૨. મહાનિદાનસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૯૫. જનપદિનોતિ જનપદવન્તો, જનપદસ્સ વા ઇસ્સરસામિનો રાજકુમારા ગોત્તવસેન કુરૂ નામ. તેસં નિવાસો યદિ એકો જનપદો, કથં બહુવચનન્તિ આહ ‘‘રુળ્હિસદ્દેના’’તિ. અક્ખરચિન્તકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય ઈદિસલિઙ્ગવચનાનિ ઇચ્છન્તિ. અયમેત્થ રુળ્હિ યથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘અઙ્ગેસુ વિહરતિ, મલ્લેસુ વિહરતી’’તિ ચ. તબ્બિસેસનેપિ જનપદસદ્દે જાતિસદ્દે એકવચનમેવ. અટ્ઠકથાચરિયા પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો, તેન ‘‘પુથુઅત્થવિસયતાય એવેતં પુથુવચન’’ન્તિ ‘‘બહુકે પના’’તિઆદિના વક્ખમાનં વિસેસં જોતેતિ. સુત્વાતિ મન્ધાતુમહારાજસ્સ આનુભાવદસ્સનાનુસારેન પરમ્પરાનુગતં કથં સુત્વા. અનુસંયાયન્તેનાતિ અનુવિચરન્તેન. એતેસં ઠાનન્તિ ચન્દિમસૂરિયમુખેન ચાતુમહારાજિકભવનમાહ. તેનાહ ‘‘તત્થ અગમાસી’’તિઆદિ. સોતિ મન્ધાતુમહારાજા. તન્તિ ચાતુમહારાજિકરજ્જં. ગહેત્વાતિ સમ્પટિચ્છિત્વા. પુન પુચ્છિ પરિણાયકરતનં.

દોવારિકભૂમિયં તિટ્ઠન્તિ સુધમ્માય દેવસભાય, દેવપુરસ્સ ચ ચતૂસુ દ્વારેસુ આરક્ખાય અધિગતત્તા. ‘‘દિબ્બરુક્ખસહસ્સપટિમણ્ડિત’’ન્તિ ઇદં ‘‘ચિત્તલતાવન’’ન્તિઆદીસુપિ યોજેતબ્બં.

પથવિયં પતિટ્ઠાસીતિ ભસ્સિત્વા પથવિયા આસન્નટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. ન હિ ચક્કરતનં ભૂમિયં પતતિ, તથાઠિતઞ્ચ નચિરસ્સેવ અન્તરધાયિ તેનત્તભાવેન ચક્કવત્તિઇસ્સરિયસ્સ અભાવતો. ‘‘ચિરતરં કાલં ઠત્વા’’તિ અપરે. રાજા એકકોવ અગમાસિ અત્તનો આનુભાવેન. મનુસ્સભાવોતિ મનુસ્સગન્ધસરીરનિસ્સન્દાદિમનુસ્સભાવો. પાતુરહોસીતિ દેવલોકે પવત્તિવિપાકદાયિનો અપરાપરિયાય વેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ કતોકાસત્તા સબ્બદા સોળસવસ્સુદ્દેસિકતા માલામિલાયનાદિ દિબ્બભાવો પાતુરહોસિ. તદા મનુસ્સાનં અસઙ્ખેય્યાયુકતાય સક્કરજ્જં કારેત્વા. ‘‘કિં મે ઇમિના ઉપદ્ધરજ્જેના’’તિ અત્રિચ્છતાય અતિત્તોવ. મનુસ્સલોકે ઉતુનો કક્ખળતાય વાતાતપેન ફુટ્ઠગત્તો કાલમકાસિ.

અવયવેસુ સિદ્ધો વિસેસો સમુદાયસ્સ વિસેસકો હોતીતિ એકમ્પિ રટ્ઠં બહુવચનેન વોહરિયતિ.

દ-કારેન અત્થં વણ્ણયન્તિ નિરુત્તિનયેન. કમ્માસોતિ કમ્માસપાદો વુચ્ચતિ ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ. કથં પન સો ‘‘કમ્માસપાદો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ. દમિતોતિ એત્થ કીદિસં દમનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘પોરિસાદભાવતો પટિસેધિતો’’તિ. ‘‘ઇમે પન થેરાતિ મજ્ઝિમભાણકા’’તિ કેચિ. અપરે પન ‘‘અટ્ઠકથાચરિયા’’તિ, ‘‘દીઘભાણકા’’તિ વદન્તિ. ઉભયથાપિ ચૂળકમ્માસદમ્મં સન્ધાય તથા વદન્તિ. યક્ખિનિપુત્તો હિ કમ્માસપાદો અલીનસત્તુકુમારકાલે (ચરિયા. ૨.૭૫) બોધિસત્તેન તત્થ દમિતો. સુતસોમકાલે (જા. ૨.૨૧.૩૭૧) પન બારાણસિરાજા પોરિસાદભાવપટિસેધનેન યત્થ દમિતો, તં મહાકમ્માસદમ્મં નામ. ‘‘પુત્તો’’તિ વત્વા ‘‘અત્રજો’’તિ વચનં ઓરસપુત્તભાવદસ્સનત્થં.

યેહિ આવસિતપ્પદેસો ‘‘કુરુરટ્ઠ’’ન્તિ નામં લભિ, તે ઉત્તરકુરુતો આગતમનુસ્સા તત્થ રક્ખિતનિયામેનેવ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિંસુ. તેસં દિટ્ઠાનુગતિયા પચ્છિમજનતાતિ સો દેસધમ્મવસેન અવિચ્છેદતો પવત્તમાનો કુરુવત્તધમ્મોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. અયઞ્ચ અત્થો કુરુધમ્મજાતકેન દીપેતબ્બો. સો અપરભાગે પઠમં યત્થ સંકિલિટ્ઠો જાતો, તં દસ્સેતું ‘‘કુરુરટ્ઠવાસીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યત્થ ભગવતો વસનોકાસભૂતો કોચિ વિહારો ન હોતિ, તત્થ કેવલં ગોચરગામકિત્તનં નિદાનકથાય પકતિ યથા તં સક્કેસુ વિહરતિ દેવદહં નામ સક્યાનં નિગમોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અવસનોકાસતો’’તિઆદિમાહ.

