞથાભાવાપાદનેન ઉજુભાવં કરિસ્સામિ.
પતિટ્ઠિતગુણોતિ પતિટ્ઠિતાચરિયગુણો. ઇસ્સરા સન્નિપતન્તુ, મયં અનિસ્સરા, તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામાતિ લિચ્છવિનો ન સન્નિપતિંસૂતિ યોજના. સૂરા સન્નિપતન્તૂતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.
બલભેરિન્તિ યુદ્ધાય બલકાયસ્સ ઉટ્ઠાનભેરિં.
ભિક્ખુઅપરિહાનિયધમ્મવણ્ણના
૧૩૬. અપરિહાનાય હિતાતિ અપરિહાનિયા, ન પરિહાયન્તિ એતેહીતિ વા અપરિહાનિયા, તે પન યસ્મા અપરિહાનિયા કારકા નામ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અપરિહાનિકરે’’તિ. યસ્મા પન તે પરિહાનિકરાનં ઉજુપટિપક્ખભૂતા, તસ્મા આહ ‘‘વુદ્ધિહેતુભૂતે’’તિ. યસ્મા ભગવતો દેસના ઉપરૂપરિ ઞાણાલોકં પસાદેન્તી સત્તાનં હદયન્ધકારં વિધમતિ, પકાસેતબ્બે ચ અત્થે હત્થતલે આમલકં વિય સુટ્ઠુતરં પાકટે કત્વા દસ્સેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચન્દસહસ્સં…પે… કથયિસ્સામી’’તિ.
યસ્મા ભગવા ‘‘તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સમ્મુખા વજ્જીનં અભિણ્હસન્નિપાતાદિપટિપત્તિં કથેન્તોયેવ અયં અપરિહાનિયકથા અનિય્યાનિકા વટ્ટનિસ્સિતા, મય્હં પન સાસને તથારૂપી કથા કથેતબ્બા, સા હોતિ નિય્યાનિકા વિવટ્ટનિસ્સિતા, યાય સાસનં મય્હં પરિનિબ્બાનતો પરમ્પિ અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિક’’ન્તિ ચિન્તેસિ, તસ્મા ભિક્ખૂ સન્નિપાતાપેત્વા તેસં અપરિહાનિયે ધમ્મે દેસેન્તો તેનેવ નિયામેન દેસેસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇદં વજ્જિસત્તકે વુત્તસદિસમેવા’’તિ. એવં સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘ઇધાપિ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘તતો’’તિઆદિ દિસાસુ આગતસાસને વુત્તં તં કથનં. વિહારસીમા આકુલા યસ્મા, તસ્મા ઉપોસથપવારણા ઠિતા.
ઓલીયમાનકોતિ પાળિતો, અત્થતો ચ વિનસ્સમાનો. ઉક્ખિપાપેન્તાતિ પગુણભાવકરણેન, અત્થસંવણ્ણનેન ચ પગ્ગણ્હન્તા.
સાવત્થિયં ભિક્ખૂ વિય પાચિત્તિયં દેસાપેતબ્બોતિ (પારા. ૫૬૫ વિત્થારવત્થુ). વજ્જિપુત્તકા વિય દસવત્થુદીપનેન (ચૂળવ. ૪૪૬ વિત્થારવત્થુ). ‘‘ગિહિગતાનીતિ ગિહિપટિસંયુત્તાની’’તિ વદન્તિ. ગિહીસુ ગતાનિ, તેહિ ઞાતાનિ ગિહિગતાનિ. ધૂમકાલો એતસ્સાતિ ધૂમકાલિકં ચિતકધૂમવૂપસમતો પરં અપ્પવત્તનતો.
થિરભાવપ્પત્તાતિ સાસને થિરભાવં અનિવત્તિતભાવં ઉપગતા. થેરકારકેહીતિ થેરભાવસાધકેહિ સીલાદિગુણેહિ અસેક્ખધમ્મેહિ. બહૂ રત્તિયોતિ પબ્બજિતા હુત્વા બહૂ રત્તિયો જાનન્તિ. સીલાદિગુણેસુ પતિટ્ઠાપનમેવ સાસને પરિણાયકતાતિ આહ ‘‘તીસુ સિક્ખાસુ પવત્તેન્તી’’તિ.
ઓવાદં ન દેન્તિ અભાજનભાવતો. પવેણીકથન્તિ આચરિયપરમ્પરાભતં સમ્માપટિપત્તિદીપનં ધમ્મકથં. સારભૂતં ધમ્મપરિયાયન્તિ સમથવિપસ્સનામગ્ગફલસમ્પાપનેન સારભૂતં બોજ્ઝઙ્ગકોસલ્લઅનુત્તરસીતીભાવઅધિચિત્તસુત્તાદિધમ્મતન્તિં.
પુનબ્ભવદાનં પુનબ્ભવો ઉત્તરપદલોપેન. ઇતરેતિ યે ન પચ્ચયવસિકા ન આમિસચક્ખુકા, તે ન ગચ્છન્તિ તણ્હાય વસં.
આરઞ્ઞકેસૂતિ અરઞ્ઞભાગેસુ અરઞ્ઞપરિયાપન્નેસુ. નનુ યત્થ કત્થચિપિ તણ્હા સાવજ્જા એવાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ગામન્તસેનાસનેસુ હી’’તિઆદિ, તેન ‘‘અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠાપયતો’’તિ એત્થ વુત્તસિનેહાદયો વિય આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ સાલયતા સેવિતબ્બપક્ખિયા એવાતિ દસ્સેતિ.
અત્તનાવાતિ સયમેવ, તેન પરેહિ અનુસ્સાહિતાનં સરસેનેવ અનાગતાનં પેસલાનં ભિક્ખૂનં આગમનં, આગતાનઞ્ચ ફાસુવિહારં પચ્ચાસિસન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇમિના નીહારેનાતિ ઇમાય પટિપત્તિયા. અગ્ગહિતધમ્મગ્ગહણન્તિ અગ્ગહિતસ્સ પરિયત્તિધમ્મસ્સ ઉગ્ગહણં. ગહિતસજ્ઝાયકરણન્તિ ઉગ્ગહિતસ્સ સુટ્ઠુ અત્થચિન્તનં. ચિન્તનત્થો હિ સજ્ઝાયસદ્દો.
એન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ. નિસીદન્તિ આસનપઞ્ઞાપનાદિના.
૧૩૭. આરમિતબ્બટ્ઠેન કમ્મં આરામો. કમ્મે રતા, ન ગન્થધુરે, વાસધુરે વાતિ કમ્મરતા, અનુયુત્તાતિ તપ્પરભાવેન પુનપ્પુનં પસુતા. ઇતિ કાતબ્બકમ્મન્તિ તં તં ભિક્ખૂનં કાતબ્બં ઉચ્ચાવચકમ્મં ચીવરવિચારણાદિ. તેનાહ ‘‘સેય્યથિદ’’ન્તિઆદિ. ઉપત્થમ્ભનન્તિ દુપટ્ટતિપટ્ટાદિકરણં. તઞ્હિ પઠમપટલાદીનં ઉપત્થમ્ભનકારણત્તા તથા વુત્તં. યદિ એવં કથં અયં કમ્મરામતા પટિક્ખિત્તાતિ આહ ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ.
કરોન્તો યેવાતિ યથાવુત્તતિરચ્છાનકથં કથેન્તોયેવ. અતિરચ્છાનકથાભાવેપિ તસ્સ તત્થ તપ્પરભાવદસ્સનત્થં અવધારણવચનં. પરિયન્તકારીતિ સપરિયન્તં કત્વા વત્તા. ‘‘પરિયન્તવતિં વાચં ભાસિતા’’તિ (દી. નિ. ૧.૯, ૧૯૪) હિ વુત્તં. અપ્પભસ્સો વાતિ પરિમિતકથોયેવ એકન્તેન કથેતબ્બસ્સેવ કથનતો. સમાપત્તિસમાપજ્જનં અરિયો તુણ્હીભાવો.
નિદ્દાયતિયેવાતિ નિદ્દોક્કમને અનાદીનવદસ્સી નિદ્દાયતિયેવ. ઇરિયાપથપરિવત્તનાદિના ન નં વિનોદેતિ.
એવં સંસટ્ઠો વાતિ વુત્તનયેન ગણસઙ્ગણિકાય સંસટ્ઠો એવ વિહરતિ.
દુસ્સીલા પાપિચ્છા નામાતિ સયં નિસ્સીલા અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય સમન્નાગતત્તા પાપા લામકા ઇચ્છા એતેસન્તિ પાપિચ્છા.
પાપપુગ્ગલેહિ મેત્તિકરણતો પાપમિત્તા. તેહિ સદા સહ પવત્તનેન પાપસહાયા. તત્થ નિન્નતાદિના તદધિમુત્તતાય પાપસમ્પવઙ્કા.
૧૩૮. સદ્ધા એતેસં અત્થીતિ સદ્ધાતિ આહ ‘‘સદ્ધાસમ્પન્ના’’તિ. આગમનીયપટિપદાય આગતસદ્ધા આગમનીયસદ્ધા, સા સાતિસયા મહાબોધિસત્તાનં પરોપદેસેન વિના સદ્ધેય્યવત્થું અવિપરીતતો ઓગાહેત્વા અધિમુચ્ચનતોતિ આહ ‘‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં હોતી’’તિ. સચ્ચપટિવેધતો આગતસદ્ધા અધિગમસદ્ધા સુરબન્ધાદીનં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૧૮; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સુપ્પબુદ્ધકુટ્ઠિવત્થુ; ઉદા. અટ્ઠ. ૪૩) વિય. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિના બુદ્ધાદીસુ ઉપ્પજ્જનકપસાદો પસાદસદ્ધા મહાકપ્પિનરાજાદીનં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૩૧; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.મહાકપ્પિનત્થેરવત્થુ; થેરગા. અટ્ઠ. ૨.મહાકપ્પિનત્થેરગાથાવણ્ણના, વિત્થારો) વિય. ‘‘એવમેત’’ન્તિ ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા સદ્દહનવસેન કપ્પનં ઓકપ્પનં. દુવિધાપીતિ પસાદસદ્ધાપિ ઓકપ્પનસદ્ધાપિ. તત્થ પસાદસદ્ધા અપરનેય્યરૂપા હોતિ સવનમત્તેન પસીદનતો. ઓકપ્પનસદ્ધા સદ્ધેય્યવત્થું ઓગાહેત્વા અનુપવિસિત્વા ‘‘એવમેત’’ન્તિ પચ્ચક્ખં કરોન્તી વિય પવત્તતિ. તેનાહ ‘‘સદ્ધાધિમુત્તો વક્કલિત્થેરસદિસો હોતી’’તિ. તસ્સ હીતિ ઓકપ્પનસદ્ધાય સમન્નાગતસ્સ. હિરી એતસ્સ અત્થીતિ હિરિ, હિરિ મનો એતેસન્તિ હિરિમનાતિ આહ ‘‘પાપ…પે… ચિત્તા’’તિ. પાપતો ઓત્તપ્પેન્તિ ઉબ્બિજ્જન્તિ ભાયન્તીતિ ઓત્તપ્પી.
બહુ સુતં સુત્તગેય્યાદિ એતેનાતિ બહુસ્સુતો, સુતગ્ગહણં ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં ધારણપરિચયપરિપુચ્છાનુપેક્ખનદિટ્ઠિનિજ્ઝાનાનં પેત્થ ઇચ્છિતબ્બત્તા. સવનમૂલકત્તા વા તેસમ્પિ તગ્ગહણેનેવ ગહણં દટ્ઠબ્બં. અત્થકામેન પરિયાપુણિતબ્બતો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિપુરિસત્થસિદ્ધિયા પરિયત્તભાવતો ચ પરિયત્તિ, તીણિ પિટકાનિ. સચ્ચપ્પટિવેધો સચ્ચાનં પટિવિજ્ઝનં. તદપિ બાહુસચ્ચં યથાવુત્તબાહુસચ્ચકિચ્ચનિપ્ફત્તિતો. પરિયત્તિ અધિપ્પેતા સચ્ચપટિવેધાવહેન બાહુસચ્ચેન બહુસ્સુતભાવસ્સ ઇધ ઇચ્છિતત્તા. સોતિ પરિયત્તિબહુસ્સુતો. ચતુબ્બિધો હોતિ પઞ્ચમસ્સ પકારસ્સ અભાવતો. સબ્બત્થકબહુસ્સુતોતિ નિસ્સયમુચ્ચનકબહુસ્સુતાદયો વિય પદેસિકો અહુત્વા પિટકત્તયે સબ્બત્થકમેવ બાહુસચ્ચસબ્ભાવતો સબ્બસ્સ અત્થસ્સ કાયનતો કથનતો સબ્બત્થકબહુસ્સુતો. તે ઇધ અધિપ્પેતા પટિપત્તિપટિવેધસદ્ધમ્માનં મૂલભૂતે પરિયત્તિસદ્ધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતભાવતો.
આરદ્ધન્તિ પગ્ગહિતં. તં પન દુવિધમ્પિ વીરિયારમ્ભવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એકકાતિ એકાકિનો, વૂપકટ્ઠવિહારિનોતિ અત્થો.
પુચ્છિત્વાતિ પરતો પુચ્છિત્વા. સમ્પટિચ્છાપેતુન્તિ ‘‘ત્વં અસુકનામો’’તિ વત્વા તેહિ ‘‘આમા’’તિ પટિજાનાપેતુન્તિ અત્થો. એવં ચિરકતાદિઅનુસ્સરણસમત્થસતિનેપક્કાનં અપ્પકસિરેનેવ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘એવરૂપે ભિક્ખૂ સન્ધાયા’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ.
૧૩૯. બુજ્ઝતિ એતાયાતિ ‘‘બોધી’’તિ લદ્ધનામાય સમ્માદિટ્ઠિઆદિધમ્મસામગ્ગિયા અઙ્ગોતિ બોજ્ઝઙ્ગો, પસત્થો, સુન્દરો વા બોજ્ઝઙ્ગો સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. ઉપટ્ઠાનલક્ખણોતિ કાયવેદનાચિત્તધમ્માનં અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તભાવસલ્લક્ખણસઙ્ખાતં આરમ્મણે ઉપટ્ઠાનં લક્ખણં એતસ્સાતિ ઉપટ્ઠાનલક્ખણો. ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પીળનાદિપ્પકારતો વિચયો ઉપપરિક્ખા લક્ખણં એતસ્સાતિ પવિચયલક્ખણો. અનુપ્પન્ના કુસલાનુપ્પાદનાદિવસેન ચિત્તસ્સ પગ્ગહો પગ્ગણ્હનં લક્ખણં એતસ્સાતિ પગ્ગહલક્ખણો. ફરણં વિપ્ફારિકતા લક્ખણં એતસ્સાતિ ફરણલક્ખણો. ઉપસમો કાયચિત્તપરિળાહાનં વૂપસમનં લક્ખણં એતસ્સાતિ ઉપસમલક્ખણો. અવિક્ખેપો વિક્ખેપવિદ્ધંસનં લક્ખણં એતસ્સાતિ અવિક્ખેપલક્ખણો. લીનુદ્ધચ્ચરહિતે અધિચિત્તે પવત્તમાને પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ અબ્યાવટત્તા અજ્ઝુપેક્ખનં પટિસઙ્ખાનં લક્ખણં એતસ્સાતિ પટિસઙ્ખાનલક્ખણો.
ચતૂહિ કારણેહીતિ સતિસમ્પજઞ્ઞં, મુટ્ઠસ્સતિપુગ્ગલપરિવજ્જના, ઉપટ્ઠિતસ્સતિપુગ્ગલસેવના, તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ. છહિ કારણેહીતિ પરિપુચ્છકતા, વત્થુવિસદકિરિયા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના, દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલપરિવજ્જના, પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના, તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ છહિ કારણેહિ. મહાસતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં પન ‘‘સત્તહિ કારણેહી’’ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૮) વક્ખતિ, તં ગમ્ભીરઞાણચરિયાપચ્ચવેક્ખણાતિ ઇમં કારણં પક્ખિપિત્વા વેદિતબ્બં. નવહિ કારણેહીતિ અપાયભયપચ્ચવેક્ખણા, ગમનવીથિપચ્ચવેક્ખણા, પિણ્ડપાતસ્સ અપચાયનતા, દાયજ્જમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સત્થુમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સબ્રહ્મચારીમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જના, આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવના, તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ નવહિ કારણેહિ. મહાસતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૮) પન આનિસંસદસ્સાવિતા, જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણાતિ ઇમેહિ સદ્ધિં ‘‘એકાદસા’’તિ વક્ખતિ. દસહિ કારણેહીતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ, ધમ્માનુસ્સતિ, સઙ્ઘસીલચાગદેવતાઉપસમાનુસ્સતિ, લૂખપુગ્ગલપરિવજ્જના, સિનિદ્ધપુગ્ગલસેવના, તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ દસહિ. મહાસતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૮) પન પસાદનિયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણાય સદ્ધિં ‘‘એકાદસા’’તિ વક્ખતિ. સત્તહિ કારણેહીતિ પણીતભોજનસેવનતા, ઉતુસુખસેવનતા, ઇરિયાપથસુખસેવનતા, મજ્ઝત્તપયોગતા, સારદ્ધકાયપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, પસ્સદ્ધકાયપુગ્ગલસેવનતા, તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ સત્તહિ. દસહિ કારણેહીતિ વત્થુવિસદકિરિયા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના, નિમિત્તકુસલતા, સમયે ચિત્તસ્સ પગ્ગહણં, સમયે ચિત્તસ્સ નિગ્ગહણં, સમયે ચિત્તસ્સ સમ્પહંસનં, સમયે ચિત્તસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનં, અસમાહિતપુગ્ગલપરિવજ્જનં, સમાહિતપુગ્ગલસેવનં, તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ દસહિ કારણેહિ. મહાસતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૮) પન ‘‘ઝાનવિમોક્ખપચ્ચવેક્ખણા’’તિ ઇમિના સદ્ધિં ‘‘એકાદસહી’’તિ વક્ખતિ. પઞ્ચહિ કારણેહીતિ સત્તમજ્ઝત્તતા, સઙ્ખારમજ્ઝત્તતા, સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જના, સત્તસઙ્ખારમજ્ઝત્તપુગ્ગલસેવના, તદધિમુત્તતાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં મહાસતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૮) આગમિસ્સતિ. કામં બોધિપક્ખિયધમ્મા નામ નિપ્પરિયાયતો અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા એવ નિય્યાનિકભાવતો. સુત્તન્તદેસના નામ પરિયાયકથાતિ ‘‘ઇમિના વિપસ્સના…પે… કથેસી’’તિ વુત્તં.
૧૪૦. તેભૂમકે સઙ્ખારે ‘‘અનિચ્ચા’’તિ અનુપસ્સતિ એતાયાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સના, તથા પવત્તા વિપસ્સના, સા પન યસ્મા અત્તના સહગતસઞ્ઞાય ભાવિતાય વિભાવિતા એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય સદ્ધિં ઉપ્પન્નસઞ્ઞા’’તિ. સઞ્ઞાસીસેન વાયં વિપસ્સનાય એવ નિદ્દેસો. અનત્તસઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો. લોકિયવિપસ્સનાપિ હોન્તિ, યસ્મા ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના તા પવત્તન્તીતિ. લોકિયવિપસ્સનાપીતિ પિ-સદ્દેન મિસ્સકાપેત્થ સન્તીતિ અત્થતો આપન્નન્તિ અત્થાપત્તિસિદ્ધમત્થં નિદ્ધારેત્વા સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘વિરાગો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આગતવસેનાતિ તથા આગતપાળિવસેન ‘‘વિરાગો નિરોધો’’તિ હિ તત્થ નિબ્બાનં વુત્તન્તિ ઇધ ‘‘વિરાગસઞ્ઞા, નિરોધસઞ્ઞા’’તિ વુત્તસઞ્ઞા નિબ્બાનારમ્મણાપિ સિયું. તેન વુત્તં ‘‘દ્વે લોકુત્તરાપિ હોન્તી’’તિ.
૧૪૧. મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં, ચિત્તં. તંસમુટ્ઠાનં કાયકમ્મં મેત્તં કાયકમ્મં. એસ નયો સેસદ્વયેપિ. ઇમાનિપિ મેત્તાકાયકમ્માદીનિ ભિક્ખૂનં વસેન આગતાનિ તેસં સેટ્ઠપરિસભાવતો. યથા પન ભિક્ખૂસુપિ લબ્ભન્તિ, એવં ગિહીસુપિ લબ્ભન્તિ ચતુપરિસસાધારણત્તાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખૂનઞ્હી’’તિઆદિમાહ. કામં આદિબ્રહ્મચરિયકધમ્મસ્સવનેનપિ મેત્તાકાયકમ્માનિ લબ્ભન્તિ, નિપ્પરિયાયતો પન ચારિત્તધમ્મસ્સવનેન અયમત્થો ઇચ્છિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘આભિસમાચારિકધમ્મપૂરણ’’ન્તિ આહ. તેપિટકમ્પિ બુદ્ધવચનં પરિપુચ્છનઅત્થકથનવસેન પવત્તિયમાનં હિતજ્ઝાસયેન પવત્તિતબ્બતો.
આવીતિ પકાસં, પકાસભાવો ચેત્થ યં ઉદ્દિસ્સ તં કાયકમ્મં કરીયતિ, તસ્સ સમ્મુખભાવતોતિ આહ ‘‘સમ્મુખા’’તિ. રહોતિ અપ્પકાસં, અપ્પકાસતા ચ યં ઉદ્દિસ્સ તં કાયકમ્મં કરીયતિ, તસ્સ પચ્ચક્ખાભાવતોતિ આહ ‘‘પરમ્મુખા’’તિ. સહાયભાવગમનં તેસં પુરતો. ઉભયેહીતિ નવકેહિ, થેરેહિ ચ.
પગ્ગય્હાતિ પગ્ગણ્હિત્વા ઉચ્ચં કત્વા.
કામં મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનં નયનાનં ઉમ્મીલના, પસન્નેન મુખેન ઓલોકનઞ્ચ મેત્તં કાયકમ્મમેવ, યસ્સ પન ચિત્તસ્સ વસેન નયનાનં મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધતા, મુખસ્સ ચ પસન્નતા, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મેત્તં મનોકમ્મં નામા’’તિ.
લાભસદ્દો કમ્મસાધનો ‘‘લાભાવત, લાભો લદ્ધો’’તિઆદીસુ વિય, સો ચેત્થ ‘‘ધમ્મલદ્ધા’’તિ વચનતો અતીતકાલિકોતિ આહ ‘‘ચીવરાદયો લદ્ધપચ્ચયા’’તિ. ધમ્મતો આગતાતિ ધમ્મિકા. તેનાહ ‘‘ધમ્મલદ્ધા’’તિ. ઇમમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘કુહનાદી’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તેન વિભજનપુબ્બકં કાયેન વિભજનન્તિ મૂલમેવ દસ્સેતું ‘‘એવં ચિત્તેન વિભજન’’ન્તિ વુત્તં, તેન ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ પટિવિભાગો ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. અપ્પટિવિભત્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, અપ્પટિવિભત્તં વા લાભં ભુઞ્જતીતિ કમ્મનિદ્દેસો એવ.
તં તં નેવ ગિહીનં દેતિ અત્તનો આજીવસોધનત્થં. ન અત્તના ભુઞ્જતીતિ અત્તનાવ ન પરિભુઞ્જતિ ‘‘મય્હં અસાધારણભોગિતા મા હોતૂ’’તિ. ‘‘પટિગ્ગણ્હન્તો ચ…પે… પસ્સતી’’તિ ઇમિના તસ્સ લાભસ્સ તીસુપિ કાલેસુ સાધારણતો ઠપનં દસ્સિતં. ‘‘પટિગ્ગણ્હન્તો ચ સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂ’’તિ ઇમિના પટિગ્ગહણકાલો દસ્સિતો, ‘‘ગહેત્વા…પે… પસ્સતી’’તિ ઇમિના પટિગ્ગહિતકાલો, તદુભયં પન તાદિસેન પુબ્બાભોગેન વિના ન હોતીતિ અત્થસિદ્ધો પુરિમકાલો. તયિદં પટિગ્ગહણતો પુબ્બે વસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગહેસ્સામી’’તિ. પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગણ્હામી’’તિ. પટિગ્ગહેત્વા હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગહિતં મયા’’તિ એવં તિલક્ખણસમ્પન્નં કત્વા લદ્ધલાભં ઓસાનલક્ખણં અવિકોપેત્વા પરિભુઞ્જન્તો સાધારણભોગી, અપ્પટિવિભત્તભોગી ચ હોતિ.
ઇમં પન સારણીયધમ્મન્તિ ઇમં ચતુત્થં સરિતબ્બયુત્તધમ્મં. ન હિ…પે… ગણ્હન્તિ, તસ્મા સાધારણભોગિતા એવ દુસ્સીલસ્સ નત્થીતિ આરમ્ભોપિ તાવ ન સમ્ભવતિ, કુતો પૂરણન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘પરિસુદ્ધસીલો’’તિ ઇમિના લાભસ્સ ધમ્મિકભાવં દસ્સેતિ. ‘‘વત્તં અખણ્ડેન્તો’’તિ ઇમિના અપ્પટિવિભત્તભોગિતં, સાધારણભોગિતઞ્ચ દસ્સેતિ. સતિ પન તદુભયે સારણીયધમ્મો પૂરિતો એવ હોતીતિ આહ ‘‘પૂરેતી’’તિ. ‘‘ઓદિસ્સકં કત્વા’’તિ એતેન અનોદિસ્સકં કત્વા પિતુનો, આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં વા થેરાસનતો પટ્ઠાય દેન્તસ્સ સારણીયધમ્મોયેવ હોતીતિ. સારણીયધમ્મો પનસ્સ ન હોતીતિ પટિજગ્ગનટ્ઠાને ઓદિસ્સકં કત્વા દિન્નત્તા. તેનાહ ‘‘પલિબોધજગ્ગનં નામ હોતી’’તિઆદિ. યદિ એવં સબ્બેન સબ્બં સારણીયધમ્મપૂરકસ્સ ઓદિસ્સકદાનં ન વટ્ટતીતિ? નો ન વટ્ટતિ યુત્તટ્ઠાનેતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેન પના’’તિઆદિમાહ. ગિલાનાદીનં ઓદિસ્સકં કત્વા દાનં અપ્પટિવિભાગપક્ખિકં ‘‘અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ પટિક્ખેપસ્સ અભાવતો. બ્યતિરેકપ્પધાનો હિ પટિવિભાગો. તેનાહ ‘‘અવસેસ’’ન્તિઆદિ. અદાતુમ્પીતિ પિ-સદ્દેન દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ, તઞ્ચ ખો કરુણાયનવસેન, ન વત્તપૂરણવસેન.
સુસિક્ખિતાયાતિ સારણીયધમ્મપૂરણવિધિમ્હિ સુટ્ઠુ સિક્ખિતાય, સુકુસલાયાતિ અત્થો. ઇદાનિ તસ્સા કોસલ્લં દસ્સેતું ‘‘સુસિક્ખિતાય હી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘દ્વાદસહિ વસ્સેહિ પૂરતિ, ન તતો ઓર’’ન્તિ ઇમિના તસ્સ દુપ્પૂરણં દસ્સેતિ. તથા હિ સો મહપ્ફલો મહાનિસંસો, દિટ્ઠધમ્મિકેહિપિ તાવ ગરુતરેહિ ફલાનિસંસેહિ ચ અનુગતો. તંસમઙ્ગી ચ પુગ્ગલો વિસેસલાભી અરિયપુગ્ગલો વિય લોકે અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મસમન્નાગતો હોતિ. તથા હિ સો દુપ્પજહં દાનમયસ્સ, સીલમયસ્સ ચ પુઞ્ઞસ્સ પટિપક્ખધમ્મં સુદૂરે વિક્ખમ્ભિતં કત્વા સુવિસુદ્ધેન ચેતસા લોકે પાકટો પઞ્ઞાતો હુત્વા વિહરતિ, તસ્સિમમત્થં બ્યતિરેકતો, અન્વયતો ચ વિભાવેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિ વુત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
ઇદાનિ યે સમ્પરાયિકે, દિટ્ઠધમ્મિકે ચ આનિસંસે દસ્સેતું ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. નેવ ઇસ્સા, ન મચ્છરિયં હોતિ ચિરકાલભાવનાય વિધુતભાવતો. મનુસ્સાનં પિયો હોતિ પરિચ્ચાગસીલતાય વિસુદ્ધત્તા. તેનાહ ‘‘દદં પિયો હોતિ ભજન્તિ નં બહૂ’’તિઆદિ (અ. નિ. ૫.૩૪). સુલભપચ્ચયો હોતિ દાનવસેન ઉળારજ્ઝાસયાનં પચ્ચયલાભસ્સ ઇધાનિસંસભાવતો દાનસ્સ. પત્તગતં અસ્સ દિય્યમાનંન ખીયતિ પત્તગતવસેન દ્વાદસવસ્સિકસ્સ મહાપત્તસ્સ અવિચ્છેદેન પૂરિતત્તા. અગ્ગભણ્ડં લભતિ દેવસિકં દક્ખિણેય્યાનં અગ્ગતો પટ્ઠાય દાનસ્સ દિન્નત્તા. ભયેવા…પે… આપજ્જન્તિ દેય્યપટિગ્ગાહકવિકપ્પં અકત્વા અત્તનિ નિરપેક્ખચિત્તેન ચિરકાલં દાનપૂરતાય પસાદિતચિત્તત્તા.