‘‘આયસ્મા’’તિ વા ‘‘દેવાનં પિયા’’તિ વા ‘‘તત્ર ભવ’’ન્તિ વા પિયસમુદાહારો એસોતિ આહ ‘‘આયસ્માતિ પિયવચનમેત’’ન્તિ. તયિદં પિયવચનં ગરુગારવવસેન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ગારવવચનમેત’’ન્તિ.

અતિદૂરઅચ્ચાસન્નવજ્જનેન નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નં નામ ગહિતં, તં પન અવકંસતો ઉભિન્નં પસારિતહત્થાનં સઙ્ઘટ્ટનેન વેદિતબ્બં. ચક્ખુના ચક્ખું આહચ્ચ દટ્ઠબ્બં હોતિ, તેનાપિ અગારવમેવ કતં હોતિ. ગીવં પરિવત્તેત્વાતિ પરિવત્તનવસેન ગીવં પસારેત્વા.

કુલસઙ્ગહત્થાયાતિ કુલાનુદ્દયતાવસેન કુલાનં અનુગ્ગણ્હનત્થાય સહસ્સભણ્ડિકં નિક્ખિપન્તો વિય ભિક્ખપટિગ્ગણ્હનેન તેસં મહતો પુઞ્ઞાભિસન્દસ્સ જનનેન. પટિસમ્મજ્જિત્વાતિ અન્તેવાસિકેહિ સમ્મજ્જનટ્ઠાનં સક્કચ્ચકારિતાય પુન સમ્મજ્જિત્વા. તિક્ખત્તુન્તિ ‘‘આદિતો પટ્ઠાય અન્ત’’ન્તિઆદિના વુત્તચતુરાકારૂપસઞ્હિતે તયો વારે, તેનસ્સ દ્વાદસક્ખત્તું સમ્મસિતભાવમાહ.

અમ્હાકં ભગવતો ગમ્ભીરભાવેનેવ કથિતત્તા સેસબુદ્ધેહિપિ એવમેવ કથિતોતિ ધમ્મન્વયે ઠત્વા વુત્તં ‘‘સબ્બબુદ્ધેહિ…પે… કથિતો’’તિ. સાલિન્દન્તિ સપરિભણ્ડં. ‘‘સિનેરું ઉક્ખિપન્તોવિયા’’તિ ઇમિના તાદિસાય દેસનાય સુદુક્કરભાવમાહ. સુત્તમેવ ‘‘સુત્તન્તકથ’’ન્તિ આહ ધમ્મક્ખન્ધભાવતો. યથા વિનયપણ્ણત્તિભૂમન્તરસમયન્તરાનં વિજાનનં અનઞ્ઞસાધારણં સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સેવ વિસયો, એવં અન્તદ્વયવિનિમુત્તસ્સ કારકવેદકરહિતસ્સ પચ્ચયાકારસ્સ વિભજનં પીતિ દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધાનઞ્હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઠાનાનીતિ કારણાનિ. ગજ્જિતં મહન્તં હોતીતિ તં દેસેતબ્બસ્સેવ અનેકવિધતાય, દુવિઞ્ઞેય્યતાય ચ નાનાનયેહિ પવત્તમાનં દેસનાગજ્જિતં મહન્તં વિપુલં, બહુભેદઞ્ચ હોતિ. ઞાણં અનુપવિસતીતિ તતો એવ દેસનાઞાણં દેસેતબ્બધમ્મે વિભાગસો કુરુમાનં અનુ અનુ પવિસતિ, તેન અનુપવિસ્સ ઠિતં વિય હોતીતિ અત્થો. બુદ્ધઞાણસ્સ મહન્તભાવો પઞ્ઞાયતીતિ એવંવિધસ્સ નામ ધમ્મસ્સ દેસકં, પટિવેધકઞ્ચાતિ બુદ્ધાનં દેસનાઞાણસ્સ, પટિવેધઞાણસ્સ ચ ઉળારભાવો પાકટો હોતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘સબ્બં વચીકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્ત’’ન્તિ (મહાનિ. ૬૯, ૧૬૯; ચૂળનિ. ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫; નેત્તિ. ૧૪) વચનતો સબ્બાપિ ભગવતો દેસના ઞાણરહિતા નત્થિ, સીહસમાનવુત્તિતાય સબ્બત્થ સમાનપ્પવત્તિ. દેસેતબ્બવસેન પન દેસના વિસેસતો ઞાણેન અનુપવિટ્ઠા, ગમ્ભીરતરા ચ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. કથં પન વિનયપઞ્ઞત્તિં પત્વા દેસના તિલક્ખણબ્ભાહતા સુઞ્ઞતપટિસંયુત્તા હોતીતિ? તત્થાપિ સન્નિસિન્નપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં પવત્તમાના દેસના સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતાદિવિભાવનં, સબ્બધમ્માનં અત્તત્તનિયતાભાવપ્પકાસનઞ્ચ હોતિ. તેનેવાહ ‘‘અનેકપરિયાયેન ધમ્મિં કથં કત્વા’’તિઆદિ.

આપજ્જાતિ પત્વા યથા ઞાણકોઞ્ચનાદં વિસ્સજ્જેતિ, એવં પાપુણિત્વા.

પમાણાતિક્કમેતિ અપરિમાણત્થે ‘‘યાવઞ્ચિદં તેન ભગવતા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪) વિય. અપરિમેય્યભાવજોતનો હિ અયં યાવ-સદ્દો. તેનાહ ‘‘અતિગમ્ભીરો અત્થો’’તિ. અવભાસતીતિ ઞાયતિ ઉપટ્ઠાતિ. ઞાણસ્સ તથા ઉપટ્ઠાનઞ્હિ સન્ધાય ‘‘દિસ્સતી’’તિ વુત્તં. નનુ એસ પટિચ્ચસમુપ્પાદો એકન્તગમ્ભીરોવ, તત્થ કસ્મા ગમ્ભીરાવભાસતા જોતિતાતિ? સચ્ચમેતં, એકન્તગમ્ભીરતાદસ્સનત્થમેવ પનસ્સ ગમ્ભીરાવભાસગ્ગહણં. તસ્મા અઞ્ઞત્થ લબ્ભમાનં ચતુકોટિકં બ્યતિરેકમુખેન નિદસ્સેત્વા તં એવસ્સ એકન્તગમ્ભીરતં વિભાવેતું ‘‘એકઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. એતં નત્થીતિ અગમ્ભીરો, અગમ્ભીરાવભાસો ચાતિ એતં દ્વયં નત્થિ, તેન યથાદસ્સિતે ચતુકોટિકે પચ્છિમા એક કોટિ લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ.

યેહિ ગમ્ભીરભાવેહિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ‘‘ગમ્ભીરો’’તિ વુચ્ચતિ, તે ચતૂહિ ઉપમાહિ ઉલ્લિઙ્ગેન્તો ‘‘ભવગ્ગગ્ગહણાયા’’તિઆદિમાહ. યથા ભવગ્ગં હત્થં પસારેત્વા ગહેતું ન સક્કા દૂરભાવતો, એવં સઙ્ખારાદીનં અવિજ્જાદિપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો પાકતિકઞાણેન ગહેતું ન સક્કા. યથા સિનેરું ભિન્દિત્વા મિઞ્જં પબ્બતરસં પાકતિકપુરિસેન નીહરિતું ન સક્કા, એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદગતે ધમ્મત્થાદિકે પાકતિકઞાણેન ભિન્દિત્વા વિભજ્જ પટિવિજ્ઝનવસેન જાનિતું ન સક્કા. યથા મહાસમુદ્દં પાકતિકપુરિસસ્સ બાહુદ્વયેન પધારિતું ન સક્કા, એવં વેપુલ્લટ્ઠેન મહાસમુદ્દસદિસં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પાકતિકઞાણેન દેસનાવસેન પધારિતું ન સક્કા. યથા મહાપથવિં પરિવત્તેત્વા પાકતિકપુરિસસ્સ પથવોજં ગહેતું ન સક્કા, એવં ‘‘ઇત્થં અવિજ્જાદયો સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયા હોન્તી’’તિ તેસં પચ્ચયભાવો પાકતિકઞાણેન નીહરિત્વા ગહેતું ન સક્કાતિ. એવં ચતુબ્બિધગમ્ભીરતાવસેન ચતસ્સો ઉપમા યોજેતબ્બા. પાકતિકઞાણવસેન ચાયમત્થયોજના કતા દિટ્ઠસચ્ચાનં તત્થ પટિવેધસભાવતો, તથાપિ યસ્મા સાવકાનં, પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ તત્થ સપ્પદેસમેવ ઞાણં, બુદ્ધાનંયેવ નિપ્પદેસં, તસ્મા વુત્તં ‘‘બુદ્ધવિસયં પઞ્હ’’ન્તિઆદિ.

ઉસ્સાદેન્તોતિ પઞ્ઞાય ઉક્કંસેન્તો, ઉગ્ગણ્હન્તોતિ અત્થો. અપસાદેન્તોતિ નિબ્ભચ્છન્તો, નિગ્ગણ્હન્તોતિ અત્થો.

ઉસ્સાદનાવણ્ણના

તેનાતિ મહાપઞ્ઞાભાવેન. તત્થાતિ થેરસ્સ સતિપિ ઉત્તાનભાવે, પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સઅઞ્ઞેસં ગમ્ભીરભાવે. સુભોજનરસપુટ્ઠસ્સાતિ સુન્દરેન ભોજનરસેન પોસિતસ્સ. કતયોગસ્સાતિ નિબદ્ધપયોગેન કતપરિચયસ્સ. મલ્લપાસાણન્તિ મલ્લેહિ મહબ્બલેહેવ ઉક્ખિપિતબ્બપાસાણં. કુહિં ઇમસ્સ ભારિયટ્ઠાનન્તિ કસ્મિં પસ્સે ઇમસ્સ પાસાણસ્સ ગરુતરપ્પદેસોતિ તસ્સ સલ્લહુકભાવં દીપેન્તો વદતિ.

તિમિરપિઙ્ગલેનેવ દીપેન્તિ તસ્સ મહાવિપ્ફારભાવતો. તેનાહ ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ. પક્કુથતીતિ પક્કુથન્તં વિય પરિવત્તતિ પરિતો વિવત્તતિ. લક્ખણવચનઞ્હેતં. પિટ્ઠિયં સકલિનપદકાપિટ્ઠં. કાયૂપપન્નસ્સાતિ મહતા કાયેન ઉપેતસ્સ, મહાકાયસ્સાતિ અત્થો.

પિઞ્છવટ્ટીતિ પિઞ્છકલાપો. સુપણ્ણવાતન્તિ નાગગ્ગહણાદીસુ પક્ખપપ્ફોટનવસેન ઉપ્પજ્જનકવાતં.

પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિકથાવણ્ણના

‘‘પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા’’તિઆદિના ઉદ્દિટ્ઠકારણાનિ વિત્થારતો વિવરિતું ‘‘ઇતો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇતોતિ ઇતો કપ્પતો. સતસહસ્સિમેતિ સતસહસ્સમે. હંસાવતી નામ નગરં અહોસિ જાતનગરં. ધુરપત્તાનીતિ બાહિરપત્તાનિ, યાનિ દીઘતમાનિ.