તત્રાતિ તેસુ આનિસંસેસુ વિભાવેતબ્બેસુ. ઇમાનિ તં દીપનાનિ વત્થૂનિ કારણાનિ. અલભન્તાપીતિ અમહાપુઞ્ઞતાય ન લાભિનો સમાનાપિ. ભિક્ખાચારમગ્ગસભાગન્તિ સભાગં તબ્ભાગિયં ભિક્ખાચારમગ્ગં જાનન્તિ.
અનુત્તરિમનુસ્સધમ્મત્તા, થેરાનં સંસયવિનોદનત્થઞ્ચ ‘‘સારણીયધમ્મો મે ભન્તે પૂરિતો’’તિ આહ. તથા હિ દુતિયવત્થુસ્મિમ્પિ થેરેન અત્તા પકાસિતો. મનુસ્સાનં પિયતાય, સુલભપચ્ચયતાયપિ ઇદં વત્થુમેવ. પત્તગતાખીયનસ્સ પન વિસેસં વિભાવનતો ‘‘ઇદં તાવ…પે… એત્થ વત્થુ’’ન્તિ વુત્તં.
ગિરિભણ્ડમહાપૂજાયાતિ ચેતિયગિરિમ્હિ સકલલઙ્કાદીપે, યોજનપ્પમાણે સમુદ્દે ચ નાવાસઙ્ઘાટાદિકે ઠપેત્વા દીપપુપ્ફગન્ધાદીહિ કરિયમાનમહાપૂજાયં. પરિયાયેનપીતિ લેસેનપિ. અનુચ્છવિકન્તિ સારણીયધમ્મપૂરણતોપિ ઇદં યથાભૂતપ્પવેદનં તુમ્હાકં અનુચ્છવિકન્તિ અત્થો.
અનારોચેત્વાવ પલાયિંસુ ચોરભયેન. ‘‘અત્તનો દુજ્જીવિકાયા’’તિ ચ વદન્તિ.
વટ્ટિસ્સતીતિ કપ્પિસ્સતિ. થેરી સારણીયધમ્મપૂરિકા અહોસિ, થેરસ્સ પન સીલતેજેનેવ દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જિ.
નત્થિ એતેસં ખણ્ડન્તિ અખણ્ડાનિ. તં પન નેસં ખણ્ડં દસ્સેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપસમ્પન્નસીલાનં ઉદ્દેસક્કમેન આદિ અન્તા વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સત્તસૂ’’તિઆદિ. અનુપસમ્પન્નસીલાનં પન સમાદાનક્કમેનપિ આદિ અન્તા લબ્ભન્તિ. પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિયાતિ વત્થન્તે, દસન્તે વા છિન્નવત્થં વિય, વિસદિસૂદાહરણં ચેતં ‘‘અખણ્ડાની’’તિ ઇમસ્સ અધિગતત્તા. એવં સેસાનિપિ ઉદાહરણાનિ. ખણ્ડિતભિન્નતા ખણ્ડં, તં એતસ્સ અત્થીતિ ખણ્ડં, સીલં. ‘‘છિદ્દ’’ન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વેમજ્ઝે ભિન્નં વિનિવિજ્ઝનવસેન વિસભાગવણ્ણેન ગાવી વિયાતિ સમ્બન્ધો. સબલરહિતાનિ અસબલાનિ. તથા અકમ્માસાનિ. સીલસ્સ તણ્હાદાસબ્યતો મોચનં વિવટ્ટૂપનિસ્સયભાવાપાદનં. યસ્મા ચ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો સેરી સયંવસી ભુજિસ્સો નામ હોતિ, તસ્માપિ ભુજિસ્સાનિ. તેનેવાહ ‘‘ભુજિસ્સભાવકારણતો ભુજિસ્સાની’’તિ. સુપરિસુદ્ધભાવેન પાસંસત્તા વિઞ્ઞુપસત્થાનિ. ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવેય્યં, દેવઞ્ઞતરો વા, તત્થ ‘‘નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો’’તિ, ‘‘સીલેન સુદ્ધી’’તિ ચ એવં આદિના તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તા. ‘‘અયં તે સીલેસુ દોસો’’તિ ચતૂસુપિ વિપત્તીસુ યાય કાયચિ વિપત્તિયા દસ્સનેન પરામટ્ઠું અનુદ્ધંસેતું. સમાધિસંવત્તનપ્પયોજનાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ.
સમાનભાવૂપગતસીલાતિ સીલસમ્પત્તિયા સમાનભાવં ઉપગતસીલા સભાગવુત્તિકા. કામં પુથુજ્જનાનઞ્ચ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે નાનત્તં ન સિયા, તં પન ન એકન્તિકં, ઇદં એકન્તિકં નિયતભાવતોતિ આહ ‘‘નત્થિ મગ્ગસીલે નાનત્ત’’ન્તિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ મગ્ગસીલં સન્ધાય એતં ‘‘યાનિ તાનિ સીલાની’’તિઆદિ વુત્તં.
યાયન્તિ યા અયં મય્હઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ પચ્ચક્ખભૂતા. દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. નિદ્દોસાતિ નિધુતદોસા, સમુચ્છિન્નરાગાદિપાપધમ્માતિ અત્થો. નિય્યાતીતિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરતિ નિગચ્છતિ. સયં નિય્યન્તસ્સેવ હિ ‘‘તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાપેતી’’તિ વુચ્ચતિ. યા સત્થુ અનુસિટ્ઠિ, તં કરોતીતિ તક્કરો, તસ્સ, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જનકસ્સાતિ અત્થો. સમાનદિટ્ઠિભાવન્તિ સદિસદિટ્ઠિભાવં સચ્ચસમ્પટિવેધેન અભિન્નદિટ્ઠિભાવં. વુદ્ધિયેવાતિ અરિયવિનયે ગુણેહિ વુડ્ઢિયેવ, નો પરિહાનીતિ અયં અપરિહાનિયધમ્મદેસના અત્તનોપિ સાસનસ્સ અદ્ધનિયતં આકઙ્ખન્તેન ભગવતા ઇધ દેસિતા.
૧૪૨. આસન્નપરિનિબ્બાનત્તાતિ કતિપયમાસાધિકેન સંવચ્છરમત્તેન પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતીતિ કત્વા વુત્તં. એતંયેવાતિ ‘‘ઇતિ સીલ’’ન્તિઆદિકંયેવ ઇતિ સીલન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, પરિમાણત્થો ચ એકજ્ઝં કત્વા ગહિતોતિ આહ ‘‘એવં સીલં એત્તકં સીલ’’ન્તિ. એવં સીલન્તિ એવં પભેદં સીલં. એત્તકન્તિ એતં પરમં, ન ઇતો ભિય્યો. ચતુપારિસુદ્ધિસીલન્તિ મગ્ગસ્સ સમ્ભારભૂતં લોકિયચતુપારિસુદ્ધિસીલં. ચિત્તેકગ્ગતા સમાધીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યસ્મિં સીલે ઠત્વાતિ યસ્મિં લોકુત્તરકુસલસ્સ પદટ્ઠાનભૂતે ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧; કથા. ૮૭૪) એવં વુત્તસીલે પતિટ્ઠાય. એસોતિ મગ્ગફલસમાધિ. પરિભાવિતોતિ તેન સીલેન સબ્બસો ભાવિતો સમ્ભાવિતો. મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસોતિ મગ્ગસમાધિ તાવ સામઞ્ઞફલેહિ મહપ્ફલો, વટ્ટદુક્ખવૂપસમેન મહાનિસંસો. ઇતરો પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનેન મહપ્ફલો, નિબ્બુતિસુખુપ્પત્તિયા મહાનિસંસો. યમ્હિ સમાધિમ્હિ ઠત્વાતિ યસ્મિં લોકુત્તરકુસલસ્સ પદટ્ઠાનભૂતે પાદકજ્ઝાનસમાધિમ્હિ ચેવ વુટ્ઠાનગામિનિસમાધિમ્હિ ચ ઠત્વા. સાતિ મગ્ગફલપઞ્ઞા. તેન પરિભાવિતાતિ તેન યથાવુત્તસમાધિના સબ્બસો ભાવિતા પરિભાવિતા. મહપ્ફલમહાનિસંસતા સમાધિમ્હિ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. અપિ ચ તે બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગપ્પભેદહેતુતાય મહપ્ફલા સત્તદક્ખિણેય્યપુગ્ગલવિભાગહેતુતાય મહાનિસંસાતિ વેદિતબ્બા. યાય પઞ્ઞાય ઠત્વાતિ યાયં વિપસ્સનાપઞ્ઞાયં, સમાધિવિપસ્સનાપઞ્ઞાયં વા ઠત્વા. સમથયાનિકસ્સ હિ સમાધિસહગતાપિ પઞ્ઞા મગ્ગાધિગમાય વિસેસપચ્ચયો હોતિયેવ. સમ્મદેવાતિ સુટ્ઠુયેવ યથા આસવાનં લેસોપિ નાવસિસ્સતિ, એવં સબ્બસો આસવેહિ વિમુચ્ચતિ. અગ્ગમગ્ગક્ખણઞ્હિ સન્ધાયેતં વુત્તં.
૧૪૩. લોકિયત્થસદ્દાનં વિય અભિરન્ત-સદ્દસ્સ સિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા. અભિરન્તં અભિરતં અભિરતીતિ હિ અત્થતો એકં. અભિરન્ત-સદ્દો ચાયં અભિરુચિપરિયાયો, ન અસ્સાદપરિયાયો. અસ્સાદવસેન હિ કત્થચિ વસન્તસ્સ અસ્સાદવત્થુવિગમેન સિયા તસ્સ તત્થ અનભિરતિ, યદિદં ખીણાસવાનં નત્થિ, પગેવ બુદ્ધાનન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધાનં…પે… નત્થી’’તિ. અભિરતિવસેન કત્થચિ વસિત્વા તદભાવતો અઞ્ઞત્થ ગમનં નામ બુદ્ધાનં નત્થિ. વેનેય્યવિનયનત્થં પન કત્થચિ વસિત્વા તસ્મિં સિદ્ધે વેનેય્યવિનયનત્થમેવ તતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તિ, અયમેત્થ યથારુચિ. આયામાતિ એત્થ આ-સદ્દો ‘‘આગચ્છા’’તિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ ‘‘એહિ યામા’’તિ. અયામાતિ પન પાઠે અ-કારો નિપાતમત્તં. સન્તિકાવચરત્તા થેરં આલપતિ, ન પન તદા સત્થુ સન્તિકે વસન્તાનં ભિક્ખૂનં અભાવતો. અપરિચ્છિન્નગણનો હિ તદા ભગવતો સન્તિકે ભિક્ખુસઙ્ઘો. તેનાહ ‘‘મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિ’’ન્તિ. અમ્બલટ્ઠિકાગમનન્તિ અમ્બલટ્ઠિકાગમનપટિસંયુત્તપાઠમાહ. પાટલિગમનેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉત્તાનમેવ અનન્તરં, હેટ્ઠા ચ સંવણ્ણિતરૂપત્તા.
સારિપુત્તસીહનાદવણ્ણના
૧૪૫. ‘‘આયસ્મા સારિપુત્તો’’તિઆદિ પાઠજાતં. સમ્પસાદનીયેતિ સમ્પસાદનીયસુત્તે (દી. નિ. ૩.૧૪૧) વિત્થારિતં પોરાણટ્ઠકથાયં, તસ્મા મયમ્પિ તત્થેવ નં અત્થતો વિત્થારયિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો.
દુસ્સીલઆદીનવવણ્ણના
૧૪૮. આગન્ત્વા વસન્તિ એત્થ આગન્તુકાતિ આવસથો, તદેવ અગારન્તિ આહ ‘‘આવસથાગારન્તિ આગન્તુકાનં આવસથગેહ’’ન્તિ. દ્વિન્નં રાજૂનન્તિ લિચ્છવિરાજમગધરાજૂનં. સહાયકાતિ સેવકા. કુલાનીતિ કુટુમ્બિકે. સન્થતન્તિ સન્થરિ, સબ્બં સન્થરિ સબ્બસન્થરિ, તં સબ્બસન્થરિં. ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ચાયં. તેનાહ ‘‘યથા સબ્બં સન્થતં હોતિ, એવ’’ન્તિ.
૧૪૯. દુસ્સીલોતિ એત્થ દુ-સદ્દો અભાવત્થો ‘‘દુપ્પઞ્ઞો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૪૯; અ. નિ. ૫.૧૦) વિય, ન ગરહત્થોતિ આહ ‘‘અસીલો નિસ્સીલો’’તિ. ભિન્નસંવરોતિ એત્થ યો સમાદિન્નસીલો કેનચિ કારણેન સીલભેદં પત્તો, સો તાવ ભિન્નસંવરો હોતિ. યો પન સબ્બેન સબ્બં અસમાદિન્નસીલો આચારહીનો, સો કથં ભિન્નસંવરો નામ હોતીતિ? સોપિ સાધુસમાચારસ્સ પરિહાનિયસ્સ ભેદિતત્તા ભિન્નસંવરો એવ નામ. વિસ્સટ્ઠસંવરો સંવરરહિતોતિ હિ વુત્તં હોતિ.
તં તં સિપ્પટ્ઠાનં. માઘાતકાલેતિ ‘‘મા ઘાતેથ પાણિનો’’તિ એવં માઘાતાતિ ઘોસનં ઘોસિતદિવસે.
અબ્ભુગ્ગચ્છતિ પાપકો કિત્તિસદ્દો.
અજ્ઝાસયેન મઙ્કુ હોતિયેવ વિપ્પટિસારિભાવતો.
તસ્સાતિ દુસ્સીલસ્સ. સમાદાય પવત્તિટ્ઠાનન્તિ ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય કતકારણં. આપાથં આગચ્છતીતિ તં મનસો ઉપટ્ઠાતિ. ઉમ્મીલેત્વા ઇધલોકન્તિ ઉમ્મીલનકાલે અત્તનો પુત્તદારાદિદસ્સનવસેન ઇધ લોકં પસ્સતિ. નિમીલેત્વા પરલોકન્તિ નિમીલનકાલે ગતિનિમિત્તુપટ્ઠાનવસેન પરલોકં પસ્સતિ. તેનાહ ‘‘ચત્તારો અપાયા’’તિઆદિ. પઞ્ચમપદન્તિ ‘‘કાયસ્સ ભેદા’’તિઆદિના વુત્તો પઞ્ચમો આદીનવકોટ્ઠાસો.