કનિટ્ઠભાતાતિ વેમાતિકભાતા કનિટ્ઠો યથા અમ્હાકં ભગવતો નન્દત્થેરો. બુદ્ધાનઞ્હિ સહોદરા ભાતરો નામ ન હોન્તિ. કથં જેટ્ઠા તાવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, કનિટ્ઠાનં પન અસમ્ભવો એવ. ભોગન્તિ વિભવં. ઉપસન્તોતિ ચોરજનિતસઙ્ખોભવૂપસમેન ઉપસન્તો જનપદો.

દ્વે સાટકે નિવાસેત્વાતિ સાટકદ્વયમેવ અત્તનો કાયપરિહારિકં કત્વા ઇતરં સબ્બસમ્ભારં અત્તતો મોચેત્વા.

પત્તગ્ગહણત્થન્તિ અન્તોપક્ખિત્તઉણ્હભોજનત્તા અપરાપરં હત્થે પરિવત્તેન્તસ્સ પત્તગ્ગહણત્થં. ઉત્તરિસાટકન્તિ અત્તનો ઉત્તરિસાટકં. એતાનિ પાકટટ્ઠાનાનીતિ એતાનિ યથાવુત્તાનિ ભગવતો દેસનાય પાકટાનિ થેરસ્સ પુઞ્ઞકરણટ્ઠાનાનિ.

પટિસન્ધિં ગહેત્વાતિ અમ્હાકં મહાબોધિસત્તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે એવ પટિસન્ધિં ગહેત્વા.

તિત્થવાસાદિવણ્ણના

ઉગ્ગહણં પાળિયા ઉગ્ગણ્હનં. સવનં અત્થસવનં. પરિપુચ્છનં ગણ્ઠિટ્ઠાનેસુ અત્થપરિપુચ્છનં. ધારણં પાળિયાપિ પાળિઅત્થસ્સપિ ચિત્તે ઠપનં. સબ્બઞ્ચેતં ઇધ પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન વેદિતબ્બં.

સોતાપન્નાનઞ્ચ…પે... ઉપટ્ઠાતિતત્થ સમ્મોહવિદ્ધંસનેન ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૮; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; ચૂળનિ. ૪, ૭, ૮) અત્તપચ્ચક્ખવસેન ઉપટ્ઠાનતો. નામરૂપપરિચ્છેદોતિ સહ પચ્ચયેન નામરૂપસ્સ પરિચ્છિજ્જ અવબોધો.

પટિચ્ચસમુપ્પાદગમ્ભીરતાવણ્ણના

‘‘અત્થગમ્ભીરતાયા’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. જાતિપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠોતિ જાતિપચ્ચયતો સમ્ભૂતં હુત્વા સહિતસ્સ અત્તનો પચ્ચયાનુરૂપસ્સ જરામરણસ્સ ઉદ્ધં ઉદ્ધં આગતભાવો, અનુપવત્તત્થોતિ અત્થો. અથ વા સમ્ભૂતટ્ઠો ચ સમુદાગતટ્ઠો ચ સમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો. ‘‘ન જાતિતો જરામરણં ન હોતિ,’’ ન ચ જાતિં વિના ‘‘અઞ્ઞતો હોતી’’તિ હિ જાતિપચ્ચયસમ્ભૂતટ્ઠો વુત્તો, ઇત્થઞ્ચ જાતિતો સમુદાગચ્છતીતિ જાતિપચ્ચયસમુદાગતટ્ઠો, યા યા જાતિ યથા યથા પચ્ચયો હોતિ, તદનુરૂપપાતુભાવોતિ અત્થો. સો અનુપચિતકુસલસમ્ભારાનં ઞાણસ્સ તત્થ અપ્પતિટ્ઠતાય અગાધટ્ઠેન ગમ્ભીરો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયટ્ઠોતિ યેનાકારેન યદવત્થા અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ. યેન હિ પવત્તિઆકારેન, યાય ચ અવત્થાય અવત્થિતા અવિજ્જા તેસં તેસં સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતિ, તદુભયસ્સપિ દુરવબોધનીયતો અવિજ્જા સઙ્ખારાનં નવહિ આકારેહિ પચ્ચયટ્ઠો અનુપચિતકુસલસમ્ભારાનં ઞાણસ્સ તત્થ અપ્પતિટ્ઠતાય અગાધટ્ઠેન ગમ્ભીરો. એસ નયો સેસપદેસુપિ.

કત્થચિ અનુલોમતો દેસીયતિ, કત્થચિ પટિલોમતોતિ ઇધ પન પચ્ચયુપ્પાદા પચ્ચયુપ્પન્નુપ્પાદસઙ્ખાતો અનુલોમો, પચ્ચયનિરોધા પચ્ચયુપ્પન્નનિરોધસઙ્ખાતો ચ પટિલોમો અધિપ્પેતો. આદિતો પન પટ્ઠાય અન્તગમનં અનુલોમો, અન્તતો ચ આદિગમનં પટિલોમોતિ અધિપ્પેતો. આદિતો પટ્ઠાય અનુલોમદેસનાય, અન્તતો પટ્ઠાય પટિલોમદેસનાય ચ તિસન્ધિ ચતુસઙ્ખેપો. ‘‘ઇમે ભિક્ખવે ચત્તારો આહારા કિં નિદાના’’તિઆદિકાય (સં. નિ. ૨.૧૧) ચ વેમજ્ઝતો પટ્ઠાય પટિલોમદેસનાય, ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિઆદિકાય (સં. નિ. ૨.૪૩, ૪૫) અનુલોમદેસનાય ચ દ્વિસન્ધિ તિસઙ્ખેપો. ‘‘સંયોજનિયેસુ ભિક્ખવે ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતિ, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૩, ૫૭) એકસન્ધિ દ્વિસઙ્ખેપો. એકઙ્ગો હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો. લબ્ભતેવ હિ સો ‘‘તત્ર ભિક્ખવે સુતવા અરિયસાવકો પટિચ્ચસમુપ્પાદંયેવ સાધુકં યોનિસો મનસિ કરોતિ ‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ…પે… નિરુજ્ઝતી’તિ. સુખવેદનિયં ભિક્ખવે ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખવેદના’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૨) ઇમસ્સ સુત્તસ્સ વસેન વેદિતબ્બો. ઇતિ તેન તેન કારણેન તથા તથા પવત્તેતબ્બત્તા પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસનાય ગમ્ભીરો. તેનાહ ‘‘અયં દેસનાગમ્ભીરતા’’તિ. ન હિ તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞાણતો અઞ્ઞં ઞાણં પતિટ્ઠં લભતિ.

‘‘અવિજ્જાય પના’’તિઆદીસુ જાનનલક્ખણસ્સ ઞાણસ્સ પટિપક્ખભૂતો અવિજ્જાય અઞ્ઞાણટ્ઠો. આરમ્મણસ્સ પચ્ચક્ખકરણેન દસ્સનભૂતસ્સ પટિપક્ખભૂતો અદસ્સનટ્ઠો. યેનેસા અત્તનો સભાવેન દુક્ખાદીનં યાથાવસરસં પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતિ, સો તસ્સા સચ્ચાસમ્પટિવેધટ્ઠો. અભિસઙ્ખરણં સંવિધાનં, પકપ્પનન્તિ અત્થો. આયૂહનં સમ્પિણ્ડનં, સમ્પયુત્તધમ્માનં અત્તનો કિચ્ચાનુરૂપતાય રાસીકરણન્તિ અત્થો. અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેકદેસો સરાગો. અઞ્ઞો વિરાગો. રાગસ્સ વા અપ્પટિપક્ખભાવતો રાગપ્પવડ્ઢકો, રાગુપ્પત્તિપચ્ચયો ચ સબ્બોપિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો સરાગો. ઇતરો તબ્બિદૂરભાવતો વિરાગો. ‘‘દીઘરત્તં હેતં ભિક્ખવે અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ અજ્ઝોસિતં મમાયિતં પરામટ્ઠં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ’’ (સં. નિ. ૨.૬૧) અત્તપરામાસસ્સ વિઞ્ઞાણં વિસેસતો વત્થુ વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાણસ્સ સુઞ્ઞતટ્ઠો ગમ્ભીરો. અત્તા વિજાનાતિ સંસરતીતિ સબ્યાપારતાસઙ્કન્તિઅભિનિવેસબલવતાય અબ્યાપારઅસઙ્કન્તિપટિસન્ધિપાતુભાવટ્ઠા ચ ગમ્ભીરા. નામરૂપસ્સ પટિસન્ધિક્ખણે એકતોવ ઉપ્પાદો એકુપ્પાદો, પવત્તિયં વિસું વિસું યથારહં એકુપ્પાદો. નામસ્સ રૂપેન, રૂપસ્સ ચ નામેન અસમ્પયોગતો વિનિબ્ભોગો નામસ્સ નામેન, રૂપસ્સ ચ રૂપેન એકચ્ચસ્સ એકચ્ચેન અવિનિબ્ભોગો (નામસ્સ નામેન અવિનિબ્ભોગો વિભ. મૂલટી. ૨૪૨) યોજેતબ્બો. એકુપ્પાદેકનિરોધેહિ અવિનિબ્ભોગે અધિપ્પેતે સો રૂપસ્સ ચ એકકલાપપવત્તિનો રૂપેન લબ્ભતીતિ. અથ વા એકચતુવોકારભવેસુ નામરૂપાનં અસહવત્તનતો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનિબ્ભોગો, પઞ્ચવોકારભવે સહવત્તનતો અવિનિબ્ભોગો ચ વેદિતબ્બો.

નામસ્સ આરમ્મણાભિમુખં નમનં નમનટ્ઠો. રૂપસ્સ વિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિ રુપ્પનટ્ઠો. ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવો અધિપતિયટ્ઠો. ‘‘લોકોપેસો, દ્વારાપેસા, ખેત્તં પેત’’ન્તિ વુત્તલોકાદિઅત્થો ચક્ખાદીસુ પઞ્ચસુ યોજેતબ્બો. મનાયતનસ્સ પન લુજ્જનતો, મનોસમ્ફસ્સાદીનં દ્વારખેત્તભાવતો ચ એતે અત્થા વેદિતબ્બા. આપાથગતાનં રૂપાદીનં પકાસનયોગ્યતાલક્ખણં ઓભાસનં ચક્ખાદીનં વિસયિભાવો, મનાયતનસ્સ વિજાનનં. સઙ્ઘટ્ટનટ્ઠો વિસેસતો ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનં પઞ્ચન્નં, ઇતરે છન્નમ્પિ યોજેતબ્બા. ફુસનઞ્ચ ફસ્સસ્સ સભાવો. સઙ્ઘટ્ટનં રસો, ઇતરે ઉપટ્ઠાનાકારા. આરમ્મણરસાનુભવનટ્ઠો રસવસેન વુત્તો, વેદયિતટ્ઠો લક્ખણવસેન. સુખદુક્ખમ અજ્ઝત્તભાવો યથાક્કમં તિસ્સન્નં વેદનાનં સભાવવસેન વુત્તો. ‘‘અત્તા વેદયતી’’તિ અભિનિવેસસ્સ બલવભાવતો નિજ્જીવટ્ઠો વેદનાય ગમ્ભીરો. નિજ્જીવાય વા વેદનાય વેદયિતં નિજ્જીવવેદયિતં, સો એવ અત્થોતિ નિજ્જીવવેદયિતટ્ઠો.