સીલવન્તઆનિસંસવણ્ણના
૧૫૦. વુત્તવિપરિયાયેનાતિ વુત્તાય આદીનવકથાય વિપરિયાયેન. ‘‘અપ્પમત્તો તં તં કસિવાણિજ્જાદિં યથાકાલં સમ્પાદેતું સક્કોતી’’તિઆદિના ‘‘પાસંસં સીલમસ્સ અત્થીતિ સીલવા. સીલસમ્પન્નોતિ સીલેન સમન્નાગતો. સમ્પન્નસીલો’’તિ એવમાદિકં પન અત્થવચનં સુકરન્તિ અનામટ્ઠં.
૧૫૧. પાળિમુત્તકાયાતિ સઙ્ગીતિઅનારુળ્હાય ધમ્મિકથાય. તત્થેવાતિ આવસથાગારે એવ.
પાટલિપુત્તનગરમાપનવણ્ણના
૧૫૨. ઇસ્સરિયમત્તાયાતિ ઇસ્સરિયપ્પમાણેન, ઇસ્સરિયેન ચેવ વિત્તૂપકરણેન ચાતિ એવં વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉપભોગૂપકરણાનિપિ હિ લોકે ‘‘મત્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પાટલિગામં નગરં કત્વાતિ પુબ્બે ‘‘પાટલિગામો’’તિ લદ્ધનામં ઠાનં ઇદાનિ નગરં કત્વા. માપેન્તીતિ પતિટ્ઠાપેન્તિ. આયમુખપચ્છિન્દનત્થન્તિ આયદ્વારાનં ઉપચ્છેદનાય. ‘‘સહસ્સસેવા’’તિ વા પાઠો, સહસ્સસો એવ. તેનાહ ‘‘એકેકવગ્ગવસેન સહસ્સં સહસ્સં હુત્વા’’તિ. ઘરવત્થૂનીતિ ઘરપતિટ્ઠાપનટ્ઠાનાનિ. ચિત્તાનિ નમન્તીતિ તંતંદેવતાનુભાવેન તત્થ તત્થેવ ચિત્તાનિ નમન્તિ વત્થુવિજ્જાપાઠકાનં, યત્થ યત્થ તાહિ વત્થૂનિ પરિગ્ગહિતાનિ. સિપ્પાનુભાવેનાતિ સિપ્પાનુગતવિજ્જાનુભાવેન. નાગગ્ગાહોતિ નાગાનં નિવાસપ્પરિગ્ગહો. સેસદ્વયેસુપિ એસેવ નયો. પાસાણોતિ અપ્પલક્ખણપાસાણો. ખાણુકોતિ યો કોચિ ખાણુકો. સિપ્પં જપ્પિત્વા તાદિસં સારમ્ભટ્ઠાનં પરિહરિત્વા અનારમ્ભે ઠાને તાહિ વત્થુપરિગ્ગાહિકાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં મન્તયમાનાવિય તંતંગેહાનિ માપેન્તિ ઉપદેસદાનવસેન. નેસન્તિ વત્થુવિજ્જાપાઠકાનં, સબ્બાસં દેવતાનં. મઙ્ગલં વડ્ઢાપેસ્સન્તીતિ મઙ્ગલં બ્રૂહેસ્સન્તિ. પણ્ડિતદસ્સનાદીનિ હિ ઉત્તમમઙ્ગલાનિ. તેનાહ ‘‘અથ મય’’ન્તિઆદિ.
સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ અવયવધમ્મેન સમુદાયસ્સ અપદિસિતબ્બતો યથા ‘‘અલઙ્કતો દેવદત્તો’’તિ.
અરિયકમનુસ્સાનન્તિ અરિયદેસવાસિમનુસ્સાનં. રાસિવસેનેવાતિ ‘‘સહસ્સં સતસહસ્સ’’ન્તિઆદિના રાસિવસેનેવ, અપ્પકસ્સ પન ભણ્ડસ્સ કયવિક્કયો અઞ્ઞત્થાપિ લબ્ભતેવાતિ ‘‘રાસિવસેનેવા’’તિ વુત્તં. વાણિજાય પથો પવત્તિટ્ઠાનન્તિ વણિપ્પથોતિ પુરિમવિકપ્પે અત્થો દુતિયવિકપ્પે પન વાણિજાનં પથો પવત્તિટ્ઠાનન્તિ, વણિપ્પથોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વાણિજાનં વસનટ્ઠાન’’ન્તિ આહ. ભણ્ડપુટે ભિન્દન્તિ મોચેન્તિ એત્થાતિ પુટભેદનન્તિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘ભણ્ડપુટે…પે… વુત્તં હોતી’’તિ.
ચ-કારત્થો સમુચ્ચયત્થો વા-સદ્દો.
૧૫૩. કાળકણ્ણી સત્તાતિ અત્તના કણ્હધમ્મબહુલતાય પરેસઞ્ચ કણ્હવિપાકાનત્થનિબ્બત્તિનિમિત્તતાય ‘‘કાળકણ્ણી’’તિ લદ્ધનામા પરૂપદ્દવકરા અપ્પેસક્ખસત્તા. તન્તિ ભગવન્તં. પુબ્બણ્હસમયન્તિ પુબ્બણ્હે એકં સમયં. ગામપ્પવિસનનીહારેનાતિ ગામપ્પવેસન નિવસનાકારેન. કાયપટિબદ્ધં કત્વાતિ ચીવરં પારુપિત્વા, પત્તં હત્થેન ગહેત્વાતિ અત્થો.
એત્થાતિ એતસ્મિં વા સકપ્પિતપ્પદેસે. સઞ્ઞતેતિ સમ્મદેવ સઞ્ઞતે સુસંવુતકાયવાચાચિત્તે.
પત્તિં દદેય્યાતિ અત્તના પસુતં પુઞ્ઞં તાસં દેવતાનં અનુપ્પદજ્જેય્ય. ‘‘પૂજિતા’’તિઆદીસુ તદેવ પત્તિદાનં પૂજા, અનાગતે એવ ઉપદ્દવે આરક્ખસંવિધાનં પટિપૂજા. ‘‘યેભુય્યેન ઞાતિમનુસ્સા ઞાતિપેતાનં પત્તિદાનાદિના પૂજનમાનનાદીનિ કરોન્તિ ઇમે પન અઞ્ઞાતકાપિ સમાના તથા કરોન્તિ, તસ્મા નેસં સક્કચ્ચં આરક્ખા સંવિધાતબ્બા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પવારેત્વા દેવતા તત્થ ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમે’’તિઆદિમાહ. બલિકમ્મકરણં માનનં, સમ્પતિ ઉપ્પન્નપરિસ્સયહરણં પટિમાનન્તિ દસ્સેતું ‘‘એતે’’તિઆદિ વુત્તં.
સુન્દરાનિ પસ્સતીતિ સુન્દરાનિ ઇટ્ઠાનિ એવ પસ્સતિ, ન અનિટ્ઠાનિ.
૧૫૪. આણિયો કોટ્ટેત્વાતિ લહુકે દારુદણ્ડે ગહેત્વા કવાટફલકે વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધે કાતું આણિયો કોટ્ટેત્વા. નાવાસઙ્ખેપેન કતં ઉળુમ્પં, વેળુનળાદિકે સઙ્ઘરિત્વા વલ્લિઆદીહિ કલાપવસેન બન્ધિત્વા કત્તબ્બં કુલ્લં.
ઉદકટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથાવુત્તસ્સ યસ્સ કસ્સચિ ઉદકટ્ઠાનસ્સ એતં ‘‘અણ્ણવ’’ન્તિ અધિવચનં, સમુદ્દસ્સેવાતિ અધિપ્પાયો. સરન્તિ ઇધ નદી અધિપ્પેતા સરતિ સન્દતીતિ કત્વા. ગમ્ભીરવિત્થતન્તિ અગાધટ્ઠેન ગમ્ભીરં, સકલલોકત્તયબ્યાપિતાય વિત્થતં. વિસજ્જાતિ અનાસજ્જ અપ્પત્વા. પલ્લલાનિ તેસં અતરણતો. વિનાયેવ કુલ્લેનાતિ ઈદિસં ઉદકં કુલ્લેન ઈદિસેન વિના એવ તિણ્ણા મેધાવિનો જના, તણ્હાસરં પન અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં સેતું કત્વા નિત્તિણ્ણાતિ યોજના.
પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અરિયસચ્ચકથાવણ્ણના
૧૫૫. મહાપનાદસ્સ રઞ્ઞો. પાસાદકોટિયંકતગામોતિ પાસાદસ્સ પતિતથુપિકાય પતિટ્ઠિતટ્ઠાને નિવિટ્ઠગામો. અરિયભાવકરાનન્તિ યે પટિવિજ્ઝન્તિ, તેસં અરિયભાવકરાનં નિમિત્તસ્સ કત્તુભાવૂપચારવસેનેવ વુત્તં. તચ્છાવિપલ્લાસભૂતભાવેન સચ્ચાનં. અનુબોધો પુબ્બભાગિયં ઞાણં, પટિવેધો મગ્ગઞાણેન અભિસમયો, તત્થ યસ્મા અનુબોધપુબ્બકો પટિવેધો અનુબોધેન વિના ન હોતિ, અનુબોધોપિ એકચ્ચો પટિવેધેન સમ્બન્ધો, તદુભયાભાવહેતુકઞ્ચ વટ્ટેવ સંસરણં, તસ્મા વુત્તં પાળિયં ‘‘અનનુબોધા…પે… તુમ્હાકઞ્ચા’’તિ. પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ભવતો ભવન્તરૂપગમનં સન્ધાવનં, અપરાપરં ચવનુપપજ્જનવસેન સઞ્ચરણં સંસરણન્તિ આહ ‘‘ભવતો’’તિઆદિ. સન્ધાવિતસંસરિતપદાનં કમ્મસાધનતં સન્ધાયાહ ‘‘મયા ચ તુમ્હેહિ ચા’’તિ પઠમવિકપ્પે. દુતિયવિકપ્પે પન ભાવસાધનતં હદયે કત્વા ‘‘મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચા’’તિ યથારુતવસેનેવ વુત્તં. નયનસમત્થાતિ પાપનસમત્થા, દીઘરજ્જુના બદ્ધસકુણં વિય રજ્જુહત્થો પુરિસો દેસન્તરં તણ્હારજ્જુના બદ્ધં સત્તસન્તાનં અભિસઙ્ખારો ભવન્તરં નેતિ એતાયાતિ ભવનેત્તિ, તણ્હા, સા અરિયમગ્ગસત્થેન સુટ્ઠુ હતા છિન્નાતિ ભવનેત્તિસમૂહતા.
અનાવત્તિધમ્મસમ્બોધિપરાયણવણ્ણના
૧૫૬. દ્વે ગામા ‘‘નાતિકા’’તિ એવં લદ્ધનામો, ઞ-કારસ્સ ચાયં ન-કારાદેસેન નિદ્દેસો ‘‘અનિમિત્તા ન નાયરે’’તિઆદીસુ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૪; જા. અટ્ઠ. ૨.૨.૩૪) વિય. તેનાહ ‘‘ઞાતિગામકે’’તિ. ગિઞ્જકા વુચ્ચન્તિ ઇટ્ઠકા, ગિઞ્જકાહિ એવ કતો આવસથોતિ ગિઞ્જકાવસથો. સો કિર આવાસો યથા સુધાપરિકમ્મેન સમ્પયોજનં નત્થિ, એવં ઇટ્ઠકાહિ એવ ચિનિત્વા છાદેત્વા કતો. તેન વુત્તં ‘‘ઇટ્ઠકામયે આવસથે’’તિ. તુલાદણ્ડકવાટફલકાનિ પન દારુમયાનેવ.
૧૫૭. ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, પચ્ચયભાવેન તં ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ, ઓરમ્ભાગસ્સ વા હિતાનિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠાભાગિયાન’’ન્તિઆદિ. તીહિ મગ્ગેહીતિ હેટ્ઠિમેહિ તીહિ મગ્ગેહિ. તેહિ પહાતબ્બતાય હિ નેસં સંયોજનાનં ઓરમ્ભાગિયતા. ઓરમ્ભઞ્જિયાનિ વા ઓરમ્ભાગિયાનિ વુત્તાનિ નિરુત્તિનયેન. ઇદાનિ બ્યતિરેકમુખેન નેસં ઓરમ્ભાગિયભાવં વિભાવેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. વિક્ખમ્ભિતાનિ સમત્થતાવિઘાતેન પુથુજ્જનાનં, સમુચ્છિન્નાનિ સબ્બસો અભાવેન અરિયાનં રૂપારૂપભવૂપપત્તિયા વિબન્ધાય ન હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘અવિક્ખમ્ભિતાનિ અસમુચ્છિન્નાની’’તિ. નિબ્બત્તવસેનાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન. ગન્તું ન દેન્તિ મહગ્ગતગામિકમ્માયૂહનસ્સ વિનિબન્ધનતો. સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ તીણિ સંયોજનાનિ કામચ્છન્દબ્યાપાદા વિય મહગ્ગતૂપપત્તિયા અવિનિબન્ધભૂતાનિપિ કામભવૂપપત્તિયા વિસેસપચ્ચયત્તા તત્થ મહગ્ગતભવે નિબ્બત્તમ્પિ તન્નિબ્બત્તિહેતુકમ્મપરિક્ખયે કામભવૂપપત્તિપચ્ચયતાય મહગ્ગતભવતો આનેત્વા પુન ઇધેવ કામભવે એવ નિબ્બત્તાપેન્તિ, તસ્મા સબ્બાનિપિ પઞ્ચપિ સંયોજનાનિ ઓરમ્ભાગિયાનિ એવ. પટિસન્ધિવસેન અનાગમનસભાવાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન તસ્મા લોકા ઇધ ન આગમનસભાવા. બુદ્ધદસ્સનથેરદસ્સનધમ્મસ્સવનાનં પનત્થાયસ્સ આગમનં અનિવારિતં.