સપ્પીતિકતણ્હાય અભિનન્દિતટ્ઠો. બલવતરતણ્હાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપનં અજ્ઝોસાનટ્ઠો. ઇતરે પન જેટ્ઠભાવઓસારણસમુદ્દદુરતિક્કમઅપારિપૂરિવસેન વેદિતબ્બા. આદાનગ્ગહણાભિનિવેસટ્ઠા ચતુન્નમ્પિ ઉપાદાનાનં સમાના, પરામાસટ્ઠો દિટ્ઠુપાદાનાદીનમેવ, તથા દુરતિક્કમટ્ઠો. ‘‘દિટ્ઠિકન્તારો’’તિ (ધ. સ. ૩૯૨) હિ વચનતો દિટ્ઠીનં દુરતિક્કમતા. દળ્હગ્ગહણત્તા વા ચતુન્નમ્પિ દુરતિક્કમટ્ઠો યોજેતબ્બો. યોનિગતિઠિતિનિવાસેસુખિપનન્તિ સમાસે ભુમ્મવચનસ્સ અલોપો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ તેન આયૂહનાભિસઙ્ખરણપદાનં સમાસો હોતિ. યથા તથા જાયનં જાતિઅત્થો. તસ્સા પન સન્નિપાતતો જાયનં સઞ્જાતિઅત્થો. માતુકુચ્છિં ઓક્કમિત્વા વિય જાયનં ઓક્કન્તિઅત્થો. સો જાતિતો નિબ્બત્તનં નિબ્બત્તિઅત્થો. કેવલં પાતુભવનં પાતુભાવટ્ઠો.

જરામરણઙ્ગં મરણપ્પધાનન્તિ તસ્સ મરણટ્ઠા એવ ખયાદયો ગમ્ભીરાતિ દસ્સિતા. ઉપ્પન્નઉપ્પન્નાનઞ્હિ નવનવાનં ખયેન કમેન ખણ્ડિચ્ચાદિપરિપક્કપવત્તિયં લોકે જરાવોહારોતિ. ખયટ્ઠો વા જરાય વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. નવભાવાપગમો હિ ‘‘ખયો’’તિ વત્તું યુત્તોતિ વિપરિણામટ્ઠો દ્વિન્નમ્પિ વસેન યોજેતબ્બો, સન્તતિવસેન વા જરાય ખયવયભાવા, સમ્મુતિખણિકવસેન મરણસ્સ ભેદવિપરિણામટ્ઠા યોજેતબ્બા. અવિજ્જાદીનં સભાવો પટિવિજ્ઝીયતીતિ પટિવેધો. વુત્તઞ્હેતં નિદાનકથાયં ‘‘તેસં તેસં વા તત્થ તત્થ વુત્તધમ્માનં પટિવિજ્ઝિતબ્બો સલક્ખણસઙ્ખાતો અવિપરીતસભાવો પટિવેધો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; અભિ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) સો હિ અવિજ્જાદીનં સભાવો મગ્ગઞાણેનેવ અસમ્મોહપટિવેધવસેન પટિવિજ્ઝિતબ્બતો અઞ્ઞાણસ્સ અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠતાય અગાધટ્ઠેન ગમ્ભીરો. સા સબ્બાપીતિ સા યથાવુત્તા સઙ્ખેપતો ચતુબ્બિધા વિત્થારતો અનેકપ્પભેદા સબ્બાપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ ગમ્ભીરતા થેરસ્સ ઉત્તાનકા વિય ઉપટ્ઠાસિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતત્તા. ઉદાહુ અઞ્ઞેસમ્પીતિ ‘‘મય્હં તાવ એસ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ઉત્તાનકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, કિં નુ ખો અઞ્ઞેસમ્પિ એવં ઉત્તાનકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતી’’તિ મા એવં અવચ મયાવ દિન્નનયે ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનવિધિમ્હિ ઠત્વા.

અપસાદનાવણ્ણના

ઓળારિકન્તિ વત્થુવીતિક્કમસમત્થતાવસેન થૂલં. કામં કામરાગપટિઘાયેવ અત્થતો કામરાગપટિઘસંયોજનાનિ, કામરાગપટિઘાનુસયા ચ, તથાપિ અઞ્ઞોયેવ સંયોજનટ્ઠો બન્ધનભાવતો, અઞ્ઞો અનુસયનટ્ઠો અપ્પહીનભાવેન સન્તાને થામગમનન્તિ કત્વા, ઇતિ કિચ્ચવિસેસવિસિટ્ઠભેદે ગહેત્વા ‘‘ચત્તારો કિલેસે’’તિ ચ વુત્તં. એસેવ નયો ઇતરેસુપિ. અણુસહગતેતિ અણુસભાવં ઉપગતે. તબ્ભાવત્થો હિ અયં સહગત-સદ્દો ‘‘નન્દિરાગસહગતા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૯૧, ૧૩૩, ૪૬૦; ૩.૩૭૪; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૪; વિભ. ૨૦૩; પટિ. મ. ૧.૩૪; ૨.૩૦) વિય.