કદાચિ કરહચિ ઉપ્પત્તિયા સવિરળાકારતા પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય અબહલતાતિ દ્વેધાપિ તનુભાવો. અભિણ્હન્તિ બહુસો. બહલબહલાતિ તિબ્બતિબ્બા. યત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ, તં સન્તાનં મદ્દન્તા, ફરન્તા, સાધેન્તા, અન્ધકારં કરોન્તા ઉપ્પજ્જન્તિ, દ્વીહિ પન મગ્ગેહિ પહીનત્તા તનુકતનુકા મન્દમન્દા ઉપ્પજ્જન્તિ. ‘‘પુત્તધીતરો હોન્તી’’તિ ઇદં અકારણં. તથા હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનમત્તેનપિ તે હોન્તિ. ઇદન્તિ ‘‘રાગદોસમોહાનં તનુત્તા’’તિ ઇદં વચનં. ભવતનુકવસેનાતિ અપ્પકભવવસેન. તન્તિ મહાસિવત્થેરસ્સ વચનં પટિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યે ભવા અરિયાનં લબ્ભન્તિ, તે પરિપુણ્ણલક્ખણભવા એવ. યે ન લબ્ભન્તિ, તત્થ કીદિસં તં ભવતનુકં, તસ્મા ઉભયથાપિ ભવતનુકસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ દસ્સેતું ‘‘સોતાપન્નસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠમે ભવે ભવતનુકં નત્થિ અટ્ઠમસ્સેવ ભવસ્સ સબ્બસ્સેવ અભાવતો. સેસેસુપિ એસેવ નયો.
કામાવચરલોકં સન્ધાય વુત્તં ઇતરસ્સ લોકસ્સ વસેન તથા વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા. યો હિ સકદાગામી દેવમનુસ્સલોકેસુ વોમિસ્સકવસેન નિબ્બત્તતિ, સોપિ કામભવવસેનેવ પરિચ્છિન્દિતબ્બો. ભગવતા ચ કામલોકે ઠત્વા ‘‘સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા’’તિ વુત્તં, ‘‘ઇમં લોકં આગન્ત્વા’’તિ ચ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, ઇમે ચત્તારો ઇધ ન લબ્ભન્તિ. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ઇધ અધિપ્પેતો. અટ્ઠકથાયં પન ઇમં લોકન્તિ કામભવો અધિપ્પેતોતિ ઇમમત્થં વિભાવેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિના અઞ્ઞંયેવ ચતુક્કં દસ્સિતં.
ચતૂસુ …પે… સભાવોતિ અત્થો અપાયગમનીયાનં પાપધમ્માનં સબ્બસો પહીનત્તા. ધમ્મનિયામેનાતિ મગ્ગધમ્મનિયામેન. નિયતો ઉપરિમગ્ગાધિગમસ્સ અવસ્સંભાવિભાવતો. તેનાહ ‘‘સમ્બોધિપરાયણો’’તિ.
ધમ્માદાસધમ્મપરિયાયવણ્ણના
૧૫૮. તેસં તેસં ઞાણગતિન્તિ તેસં તેસં સત્તાનં ‘‘અસુકો સોતાપન્નો, અસુકો સકદાગામી’’તિઆદિના તંતંઞાણાધિગમનં. ઞાણૂપપત્તિં ઞાણાભિસમ્પરાયન્તિ તતો પરમ્પિ ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિઆદિના ચ ઞાણસહિતં ઉપ્પત્તિપચ્ચયભાવં. ઓલોકેન્તસ્સ ઞાણચક્ખુના પેક્ખન્તસ્સ કાયકિલમથોવ, ન તેન કાચિ વેનેય્યાનં અત્થસિદ્ધીતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તવિહેસાતિ ચિત્તખેદો, સા કિલેસૂપસંહિતત્તા બુદ્ધાનં નત્થિ. આદીયતિ આલોકીયતિ અત્તા એતેનાતિ આદાસં, ધમ્મભૂતં આદાસં ધમ્માદાસં, અરિયમગ્ગઞાણસ્સેતં અધિવચનં, તેન અરિયસાવકા ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ વિદ્ધસ્તસમ્મોહત્તા અત્તાનમ્પિ યાથાવતો ઞત્વા યાથાવતો બ્યાકરેય્ય, તપ્પકાસનતો પન ધમ્મપરિયાયસ્સ સુત્તસ્સ ધમ્માદાસતા વેદિતબ્બા. યેન ધમ્માદાસેનાતિ ઇધ પન મગ્ગધમ્મમેવ વદતિ.
અવેચ્ચ યાથાવતો જાનિત્વા તન્નિમિત્તઉપ્પન્નપસાદો અવેચ્ચપસાદો, મગ્ગાધિગમેન ઉપ્પન્નપસાદો, સો પન યસ્મા પાસાણપબ્બતો વિય નિચ્ચલો, ન ચ કેનચિ કારણેન વિગચ્છતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અચલેન અચ્ચુતેના’’તિ.
‘‘પઞ્ચસીલાની’’તિ ગહટ્ઠવસેનેતં વુત્તં તેહિ એકન્તપરિહરણીયતો. અરિયાનં પન સબ્બાનિ સીલાનિ કન્તાનેવ. તેનાહ ‘‘સબ્બોપિ પનેત્થ સંવરો લબ્ભતિયેવા’’તિ.
સબ્બેસન્તિ સબ્બેસં અરિયાનં. સિક્ખાપદાવિરોધેનાતિ યથા ભૂતરોચનાપત્તિ ન હોતિ, એવં. યુત્તટ્ઠાનેતિ કાતું યુત્તટ્ઠાને.
અમ્બપાલીગણિકાવત્થુવણ્ણના
૧૬૧. તદા કિર વેસાલી ઇદ્ધા ફીતા સબ્બઙ્ગસમ્પન્ના અહોસિ વેપુલ્લપ્પત્તા, તં સન્ધાયાહ ‘‘ખન્ધકે વુત્તનયેન વેસાલિયા સમ્પન્નભાવો વેદિતબ્બો’’તિ. તસ્મિં કિર ભિક્ખુસઙ્ઘે પઞ્ચસતમત્તા ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અહેસું ઓસન્નવીરિયા ચ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘તત્થ કિર એકચ્ચે ભિક્ખૂ ઓસન્નવીરિયા’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫). સતિપચ્ચુપટ્ઠાનત્થન્તિ તેસં સતિપચ્ચુપટ્ઠાપનત્થં. સરતીતિ કાયાદિકે યથાસભાવતો ઞાણસમ્પયુત્તાય સતિયા અનુસ્સરતિ ઉપધારેતિ. સમ્પજાનાતીતિ સમં પકારેહિ જાનાતિ અવબુજ્ઝતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પરતો સતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬) આગમિસ્સતિ.
સબ્બસઙ્ગાહકન્તિ સરીરગતસ્સ ચેવ વત્થાલઙ્કારગતસ્સ ચાતિ સબ્બસ્સ નીલભાવસ્સ સઙ્ગાહકં વચનં. તસ્સેવાતિ નીલાતિ સબ્બસઙ્ગાહકવસેન વુત્તઅત્થસ્સેવ. વિભાગદસ્સનન્તિ પભેદદસ્સનં. યથા તે લિચ્છવિરાજાનો અપીતાદિવણ્ણા એવ કેચિ વિલેપનવસેન પીતાદિવણ્ણા ખાયિંસુ, એવં અનીલાદિવણ્ણા એવ કેચિ વિલેપનવસેન નીલાદિવણ્ણા ખાયિંસૂતિ વુત્તં ‘‘ન તેસં પકતિવણ્ણો નીલો’’તિઆદિ. નીલો મણિ એતેસૂતિ નીલમણિ, ઇન્દનીલમહાનીલાદિનીલરતનવિનદ્ધા અલઙ્કારા. તે કિર સુવણ્ણવિરચિતે હિ મણિઓભાસેહિ એકનીલા વિય ખાયન્તિ. નીલમણિખચિતાતિ નીલરતનપરિક્ખિત્તા. નીલવત્થપરિક્ખિત્તાતિ નીલવત્થનીલકમ્પલપરિક્ખેપા. નીલવમ્મિકેહીતિ નીલકઘટપરિક્ખિત્તેહિ. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘પીતા હોન્તી’’તિઆદિસબ્બપદેસુ. પરિવટ્ટેસીતિ પટિઘટ્ટેસિ. આહરન્તિ ઇમસ્મા રાજપુરિસા બલિન્તિ આહારો, તપ્પત્તજનપદોતિ આહ ‘‘સાહારન્તિ સજનપદ’’ન્તિ. અઙ્ગુલિફોટોપિ અઙ્ગુલિયા ચાલનવસેનેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અઙ્ગુલિં ચાલેસુ’’ન્તિ. અમ્બકાયાતિ માતુગામેન. ઉપચારવચનં હેતં ઇત્થીસુ, યદિદં ‘‘અમ્બકા માતુગામો જનનિકા’’તિ.
અવલોકેથાતિ અપવત્તિત્વા ઓલોકનં ઓલોકેથ. તં પન અપવત્તિત્વા ઓલોકનં અનુ અનુ દસ્સનં હોતીતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં પસ્સથા’’તિ. ઉપનેથાતિ ‘‘યથાયં લિચ્છવિરાજપરિસા સોભાતિસયેન યુત્તા, એવં તાવતિંસપરિસા’’તિ ઉપનયં કરોથ. તેનાહ ‘‘તાવતિંસેહિ સમકે કત્વા પસ્સથા’’તિ.
‘‘ઉપસંહરથ ભિક્ખવે લિચ્છવિપરિસં તાવતિંસસદિસ’’ન્તિ નયિદં નિમિત્તગ્ગાહે નિયોજનં, કેવલં પન દિબ્બસમ્પત્તિસદિસા એતેસં રાજૂનં ઇસ્સરિયસમ્પત્તીતિ અનુપુબ્બિકથાય સગ્ગસમ્પત્તિકથનં વિય દટ્ઠબ્બં. તેસુ પન ભિક્ખૂસુ એકચ્ચાનં તત્થ નિમિત્તગ્ગાહોપિ સિયા, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નિમિત્તગ્ગાહે ઉય્યોજેતી’’તિ. હિતકામતાય તેસં ભિક્ખૂનં યથા આયસ્મતો નન્દસ્સ હિતકામતાય સગ્ગસમ્પત્તિદસ્સનં. તેનાહ ‘‘તત્ર કિરા’’તિઆદિ. ઓસન્નવીરિયાતિ સમ્માપટિપત્તિયં અવસન્નવીરિયા, ઓસ્સટ્ઠવીરિયા વાતિ અત્થો. અનિચ્ચલક્ખણવિભાવનત્થન્તિ તેસં રાજૂનં વસેન ભિક્ખૂનં અનિચ્ચલક્ખણવિભૂતભાવત્થં.
વેળુવગામવસ્સૂપગમનવણ્ણના
૧૬૩. સમીપે વેળુવગામોતિ પુબ્બણ્હં વા સાયન્હં વા ગન્ત્વા નિવત્તનયોગ્યે આસન્નટ્ઠાને નિવિટ્ઠા પરિવારગામો. સઙ્ગમ્માતિ સમ્મા ગન્ત્વા. અસ્સાતિ ભગવતો.
૧૬૪. ફરુસોતિ કક્ખળો, ગરુતરોતિ અત્થો. વિસભાગરોગોતિ ધાતુવિસભાગતાય સમુટ્ઠિતો બહલતરરોગો, ન આબાધમત્તં. ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ વેદનાનં ખણિકતં, દુક્ખતં, અત્તસુઞ્ઞતઞ્ચ યાથાવતો ઞાણેન પરિચ્છિજ્જ પરિતુલેત્વા. અધિવાસેસીતિ તા અભિભવન્તો યથાપરિમદ્દિતાકારસલ્લક્ખણેન અત્તનિ આરોપેત્વા વાસેસિ, ન તાહિ અભિભુય્યમાનો. તેનાહ ‘‘અવિહઞ્ઞમાનો’’તિઆદિ. અદુક્ખિયમાનોતિ ચેતોદુક્ખવસેન અદુક્ખિયમાનો, કાયદુક્ખં પન ‘‘નત્થી’’તિ ન સક્કા વત્તું. અસતિ હિ તસ્મિં અધિવાસનાય એવ અસમ્ભવોતિ. અનામન્તેત્વાતિ અનાલપિત્વા. અનપલોકેત્વાતિ અવિસ્સજ્જિત્વા. તેનાહ ‘‘ઓવાદાનુસાસનિં અદત્વાતિ વુત્તં હોતી’’તિ. પુબ્બભાગવીરિયેનાતિ ફલસમાપત્તિયા પરિકમ્મવીરિયેન. ફલસમાપત્તિવીરિયેનાતિ ફલસમાપત્તિસમ્પયુત્તવીરિયેન. વિક્ખમ્ભેત્વાતિ વિનોદેત્વા. યથા નામ પુપ્ફનસમયે ચમ્પકાદિરુક્ખે વેખે દિન્ને યાવ સો વેખો નાપનીયતિ, તાવસ્સ પુપ્ફનસમત્થતા વિક્ખમ્ભિતા વિનોદિતા હોતિ, એવમેવ યથાવુત્તવીરિયવેખદાનેન તા વેદના સત્થુ સરીરે યથાપરિચ્છિન્નં કાલં વિક્ખમ્ભિતા વિનોદિતા અહેસું. તેન વુત્તં ‘‘વિક્ખમ્ભેત્વાતિ વિનોદેત્વા’’તિ. જીવિતમ્પિ જીવિતસઙ્ખારો કમ્મુના સઙ્ખરીયતીતિ કત્વા. છિજ્જમાનં વિરોધિપચ્ચયસમાયોગેન પયોગસમ્પત્તિયા ઘટેત્વા ઠપીયતિ. અધિટ્ઠાયાતિ અધિટ્ઠાનં કત્વા. તેનાહ ‘‘દસમાસે મા ઉપ્પજ્જિત્થાતિ સમાપત્તિં સમાપજ્જી’’તિ. તં પન ‘‘અધિટ્ઠાનં, પવત્તન’’ન્તિ ચ વત્તબ્બતં અરહતીતિ વુત્તં ‘‘અધિટ્ઠહિત્વા પવત્તેત્વા’’તિ.
ખણિકસમાપત્તીતિ તાદિસં પુબ્બાભિસઙ્ખારં અકત્વા ઠાનસો સમાપજ્જિતબ્બસમાપત્તિ. પુન સરીરં વેદના અજ્ઝોત્થરતિ સવિસેસપુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ અકતત્તા. રૂપસત્તકઅરૂપસત્તકાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાસુ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૨.૭૦૬, ૭૧૭) વિત્થારિતનયેન વેદિતબ્બાનિ. સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભેતિ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ સાતિસયત્તા. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. અપબ્યૂળ્હોતિ અપનીતો. ચુદ્દસહાકારેહિ સન્નેત્વાતિ તેસંયેવ રૂપસત્તકઅરૂપસત્તકાનં વસેન ચુદ્દસહિ પકારેહિ વિપસ્સનાચિત્તં, સકલમેવ વા અત્તભાવં વિસભાગરોગસઞ્જનિતલૂખભાવનિરોગકરણાય સિનેહેત્વા ન ઉપ્પજ્જિયેવ સમ્માસમ્બુદ્ધેન સાતિસયસમાપત્તિવેગેન સુવિક્ખમ્ભિતત્તા.
ગિલાનો હુત્વા પુન વુટ્ઠિતોતિ પુબ્બે ગિલાનો હુત્વા પુન તતો ગિલાનભાવતો વુટ્ઠિતો. મધુરકભાવો નામ સરીરસ્સ થમ્ભિતત્તં, તં પન ગરુભાવપુબ્બકન્તિ આહ ‘‘સઞ્જાતગરુભાવો સઞ્જાતથદ્ધભાવો’’તિ. ‘‘નાનાકારતો ન ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ ઇમિના દિસાસમ્મોહોપિ મે અહોસિ સોકબલેનાતિ દસ્સેતિ. સતિપટ્ઠાનાદિધમ્માતિ કાયાનુપસ્સનાદયો અનુપસ્સનાધમ્મા પુબ્બે વિભૂતા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તાપિ ઇદાનિ મય્હં પાકટા ન હોન્તિ.
૧૬૫. અબ્ભન્તરં કરોતિ નામ અત્તનિયેવ ઠપનતો. પુગ્ગલં અબ્ભન્તરં કરોતિ નામ સમાનત્તતાવસેન ધમ્મેન પુબ્બે તસ્સ સઙ્ગણ્હતો. દહરકાલેતિ અત્તનો દહરકાલે. કસ્સચિ અકથેત્વાતિ કસ્સચિ અત્તનો અન્તેવાસિકસ્સ ઉપનિગૂહભૂતં ગન્થં અકથેત્વા. મુટ્ઠિં કત્વાતિ મુટ્ઠિગતં વિય રહસિભૂતં કત્વા. યસ્મિં વા નટ્ઠે સબ્બો તંમૂલકો ધમ્મો વિનસ્સતિ, સો આદિતો મૂલભૂતો ધમ્મો, મુસ્સતિ વિનસ્સતિ ધમ્મો એતેન નટ્ઠેનાતિ મુટ્ઠિ, તં તથારૂપં મુટ્ઠિં કત્વા પરિહરિત્વા ઠપિતં કિઞ્ચિ નત્થીતિ દસ્સેતિ.
અહમેવાતિ અવધારણં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિહરણસ્સ અઞ્ઞસાધારણિચ્છાદસ્સનત્થં, અવધારણેન પન વિના ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિઆદિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિહરણે અહંકારમમંકારાભાવદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉદ્દિસિતબ્બટ્ઠેનાતિ ‘‘સત્થા’’તિ ઉદ્દિસિતબ્બટ્ઠેન. મા વા અહેસું ભિક્ખૂતિ અધિપ્પાયો. ‘‘મા વા અહોસી’’તિ વા પાઠો. એવં ન હોતીતિ ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિઆદિ આકારેન ચિત્તપ્પવત્તિ ન હોતિ. ‘‘પચ્છિમવયઅનુપ્પત્તભાવદીપનત્થં વુત્ત’’ન્તિ ઇમિના વયો વિય બુદ્ધકિચ્ચમ્પિ પરિયોસિતકમ્મન્તિ દીપેતિ. સકટસ્સ બાહપ્પદેસે દળ્હીભાવાય વેઠદાનં બાહબન્ધો. ચક્કનેમિસન્ધીનં દળ્હીભાવાય વેઠદાનં ચક્કબન્ધો.
તમત્થન્તિ વેઠમિસ્સકેન મઞ્ઞેતિ વુત્તમત્થં. રૂપાદયો એવ ધમ્મા સવિગ્ગહો વિય ઉપટ્ઠાનતો રૂપનિમિત્તાદયો, તેસં રૂપનિમિત્તાદીનં. લોકિયાનં વેદનાનન્તિ યાસં નિરોધનેન ફલસમાપત્તિ સમાપજ્જિતબ્બા, તાસં નિરોધા ફાસુ હોતિ, તથા બાળ્હવેદનાભિતુન્નસરીરસ્સાપિ. તદત્થાયાતિ ફલસમાપત્તિવિહારત્થાય. દ્વીહિ ભાગેહિ આપો ગતો એત્થાતિ દીપો, ઓઘેન પરિગતો હુત્વા અનજ્ઝોત્થટો ભૂમિભાગો, ઇધ પન ચતૂહિપિ ઓઘેહિ, સંસારમહોઘેનેવ વા અનજ્ઝોત્થટો અત્તા ‘‘દીપો’’તિ અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘મહાસમુદ્દગતા’’તિઆદિ. અત્તસ્સરણાતિ અત્તપ્પટિસરણા. અત્તગતિકા વાતિ અત્તપરાયણાવ. મા અઞ્ઞગતિકાતિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ગતિં પટિસરણં પરાયણં મા ચિન્તયિત્થ. કસ્મા? અત્તા નામેત્થ પરમત્થતો ધમ્મો અબ્ભન્તરટ્ઠેન, સો એવં સમ્પાદિતો તુમ્હાકં દીપં તાણં ગતિ પરાયણન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ધમ્મદીપા’’તિઆદિ. તથા ચાહ ‘‘અત્તા હિ અત્તનો નાથો, કો હિ નાથો પરો સિયા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૦, ૩૮૦) ઉપદેસમત્તમેવ હિ પરસ્મિં પટિબદ્ધં, અઞ્ઞા સબ્બા સમ્પત્તિ પુરિસસ્સ અત્તાધીના એવ. તેનાહ ભગવા ‘‘તુમ્હેહિ કિચ્ચં આતપ્પં, અક્ખાતારો તથાગતા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૬). તમગ્ગેતિ તમયોગસ્સ અગ્ગે તસ્સ અતિક્કન્તાભાવતો. તેનેવાહ ‘‘ઇમે અગ્ગતમા’’તિઆદિ. મમાતિ મમ સાસને. સબ્બેપિ તે ચતુસતિપટ્ઠાનગોચરા વાતિ ચતુબ્બિધં સતિપટ્ઠાનં ભાવેત્વા બ્રૂહેત્વા તદેવ ગોચરં અત્તનો પવત્તિટ્ઠાનં કત્વા ઠિતા એવ ભિક્ખૂ અગ્ગે ભવિસ્સન્તિ.
દુતિયભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નિમિત્તોભાસકથાવણ્ણના
૧૬૬. અનેકવારં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ, તસ્મા ઇમં વેસાલિપ્પવેસનં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘કદા પાવિસી’’તિ પુચ્છિત્વા આગમનતો પટ્ઠાય તં દસ્સેન્તો ‘‘ભગવા કિરા’’તિઆદિમાહ. આગતમગ્ગેનેવાતિ પુબ્બે યાવ વેળુવગામકા આગતમગ્ગેનેવ પટિનિવત્તેન્તો. યથાપરિચ્છેદેનાતિ યથાપરિચ્છિન્નકાલેન. તતોતિ ફલસમાપત્તિતો. અયન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારો. દિવાટ્ઠાનોલોકનાદિ પરિનિબ્બાનસ્સ એકન્તિકભાવદસ્સનં. ઓસ્સટ્ઠોતિ વિસ્સટ્ઠો આયુસઙ્ખારો ‘‘સત્તાહમેવ મયા જીવિતબ્બ’’ન્તિ.
જેટ્ઠકનિટ્ઠભાતિકાનન્તિ સબ્બેવ સબ્રહ્મચારિનો સન્ધાય વદતિ.
પટિપાદેસ્સામીતિ મગ્ગપટિપત્તિયા નિયોજેસ્સામિ. મણિફલકેતિ મણિખચિતે પમુખે અત્થતફલકે. તં પઠમં દસ્સનન્તિ યં વેળુવને પરિબ્બાજકરૂપેન આગતસ્સ સિદ્ધં દસ્સનં, તં પઠમદસ્સનં. યં વા અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો વચનં સદ્દહન્તેન તદા અભિનીહારકાલે પચ્ચક્ખતો વિય તુમ્હાકં દસ્સનં સિદ્ધં, તં પઠમદસ્સનં. પચ્ચાગમનચારિકન્તિ પચ્ચાગમનત્થં ચારિકં.
સત્તાહન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. થેરસ્સ જાતોવરકગેહં કિર ઇતરગેહતો વિવેકટ્ઠં, વિવટઙ્ગણઞ્ચ, તસ્મા દેવબ્રહ્માનં ઉપસઙ્કમનયોગ્યન્તિ ‘‘જાતોવરકં પટિજગ્ગથા’’તિ વુત્તં. સોતિ ઉપરેવતો. તં પવત્તિન્તિ તત્થ વસિતુકામતાય વુત્તં તં.
‘‘જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તી’’તિ (પારા. ૧૬, ૧૬૫) ઇમિના નીહારેન થેરો ‘‘કે તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ત્વં ચતૂહિ મહારાજેહિ મહન્તતરો’’તિ પુટ્ઠો અત્તનો મહત્તં સત્થુ ઉપરિ પક્ખિપન્તો ‘‘આરામિકસદિસા એતે ઉપાસિકે અમ્હાકં સત્થુનો’’તિ આહ. સાવકસમ્પત્તિકિત્તનમ્પિ હિ અત્થતો સત્થુ સમ્પત્તિંયેવ વિભાવેતિ.
સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાયાતિ થેરસ્સ દેસનાનુભાવેન, અત્તનો ચ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા ઞાણસ્સ પરિપક્કત્તા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા.
અયન્તિ યથાવુત્તા. એત્થાતિ ‘‘વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસી’’તિ એતસ્મિં વેસાલીપવેસે. અનુપુબ્બીકથાતિ અનુપુબ્બદીપની કથા.
૧૬૭. ઉદેનયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાનેતિ ઉદેનસ્સ નામ યક્ખસ્સ આયતનભાવેન ઇટ્ઠકાહિ ચિતે મહાજનસ્સ ચિત્તીકતટ્ઠાને. કતવિહારોતિ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારો. વુચ્ચતીતિ પુરિમવોહારેન ‘‘ઉદેનચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપીતિ ‘‘ગોતમકચેતિય’’ન્તિ એવં આદીસુપિ. એસેવ નયોતિ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારભાવં અતિદિસતિ. વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતા. યુત્તયાનં વિય કતાતિ યથા યુત્તં આજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિપવત્તિરહતં ગમિતા. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. વત્થુ વિય કતાતિ સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિસોધનેન ઇદ્ધિવિસયતાય પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સુવિસોધિતપરિસ્સયવત્થુ વિય કતા. અધિટ્ઠિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન તંતંઅધિટ્ઠાનયોગ્યતાય ઠપિતા. સમન્તતો ચિતાતિ સબ્બભાગેન ભાવનુપચયં ગમિતા. તેનાહ ‘‘સુવડ્ઢિતા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ ઇદ્ધિભાવનાય સિખાપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સંસેવિતા.
અનિયમેનાતિ ‘‘યસ્સ કસ્સચી’’તિ અનિયમવચનેન. નિયમેત્વાતિ ‘‘તથાગતસ્સા’’તિ સરૂપદસ્સનેન નિયમેત્વા. આયુપ્પમાણન્તિ પરમાયુપ્પમાણં વદતિ, તસ્સેવ ગહણે કારણં બ્રહ્મજાલસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૦; દી. નિ. ટી. ૧.૪૦) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. મહાસિવત્થેરો પન ‘‘મહાબોધિસત્તાનં ચરિમભવે પટિસન્ધિદાયિનો કમ્મસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાયુકતાસંવત્તનસમત્થતં હદયે ઠપેત્વા બુદ્ધાનં આયુસઙ્ખારસ્સ પરિસ્સયવિક્ખમ્ભનસમત્થતા પાળિયં આગતા એવાતિ ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્યા’’તિ અવોચ. ‘‘ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતી’’તિ એતેન યથા ઇદ્ધિબલેન જરાય ન પટિઘાતો, એવં તેન મરણસ્સપિ ન પટિઘાતોતિ અત્થતો આપન્નમેવાતિ. ‘‘ક્વ સરો ખિત્તો, ક્વ ચ નિપતિતો’’તિ અઞ્ઞથા વુટ્ઠિતેનાપિ થેરવાદેન અટ્ઠકથાવચનમેવ સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘સો ન રુચ્ચતિ…પે… નિયમિત’’ન્તિ.
પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ યથા કિઞ્ચિ અત્થાનત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કા, એવં અભિભૂતચિત્તો. સો પન અભિભવો મહતા ઉદકોઘેન અપ્પકસ્સ ઉદકસ્સ અજ્ઝોત્થરણં વિય અહોસીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોત્થટચિત્તો’’તિ. અઞ્ઞોપીતિ થેરતો, અરિયેહિ વા અઞ્ઞોપિ યો કોચિ પુથુજ્જનો. પુથુજ્જનગ્ગહણઞ્ચેત્થ યથા સબ્બેન સબ્બં અપ્પહીનવિપલ્લાસો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો કિઞ્ચિ અત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કોતિ, એવં થેરો ભગવતા કતં નિમિત્તોભાસં સબ્બસો ન સલ્લક્ખેસીતિ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘મારો હી’’તિઆદિ. ચત્તારો વિપલ્લાસાતિ અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસો, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસોતિ ઇમે ચત્તારો વિપલ્લાસા. તેનાતિ યદિપિ ઇતરે અટ્ઠ વિપલ્લાસા પહીના, તથાપિ યથાવુત્તાનં ચતુન્નં વિપલ્લાસાનં અપ્પહીનભાવેન. અસ્સાતિ થેરસ્સ. મદ્દતીતિ ફુસનમત્તેન મદ્દન્તો વિય હોતિ, અઞ્ઞથા તેન મદ્દિતે સત્તાનં મરણમેવ સિયા. કિં સક્ખિસ્સતિ, ન સક્ખિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. કસ્મા ન સક્ખિસ્સતિ, નનુ એસ અગ્ગસાવકસ્સ કુચ્છિં પવિટ્ઠોતિ? સચ્ચં પવિટ્ઠો, તઞ્ચ ખો અત્તનો આનુભાવદસ્સનત્થં, ન વિબાધનાધિપ્પાયેન. વિબાધનાધિપ્પાયેન પન ઇધ ‘‘કિં સક્ખિસ્સતી’’તિ વુત્તં હદયમદ્દનસ્સ અધિગતત્તા. નિમિત્તોભાસન્તિ એત્થ ‘‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પ’’ન્તિ સકલકપ્પં અવટ્ઠાનયાચનાય ‘‘યસ્સ કસ્સચિ આનન્દ ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા’’તિઆદિના અઞ્ઞાપદેસેન અત્તનો ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાનુભાવેન કપ્પં અવટ્ઠાનસમત્થતાવસેન સઞ્ઞુપ્પાદનં નિમિત્તં, તથા પન પરિયાયં મુઞ્ચિત્વા ઉજુકંયેવ અત્તનો અધિપ્પાયવિભાવનં ઓભાસો. જાનન્તોયેવ વાતિ મારેન પરિયુટ્ઠિતભાવં જાનન્તો એવ. અત્તનો અપરાધહેતુતો સત્તાનં સોકો તનુકો હોતિ, ન બલવાતિ આહ ‘‘દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થ’’ન્તિ. કિં પન થેરો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તકાલે પવત્તિં પચ્છા જાનાતીતિ? ન જાનાતિ સભાવેન, બુદ્ધાનુભાવેન પન અનુજાનાતિ.