યથા ઉપરિમગ્ગાધિગમનવસેન સચ્ચસમ્પટિવેધો પચ્ચયાકારપટિવેધવસેન, એવં સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિઅધિગમનવસેનપિ સચ્ચસમ્પટિવેધો પચ્ચયાકારપટિવેધવસેનેવાતિ દસ્સેતું ‘‘કસ્મા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બથાવાતિ સબ્બપ્પકારેનેવ કિઞ્ચિપિ પકારં અસેસેત્વાતિ અત્થો. યે કતાભિનીહારાનં મહાબોધિસત્તાનં વીરિયસ્સ ઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમમુદુતાવસેન બોધિસમ્ભારસમ્ભરણે કાલભેદા ઇચ્છિતા, તે દસ્સેન્તો ‘‘ચત્તારિ, અટ્ઠ, સોળસ વા અસઙ્ખ્યેય્યાની’’તિ આહ, સ્વાયમત્થો ચરિયાપિટકવણ્ણનાય ગહેતબ્બો. સાવકો પદેસઞાણે ઠિતોતિ સાવકો હુત્વા સેક્ખભાવતો તત્થાપિ પદેસઞાણે ઠિતો. બુદ્ધાનં કથાય ‘‘તં તથાગતો અભિસમેતી’’તિઆદિકાય પચ્ચનીકં હોતિ. અનઞ્ઞસાધારણસ્સ હિ વસેન બુદ્ધાનં સીહનાદો, ન અઞ્ઞસાધારણસ્સ.

‘‘વાયમન્તસ્સેવા’’તિ ઇમિના વિસેસતો ઞાણસમ્ભારસમ્ભરણં પઞ્ઞાપારમિતાપૂરણં વદતિ. તસ્સ ચ સબ્બમ્પિ પુઞ્ઞં ઉપનિસ્સયો.

‘‘એસ દેવમનુસ્સાનં, સબ્બકામદદો નિધિ;

યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ. (ખુ. પા. ૮.૧૦) –

હિ વુત્તં. તસ્મા મહાબોધિસત્તાનં સબ્બેસમ્પિ પુઞ્ઞસમ્ભારો યાવદેવ ઞાણસમ્ભારત્થો સમ્માસમ્બોધિસમધિગમસમત્થત્તાતિ આહ ‘‘પચ્ચયાકારં …પે… નત્થી’’તિ. ઇદાનિ પચ્ચયાકારપટિવેધસ્સેવ વા મહાનુભાવતાદસ્સનમુખેન પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સેવ પરમગમ્ભીરતં દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જા’’તિઆદિ વુત્તં. નવહિ આકારેહીતિ ઉપ્પાદાદીહિ નવહિ આકારેહિ. અવિજ્જા હિ સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, પવત્તં હુત્વા નિમિત્તં, આયૂહનં, સંયોગો, પલિબોધો, સમુદયો, હેતુ, પચ્ચયો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ. એવં સઙ્ખારાદયો વિઞ્ઞાણાદીનં. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘કથં પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં? અવિજ્જા સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદટ્ઠિતિ ચ પવત્તટ્ઠિતિ ચ નિમિત્તટ્ઠિતિ ચ આયૂહનટ્ઠિતિ ચ સઞ્ઞોગટ્ઠિતિ ચ પલિબોધટ્ઠિતિ ચ સમુદયટ્ઠિતિ ચ હેતુટ્ઠિતિ ચ પચ્ચયટ્ઠિતિ ચ ઇમેહિ નવહાકારેહિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા પચ્ચયસમુપ્પન્ના’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૪૫).

તત્થ નવહાકારેહીતિ નવહિ પચ્ચયભાવૂપગમનાકારેહિ. ઉપ્પજ્જતિ એતસ્મા ફલન્તિ ઉપ્પાદો, ફલુપ્પત્તિયા કારણભાવો. સતિ ચ અવિજ્જાય સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ, નાસતિ, તસ્મા અવિજ્જા સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ. તથા અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા પવત્તન્તિ, નીયન્તિ ચ. યથા ચ ભવાદીસુ ખિપન્તિ, એવં તેસં અવિજ્જા પચ્ચયો હોતિ. તથા આયૂહન્તિ ફલુપ્પત્તિયા ઘટેન્તિ, સંયુજ્જન્તિ અત્તનો ફલેન. યસ્મિં સન્તાને સયં ઉપ્પન્ના, તં પલિબુન્ધન્તિ. પચ્ચયન્તરસમવાયે ઉદયન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ. હિનોતિ ચ સઙ્ખારાનં કારણભાવં ગચ્છતિ. પટિચ્ચ અવિજ્જં સઙ્ખારા અયન્તિ પવત્તન્તીતિ એવં અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં કારણભાવૂપગમનવિસેસા ઉપ્પાદાદયો વેદિતબ્બા. તત્થ તથા સઙ્ખારાદીનં વિઞ્ઞાણાદીસુ ઉપ્પાદટ્ઠિતિઆદીસુપિ. તિટ્ઠતિ એતેનાતિ ઠિતિ, કારણં. ઉપ્પાદો એવ ઠિતિ ઉપ્પાદટ્ઠિતિ. એસેવ નયો સેસેસુપિ. ‘‘પચ્ચયો હોતી’’તિ ઇદં ઇધ લોકનાથેન તદા પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સ આરદ્ધભાવદસ્સનં. સો ચ આરમ્ભો ઞાયારુળ્હો ‘‘યથા ચ પુરિમેહિ મહાબોધિસત્તેહિ બોધિમૂલે પવત્તિતો, તથેવ ચ પવત્તિતો’’તિ. અચ્છરિયવેગાભિહતા દસસહસ્સિલોકધાતુ સઙ્કમ્પિ સમ્પકમ્પીતિ દસ્સેન્તો ‘‘દિટ્ઠમત્તેવા’’તિઆદિમાહ.