મારયાચનકથાવણ્ણના
૧૬૮. અનત્થે નિયોજેન્તો ગુણમારણેન મારેતિ, વિરાગવિબન્ધનેન વા જાતિનિમિત્તતાય તત્થ તત્થ જાતં જાતં મારેન્તો વિય હોતીતિ ‘‘મારેતીતિ મારો’’તિ વુત્તં. અતિવિય પાપતાય પાપિમા. કણ્હધમ્મેહિ સમન્નાગતો કણ્હો. વિરાગાદિગુણાનં અન્તકરણતો અન્તકો. સત્તાનં અનત્થાવહપટિપત્તિં ન મુચ્ચતીતિ નમુચિ. અત્તનો મારપાસેન પમત્તે બન્ધતિ, પમત્તા વા બન્ધૂ એતસ્સાતિ પમત્તબન્ધુ. સત્તમસત્તાહતો પરં સત્ત અહાનિ સન્ધાયાહ ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિ ન પન પલ્લઙ્કસત્તાહાદિ વિય નિયતકિચ્ચસ્સ અટ્ઠમસત્તાહસ્સ નામ લબ્ભનતો. સત્તમસત્તાહસ્સ હિ પરતો અજપાલનિગ્રોધમૂલે મહાબ્રહ્મુનો, સક્કસ્સ ચ દેવરઞ્ઞો પટિઞ્ઞાતધમ્મદેસનં ભગવન્તં ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ સત્તે ધમ્મદેસનાય મમ વિસયં અતિક્કમાપેસ્સતી’’તિ સઞ્જાતદોમનસ્સો હુત્વા ઠિતો ચિન્તેસિ ‘‘હન્દ દાનાહં નં ઉપાયેન પરિનિબ્બાપેસ્સામિ, એવમસ્સ મનોરથો અઞ્ઞથત્તં ગમિસ્સતિ, મમ ચ મનોરથો ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એકં અન્તં ઠિતો ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ ભન્તે ભગવા’’તિઆદિના પરિનિબ્બાનં યાચિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિઆદિ. તત્થ અજ્જાતિ આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનદિવસં સન્ધાયાહ. ભગવા ચસ્સ અભિસન્ધિં જાનન્તોપિ તં અનાવિકત્વા પરિનિબ્બાનસ્સ અકાલભાવમેવ પકાસેન્તો યાચનં પટિક્ખિપિ. તેનાહ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદિ.
મગ્ગવસેન વિયત્તાતિ સચ્ચસમ્પટિવેધવેય્યત્તિયેન બ્યત્તા. તથેવ વિનીતાતિ મગ્ગવસેન કિલેસાનં સમુચ્છેદવિનયનેન વિનીતા. તથા વિસારદાતિ અરિયમગ્ગાધિગમેનેવ સત્થુસાસને વેસારજ્જપ્પત્તિયા વિસારદા, સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિપાપધમ્માનં વિગમેન વિસારદભાવં પત્તાતિ અત્થો. યસ્સ સુતસ્સ વસેન વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણં સમ્ભવતિ, તં ઇધ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ‘‘સુત’’ન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘તેપિટકવસેના’’તિ. તિણ્ણં પિટકાનં સમૂહો તેપિટકં, તીણિ વા પિટકાનિ તિપિટકં, તિપિટકમેવ તેપિટકં, તસ્સ વસેન. તમેવાતિ યં તં તેપિટકં સોતબ્બભાવેન ‘‘સુત’’ન્તિ વુત્તં, તમેવ. ધમ્મન્તિ પરિયત્તિધમ્મં. ધારેન્તીતિ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસં વિય અવિનસ્સન્તં કત્વા સુપ્પગુણસુપ્પવત્તિભાવેન ધારેન્તિ હદયે ઠપેન્તિ. ઇતિ પરિયત્તિધમ્મવસેન બહુસ્સુતધમ્મધરભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિવેધધમ્મવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. અરિયધમ્મસ્સાતિ મગ્ગફલધમ્મસ્સ, નવવિધસ્સાપિ વા લોકુત્તરધમ્મસ્સ. અનુધમ્મભૂતન્તિ અધિગમાય અનુરૂપધમ્મભૂતં. અનુચ્છવિકપટિપદન્તિ ચ તમેવ વિપસ્સનાધમ્મમાહ, છબ્બિધા વિસુદ્ધિયો વા. અનુધમ્મન્તિ તસ્સા યથાવુત્તપટિપદાય અનુરૂપં અભિસલ્લેખિતં અપ્પિચ્છતાદિધમ્મં. ચરણસીલાતિ સમાદાય પવત્તનસીલા. અનુ મગ્ગફલધમ્મો એતિસ્સાતિ વા અનુધમ્મા, વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના, તસ્સા ચરણસીલા. અત્તનો આચરિયવાદન્તિ અત્તનો આચરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વાદં. સદેવકસ્સ લોકસ્સ આચારસિક્ખાપનેન આચરિયો, ભગવા. તસ્સ વાદો, ચતુસચ્ચદેસના.
આચિક્ખિસ્સન્તીતિ આદિતો કથેસ્સન્તિ, અત્તના ઉગ્ગહિતનિયામેન પરે ઉગ્ગણ્હાપેસ્સન્તીતિ અત્થો. દેસેસ્સન્તીતિ વાચેસ્સન્તિ, પાળિં સમ્મા પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞાપેસ્સન્તીતિ પજાનાપેસ્સન્તિ, સઙ્કાપેસ્સન્તીતિ અત્થો. પટ્ઠપેસ્સન્તીતિ પકારેહિ ઠપેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. વિવરિસ્સન્તીતિ વિવટં કરિસ્સન્તિ. વિભજિસ્સન્તીતિ વિભત્તં કરિસ્સન્તિ. ઉત્તાનિં કરિસ્સન્તીતિ અનુત્તાનં ગમ્ભીરં ઉત્તાનં પાકટં કરિસ્સન્તિ. સહ ધમ્મેનાતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો કારણપરિયાયો ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૨૭૦) વિયાતિ આહ ‘‘સહેતુકેન સકારણેન વચનેના’’તિ. સપ્પાટિહારિયન્તિ સનિસ્સરણં, યથા પરવાદં ભઞ્જિત્વા સકવાદો પતિટ્ઠહતિ, એવં હેતુદાહરણેહિ યથાધિગતમત્થં સમ્પાદેત્વા ધમ્મં કથેસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’તિ, નવવિધં લોકુત્તરધમ્મં પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ઞાપેસ્સન્તી’’તિઆદીહિ છહિ પદેહિ છ અત્થપદાનિ દસ્સિતાનિ, આદિતો પન દ્વીહિ પદેહિ છ બ્યઞ્જનપદાનિ. એત્તાવતા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સંવણ્ણનાનયેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં નેત્તિયં ‘‘દ્વાદસપદાનિ સુત્તં, તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ (નેત્તિ. સઙ્ખારે).
સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતન્તિ અધિસીલસિક્ખાદિસિક્ખત્તયસઙ્ગહણં. સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયન્તિ અનવસેસં સત્થુસાસનભૂતં સેટ્ઠચરિયં. સમિદ્ધન્તિ સમ્મદેવ વડ્ઢિતં. ઝાનસ્સાદવસેનાતિ તેહિ તેહિ ભિક્ખૂહિ સમધિગતઝાનસુખવસેન. વુદ્ધિપ્પત્તન્તિ ઉળારપણીતભાવગમનેન સબ્બસો પરિવુદ્ધિં ઉપગતં. સબ્બપાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિવસેન અભિઞ્ઞાસમ્પદાહિ સાસનાભિવુદ્ધિયા મત્થકપ્પત્તિતો. પતિટ્ઠિતવસેનાતિ પતિટ્ઠાનવસેન, પતિટ્ઠપ્પત્તિયાતિ અત્થો. પટિવેધવસેન બહુનો જનસ્સ હિતન્તિ બાહુજઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘બહુજનાભિસમયવસેના’’તિ. પુથુ પુથુલં ભૂતં જાતં, પુથુ વા પુથુત્તં ભૂતં પત્તન્તિ પુથુભૂતં. તેનાહ ‘‘સબ્બાકાર…પે… પત્ત’’ન્તિ. સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ સુટ્ઠુ સમ્મદેવ આદિકલ્યાણાદિભાવેન પવેદિતં.
આયુસઙ્ખારઓસ્સજ્જનવણ્ણના
૧૬૯. સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વાતિ અયં કાયાદિવિભાગો અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો મયા એત્તકં કાલં વહિતો, ઇદાનિ પન ન વહિતબ્બો, એતસ્સ અવહનત્થં ચિરતરં કાલં અરિયમગ્ગસમ્ભારો સમ્ભતો, સ્વાયં અરિયમગ્ગો પટિવિદ્ધો, યતો ઇમે કાયાદયો અસુભાદિતો સમ્મદેવ પરિઞ્ઞાતા, ચતુબ્બિધમ્પિ સમ્માસતિં યથાતથં વિસયે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતં કત્વા. ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ યસ્મા ઇમસ્સ અત્તભાવસઞ્ઞિતસ્સ દુક્ખભારસ્સ વહને પયોજનભૂતં અત્તહિતં તાવ મહાબોધિમૂલે એવ પરિસમાપિતં, પરહિતં પન બુદ્ધવેનેય્યવિનયનં પરિસમાપિતબ્બં, તં ઇદાનિ માસત્તયેનેવ પરિસમાપનં પાપુણિસ્સતિ, તસ્મા અભાસિ ‘‘વિસાખપુણ્ણમાયં પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ, એવં બુદ્ધઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા સબ્બભાગેન નિચ્છયં કત્વા. આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જીતિ આયુનો જીવિતસ્સ અભિસઙ્ખારકં ફલસમાપત્તિધમ્મં ‘‘ન સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ વિસ્સજ્જિ તંવિસ્સજ્જનેનેવ તેન અભિસઙ્ખરિયમાનં જીવિતસઙ્ખારં ‘‘નપ્પવત્તેસ્સામી’’તિ વિસ્સજ્જિ. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ઠાનમહન્તતાયપિ પવત્તિઆકારમહન્તતાયપિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તત્થ ઠાનમહન્તતાય ભૂમિચાલસ્સ મહત્તં દસ્સેતું ‘‘તદા કિર…પે… કમ્પિત્થા’’તિ વુત્તં. સા પન જાતિક્ખેત્તભૂતા દસસહસ્સી લોકધાતુ એવ, ન યા કાચિ, યા મહાભિનીહારમહાજાતિઆદીસુપિ કમ્પિત્થ. તદાપિ તત્તિકાય એવ કમ્પને કિં કારણં? જાતિક્ખેત્તભાવેન તસ્સેવ આદિતો પરિગ્ગહસ્સ કતત્તા. પરિગ્ગહકરણં ચસ્સ ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બં. તથા હિ પુરિમબુદ્ધાનમ્પિ તાવતકમેવ જાતિક્ખેત્તં અહોસિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘દસસહસ્સી લોકધાતૂ, નિસ્સદ્દા હોન્તિ નિરાકુલા…પે… મહાસમુદ્દો આભુજતિ, દસસહસ્સી પકમ્પતી’’તિ ચ આદિ (બુ. વં. ૮૪-૯૧). ઉદકપરિયન્તં કત્વા છપ્પકારપવેધનેન અવીતરાગે ભિંસેતીતિ ભિંસનો, સો એવ ભિંસનકોતિ આહ ‘‘ભયજનકો’’તિ. દેવભેરિયોતિ દેવદુન્દુભિસદ્દસ્સ પરિયાયવચનમત્તં. ન ચેત્થ કાચિ ભેરી ‘‘દેવદુન્દુભી’’તિ અધિપ્પેતા, અથ ખો ઉપ્પાતભાવેન લબ્ભમાનો આકાસગતો નિગ્ઘોસસદ્દો. તેનાહ ‘‘દેવો’’તિઆદિ. દેવોતિ મેઘો. તસ્સ હિ અચ્છભાવેન આકાસસ્સ વસ્સાભાવેન સુક્ખગજ્જિતસઞ્ઞિતે સદ્દે નિચ્છરન્તે દેવદુન્દુભિસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જી’’તિ.
પીતિવેગવિસ્સટ્ઠન્તિ ‘‘એવં ચિરતરં કાલં વહિતો અયં અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો, ઇદાનિ ન ચિરસ્સેવ નિક્ખિપિસ્સતી’’તિ સઞ્જાતસોમનસ્સો ભગવા સભાવેનેવ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસિ. એવં પન ઉદાનેન્તેન અયમ્પિ અત્થો સાધિતો હોતીતિ દસ્સનત્થં અટ્ઠકથાયં ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.
તુલીયતીતિ તુલન્તિ તુલ-સદ્દો કમ્મસાધનોતિ દસ્સેતું ‘‘તુલિત’’ન્તિ વુત્તં. અપ્પાનુભાવતાય પરિચ્છિન્નં. તથા હિ તં પરિતો ખણ્ડિતભાવેન ‘‘પરિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનતો દીઘસન્તાનતાય, વિપુલફલતાય ચ ન તુલં ન પરિચ્છિન્નં. યેહિ કારણેહિ પુબ્બે અવિસેસતો મહગ્ગતં ‘‘અતુલ’’ન્તિ વુત્તં, તાનિ કારણાનિ રૂપાવચરતો આરુપ્પસ્સ સાતિસયાનિ વિજ્જન્તીતિ ‘‘અરૂપાવચરં અતુલ’’ન્તિ વુત્તં, ઇતરઞ્ચ ‘‘તુલ’’ન્તિ, અપ્પવિપાકં તીસુપિ કમ્મેસુ યં તનુવિપાકં હીનં, તં તુલં. બહુવિપાકન્તિ યં મહાવિપાકં પણીતં, તં અતુલં. યં પનેત્થ મજ્ઝિમં, તં હીનં, ઉક્કટ્ઠન્તિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા દ્વીસુ ભાગેસુ પક્ખિપિતબ્બં. હીનત્તિકવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ અપ્પબહુવિપાકતં નિદ્ધારેત્વા તસ્સ વસેન તુલાતુલભાવો વેદિતબ્બો. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સમ્ભવસ્સ હેતુભૂત’’ન્તિ. નિયકજ્ઝત્તરતોતિ સસન્તાનધમ્મેસુ વિપસ્સનાવસેન, ગોચરાસેવનાય ચ નિરતો. સવિપાકં સમાનં પવત્તિવિપાકમત્તદાયિકમ્મં સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં. ન ચ તં કામાદિભવાભિસઙ્ખારકન્તિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘સમ્ભવ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ભવસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તં. ઓસ્સજ્જીતિ અરિયમગ્ગેન અવસ્સજ્જિ. કવચં વિય અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં અત્તનિ સમ્ભૂતત્તા અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અભિન્દીતિ કિલેસભેદસહભાવિકમ્મોસ્સજ્જનં દસ્સેન્તો તદુભયસ્સ કારણં અવોચ ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિ.
તીરેન્તોતિ ‘‘ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિઆદિના વીમંસન્તો. ‘‘તુલેન્તો તીરેન્તો’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ આદિં વત્વા ભવસઙ્ખારસ્સ અવસ્સજ્જનાકારં સરૂપતો દસ્સેસિ. ‘‘એવ’’ન્તિઆદિના પન ઉદાનવણ્ણનાયં આદિતો વુત્તમત્થં નિગમનવસેન દસ્સેસિ.
મહાભૂમિચાલવણ્ણના
૧૭૧. યન્તિ કરણે વા અધિકરણે વા પચ્ચત્તવચનન્તિ અધિપ્પાયેન આહ ‘‘યેન સમયેન, યસ્મિં વા સમયે’’તિ. ઉક્ખેપકવાતાતિ ઉદકસન્ધારકવાતં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઠિતટ્ઠાનતો ખેપકવાતા. ‘‘સટ્ઠિ…પે… બહલ’’ન્તિ ઇદં તસ્સ વાતસ્સ ઉબ્બેધપ્પમાણમેવ ગહેત્વા વુત્તં, આયામવિત્થારતો પન દસસહસ્સચક્કવાળપ્પમાણમ્પિ ઉદકસન્ધારકવાતં ઉપચ્છિન્દતિયેવ. આકાસેતિ પુબ્બે વાતેન પતિટ્ઠિતોકાસે. પુન વાતોતિ ઉક્ખેપકવાતે તથાકત્વા વિગતે ઉદકસન્ધારકવાતો પુન આબન્ધિત્વા ગણ્હાતિ યથા તં ઉદકં ન ભસ્સતિ, એવં ઉત્થમ્ભેન્તં આબન્ધનવિતાનવસેન બન્ધિત્વા ગણ્હાતિ. તતો ઉદકં ઉગ્ગચ્છતીતિ તતો આબન્ધિત્વા ગહણતો તેન વાતેન ઉત્થમ્ભિતં ઉદકં ઉગ્ગચ્છતિ ઉપરિ ગચ્છતિ. હોતિયેવાતિ અન્તરન્તરા હોતિયેવ. બહલભાવેનાતિ મહાપથવિયા મહન્તભાવેન. સકલા હિ મહાપથવી તદા ઓગ્ગચ્છતિ, ઉગ્ગચ્છતિ ચ, તસ્મા કમ્પનં ન પઞ્ઞાયતિ.
ઇજ્ઝનસ્સાતિ ઇચ્છિતત્થસિજ્ઝનસ્સ. અનુભવિતબ્બસ્સઇસ્સરિયસમ્પત્તિઆદિકસ્સ. પરિત્તાતિ પટિલદ્ધમત્તા નાતિસુભાવિતા. તથા ચ ભાવના બલવતી ન હોતીતિ આહ ‘‘દુબ્બલા’’તિ. સઞ્ઞાસીસેન હિ ભાવના વુત્તા. અપ્પમાણાતિ પગુણા સુભાવિતા. સા હિ થિરા દળ્હતરા હોતીતિ આહ ‘‘બલવા’’તિ. ‘‘પરિત્તા પથવીસઞ્ઞા, અપ્પમાણા આપોસઞ્ઞા’’તિ દેસનામત્તમેવ, આપોસઞ્ઞાય પન સુભાવિતાય પથવીકમ્પો સુખેનેવ ઇજ્ઝતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. સંવેજેન્તો દિબ્બસમ્પત્તિયા પમત્તં સક્કં દેવરાજાનં. વીમંસન્તો વા તાવદેવ સમધિગતં અત્તનો ઇદ્ધિબલં. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ પાસાદકમ્પનં પાકટન્તિ તં અનામસિત્વા સઙ્ઘરક્ખિતસામણેરસ્સ પાસાદકમ્પનં દસ્સેતું ‘‘સો કિરાયસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. પૂતિમિસ્સો ગન્ધો એતસ્સાતિ પૂતિગન્ધો, તેન પૂતિગન્ધેનેવ અધિગતમાતુકુચ્છિસમ્ભવં વિય ગન્ધેનેવ સીસેન, અતિવિય દારકો એવાતિ અત્થો.
આચરિયન્તિ આચરિયૂપદેસં. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારો નામ ઇદ્ધિવિધપ્પટિપક્ખાદીભાવેન ઇચ્છિતબ્બો, સો ચ ઉપાયે કોસલ્લસ્સ અત્તના ન સમ્મા ઉગ્ગહિતત્તા ન તાવ સિક્ખિતોતિ આહ ‘‘અસિક્ખિત્વાવ યુદ્ધં પવિટ્ઠોસી’’તિ. ‘‘પિલવન્ત’’ન્તિ ઇમિના સકલમેવ પાસાદવત્થું ઉદકં કત્વા અધિટ્ઠાતબ્બપાસાદોવ તત્થ પિલવતીતિ દસ્સેતિ. અધિટ્ઠાનક્કમં પન ઉપમાય દસ્સેન્તો ‘‘તાત…પે… જાનાહી’’તિ આહ. તત્થ કપલ્લકપૂવન્તિ આસિત્તકપૂવં, તં પચન્તા કપાલે પઠમં કિઞ્ચિ પિટ્ઠં ઠપેત્વા અનુક્કમેન વડ્ઢેત્વા અન્તન્તેન પરિચ્છિન્દન્તિ પૂવં સમન્તતો પરિચ્છિન્નં કત્વા ઠપેન્તિ, એવં ‘‘આપોકસિણવસેન ‘પાસાદેન પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં ઉદકં હોતૂ’તિ અધિટ્ઠહન્તો સમન્તતો પાસાદસ્સ યાવ પરિયન્તા યથા ઉદકં હોતિ, તથા અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ ઉપમાય ઉપદિસતિ.
મહાપદાને વુત્તમેવાતિ ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો તુસિતા કાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮) વત્વા ‘‘અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮), તથા ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૦) વત્વા ‘‘અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨) ચ મહાબોધિસત્તસ્સ ગબ્ભોક્કન્તિયં, અભિજાતિયઞ્ચ ધમ્મતાવસેન મહાપદાનેપથવીકમ્પસ્સ વુત્તત્તા ઇતરેસુપિ ચતૂસુ ઠાનેસુ પથવીકમ્પો ધમ્મતાવસેનેવાતિ મહાપદાનેઅત્થતો વુત્તં એવાતિ અધિપ્પાયો.
ઇદાનિ નેસં પથવીકમ્પનં કારણતો, પવત્તિઆકારતો ચ વિભાગં દસ્સેતું ‘‘ઇતિ ઇમેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ધાતુકોપેનાતિ ઉક્ખેપકધાતુસઙ્ખાતાય વાયોધાતુયા પકોપેન. ઇદ્ધાનુભાવેનાતિ ઞાણિદ્ધિયા વા કમ્મવિપાકજિદ્ધિયા વા પભાવેન, તેજેનાતિ અત્થો. પુઞ્ઞતેજેનાતિ પુઞ્ઞાનુભાવેન, મહાબોધિસત્તસ્સ પુઞ્ઞબલેનાતિ અત્થો. ઞાણતેજેનાતિ પટિવેધઞાણાનુભાવેન. સાધુકારદાનવસેનાતિ યથા અનઞ્ઞસાધારણેન પટિવેધઞાણાનુભાવેન અભિહતા મહાપથવી અભિસમ્બોધિયં અકમ્પિત્થ, એવં અનઞ્ઞસાધારણેન દેસનાઞાણાનુભાવેન અભિહતા મહાપથવી અકમ્પિત્થ, તં પનસ્સા સાધુકારદાનં વિય હોતીતિ ‘‘સાધુકારદાનવસેના’’તિ વુત્તં.
યેન પન ભગવા અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતદ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણ- (દી. નિ. ૨.૩૩; ૩.૧૯૮; મ. નિ. ૨.૩૮૫) વિચિત્રરૂપકાયો સબ્બાકારપરિસુદ્ધસીલક્ખન્ધાદિગુણરતનસમિદ્ધિધમ્મકાયો પુઞ્ઞમહત્તથામમહત્તયસમહઆઇદ્ધિમહત્તપઞ્ઞામહત્તાનં પરમુક્કંસગતો અસમો અસમસમો અપ્પટિપુગ્ગલો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અત્તનો અત્તભાવસઞ્ઞિતં ખન્ધપઞ્ચકં કપ્પં વા કપ્પાવસેસં વા ઠપેતું સમત્થોપિ સઙ્ખતધમ્મં પટિજિગુચ્છનાકારપ્પવત્તેન ઞાણવિસેસેન તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનવિધિના નિરપેક્ખો ઓસ્સજ્જિ. તદનુભાવાભિહતા મહાપથવી આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જને અકમ્પિત્થ, તં પનસ્સા કારુઞ્ઞસભાવસણ્ઠિતા વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘કારુઞ્ઞસભાવેના’’તિ. યસ્મા ભગવા પરિનિબ્બાનસમયે ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખ્યા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિ અન્તરન્તરા ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનેન, તસ્સ પુબ્બભાગે સાતિસયં તિક્ખં સૂરં વિપસ્સનાઞાણઞ્ચ પવત્તેસિ, ‘‘યદત્થઞ્ચ મયા એવં સુચિરકાલં અનઞ્ઞસાધારણો પરમુક્કંસગતો ઞાણસમ્ભારો સમ્ભતો, અનુત્તરો ચ વિમોક્ખો સમધિગતો, તસ્સ વત મે સિખાપ્પત્તફલભૂતા અચ્ચન્તનિટ્ઠા અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ અજ્જ સમિજ્ઝતી’’તિ ભિય્યો અતિવિય સોમનસ્સપ્પત્તસ્સ ભગવતો પીતિવિપ્ફારાદિગુણવિપુલતરાનુભાવો પરેહિ અસાધારણઞાણાતિસયો ઉદપાદિ, યસ્સ સમાપત્તિબલસમુપબ્રૂહિતસ્સ ઞાણાતિસયસ્સ આનુભાવં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘દ્વેમે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમસમવિપાકા’’તિઆદિ (ઉદા. ૭૫), તસ્મા તસ્સ આનુભાવેન સમભિહતા મહાપથવી અકમ્પિત્થ. તં પનસ્સા તસ્સં વેલાયં આરોદનાકારપ્પત્તિ વિય હોતીતિ ‘‘અટ્ઠમો આરોદનેના’’તિ વુત્તં.
ઇદાનિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તે’’તિઆદિમાહ. અયં પનત્થોતિ ‘‘સાધુકારદાનવસેના’’તિઆદિના વુત્તો અત્થો. પથવીદેવતાય વસેનાતિ એત્થ સમુદ્દદેવતા વિય મહાપથવિયા અધિદેવતા કિર નામ અત્થિ. તાદિસે કારણે સતિ તસ્સા ચિત્તવસેન અયં મહાપથવી સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ, યથા વાતવલાહકદેવતાનં ચિત્તવસેન વાતા વાયન્તિ, સીતુણ્હઅબ્ભવસ્સવલાહકદેવતાનં ચિત્તવસેન સીતાદયો ભવન્તિ. તથા હિ વિસાખપુણ્ણમાયં અભિસમ્બોધિઅત્થં બોધિરુક્ખમૂલે નિસિન્નસ્સ લોકનાથસ્સ અન્તરાયકરણત્થં ઉપટ્ઠિતં મારબલં વિધમિતું –
‘‘અચેતનાયં પથવી, અવિઞ્ઞાય સુખં દુખં;
સાપિ દાનબલા મય્હં, સત્તક્ખત્તું પકમ્પથા’’તિ. (ચરિયા. ૧.૧૨૪) –
વચનસમનન્તરં મહાપથવી ભિજ્જિત્વા સપરિસં મારં પરિવત્તેસિ. એતન્તિ સાધુકારદાનાદિ. યદિપિ નત્થિ અચેતનત્તા, ધમ્મતાવસેન પન વુત્તનયેન સિયાતિ સક્કા વત્તું. ધમ્મતા પન અત્થતો ધમ્મસભાવો, સો પુઞ્ઞધમ્મસ્સ વા ઞાણધમ્મસ્સ વા આનુભાવસભાવોતિ. તયિદં સબ્બં વિચારિતમેવ, એવઞ્ચ કત્વા –
‘‘ઇમે ધમ્મે સમ્મસતો, સભાવસરસલક્ખણે;
ધમ્મતેજેન વસુધા, દસસહસ્સી પકમ્પથા’’તિ. (બુ. વં. ૧.૧૬૬);
આદિ વચનઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ.
નિદ્દિટ્ઠનિદસ્સનન્તિ નિદ્દિટ્ઠસ્સ અત્થસ્સ નિય્યાતનં, નિગમનન્તિ અત્થો. એત્તાવતાતિ પથવીકમ્પાદિઉપ્પાદજનનેન ચેવ પથવીકમ્પસ્સ ભગવતો હેતુનિદસ્સનેન ચ. ‘‘અદ્ધા અજ્જ ભગવતા આયુસઙ્ખારો ઓસ્સટ્ઠો’’તિ સલ્લક્ખેસિ પારિસેસઞાયેન. એવઞ્હિ તદા થેરો તમત્થં વીમંસેય્ય નાયં ભૂમિકમ્પો ધાતુપ્પકોપહેતુકો તસ્સ અપઞ્ઞાયમાનરૂપત્તા, બાહિરકોપિ ઇસિ એવં મહાનુભાવો બુદ્ધકાલે નત્થિ, સાસનિકોપિ સત્થુ અનારોચેત્વા એવં કરોન્તો નામ નત્થિ, સેસાનં પઞ્ચન્નં ઇદાનિ અસમ્ભવો, એવં ભૂમિકમ્પો ચાયં મહાભિંસનકો સલોમહંસો અહોસિ, તસ્મા પારિસેસતો આહ ‘‘અજ્જ ભગવતા આયુસઙ્ખારો ઓસ્સટ્ઠોતિ સલ્લક્ખેસી’’તિ.