એતસ્સ ધમ્મસ્સાતિ એતસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતસ્સ ધમ્મસ્સ. સો પન યસ્મા અત્થતો હેતુપભવાનં હેતુ. તેનાહ ‘‘એતસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સા’’તિ, જાતિઆદીનં જરામરણાદિપચ્ચયતાયાતિ અત્થો. નામરૂપપરિચ્છેદો, તસ્સ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહો ન પઠમાભિનિવેસમત્તેન હોતિ, અથ ખો તત્થ અપરાપરં ઞાણુપ્પત્તિસઞ્ઞિતેન અનુ અનુ બુજ્ઝનેન, તદુભયાભાવં પન દસ્સેન્તો ‘‘ઞાતપરિઞ્ઞાવસેન અનનુબુજ્ઝના’’તિ આહ. નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પજહનવસેન વત્તમાના વિપસ્સના ધમ્મે ચ પટિવિજ્ઝન્તી એવ નામ હોતિ પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનેન તિક્ખવિસદભાવાપત્તિતો, તદધિટ્ઠાનભૂતા ચ તીરણપરિઞ્ઞા, અરિયમગ્ગો ચ પરિઞ્ઞાપહાનાભિસમયવસેન પવત્તિયા તીરણપહાનપરિઞ્ઞાસઙ્ગહો ચાતિ તદુભયપટિવેધાભાવં દસ્સેન્તો ‘‘તીરણ…પે… અપ્પટિવિજ્ઝના’’તિ આહ. તન્તં વુચ્ચતિ વત્થવીનનત્થં તન્તવાયેહિ દણ્ડકે આસઞ્જિત્વા પસારિતસુત્તપટ્ટી તનીયતીતિ કત્વા. તં પન સુત્તસન્તાનાકુલતાય નિદસ્સનભાવેન આકુલમેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘તન્તં વિય આકુલકજાતા’’તિ. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. સમાનેતુન્તિ પુબ્બેન પરં સમં કત્વા આનેતું, અવિસમં ઉજું કાતુન્તિ અત્થો. તન્તમેવ વા આકુલં તન્તાકુલં, તન્તાકુલં વિય જાતા ભૂતાતિ તન્તાકુલજાતા. મજ્ઝિમં પટિપદં અનુપગન્ત્વા અન્તદ્વયપતનેન પચ્ચયાકારે ખલિતા આકુલા બ્યાકુલા હોન્તિ. તેનેવ અન્તદ્વયપતનેન તંતંદિટ્ઠિગાહવસેન પરિબ્ભમન્તા ઉજુકં ધમ્મટ્ઠિતિ કથં પટિપજ્જિતું ન જાનન્તિ. તેનાહ ‘‘ન સક્કોન્તિ તં પચ્ચયાકારં ઉજું કાતુ’’ન્તિ. દ્વે બોધિસત્તેતિ પચ્ચેકબોધિસત્તમહાબોધિસત્તે. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ અત્તનો સભાવેન, પરોપદેસેન વિનાતિ અત્થો. તત્થ તત્થ ગુળકજાતન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને જાતગુળકમ્પિ ગણ્ઠીતિ સુત્તગણ્ઠિ. તતો એવ ગણ્ઠિબદ્ધં બદ્ધગણ્ઠિકં. પચ્ચયેસુ પક્ખલિત્વાતિ અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાદિસભાવેસુ પચ્ચયધમ્મેસુ નિચ્ચાદિગ્ગાહવસેન પક્ખલિત્વા. પચ્ચયે ઉજું કાતું અસક્કોન્તાતિ તસ્સેવ નિચ્ચાદિગ્ગાહસ્સ અવિસ્સજ્જનતો પચ્ચયધમ્મનિમિત્તં અત્તનો દસ્સનં ઉજું કાતું અસક્કોન્તા ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થવસેન ગણ્ઠિકજાતા હોન્તીતિ આહ ‘‘દ્વાસટ્ઠિ…પે… ગણ્ઠિબદ્ધા’’તિ. યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સસ્સતદિટ્ઠિઆદિદિટ્ઠિયો નિસ્સિતા અલ્લીના.

વિનનતો ‘‘કુલા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામસ્સ તન્તવાયસ્સ ગણ્ઠિકં નામ આકુલભાવેન અગ્ગતો વા મૂલતો વા દુવિઞ્ઞેય્યાયેવ ખલિતતન્તસુત્તન્તિ આહ ‘‘કુલાગણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્ત’’ન્તિ. સકુણિકાતિ કુલાવકસકુણિકા. સા હિ રુક્ખસાખાસુ ઓલમ્બનકુલાવકા હોતિ. તઞ્હિ સા કુલાવકં તતો તતો તિણહીરાદિકે આનેત્વા તથા વિનન્ધતિ, યથા તેસં પેસકારકઞ્જિયસુત્તં વિય અગ્ગેન વા અગ્ગં મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું વિવેચેતું વા ન સક્કા. તેનાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. તદુભયમ્પીતિ ‘‘કુલાગણ્ઠિક’’ન્તિ વુત્તં કઞ્જિયસુત્તં, કુલાવકઞ્ચ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘એવમેવ સત્તા’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેનેવ.

કામં મુઞ્જપબ્બજતિણાનિ યથાજાતાનિપિ દીઘભાવેન પતિત્વા અરઞ્ઞટ્ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનન્ધિત્વા આકુલબ્યાકુલાનિ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, તાનિ પન ન તથા દુબ્બિવેચિયાનિ, યથા રજ્જુભૂતાનીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા તાની’’તિઆદિ વુત્તં. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

અપાયાતિ અવડ્ઢિતા, સુખેન, સુખહેતુના વા વિરહિતાતિ અત્થો. દુક્ખસ્સ ગતિભાવતોતિ આપાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. સુખસમુસ્સયતોતિ અબ્ભુદયતો. વિનિપતિતત્તાતિ વિરૂપં નિપતિતત્તા યથા તેનત્તભાવેન સુખસમુસ્સયો ન હોતિ, એવં નિપતિતત્તા. ઇતરોતિ સંસારો. નનુ ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તોપિ સંસારો એવાતિ? સચ્ચમેતં, નિરયાદીનં પન અધિમત્તદુક્ખભાવદસ્સનત્થં અપાયાદિગ્ગહણં. ગોબલીબદ્દઞાયેનાયમત્થો વેદિતબ્બો. ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટીતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં હેતુફલભાવેન અપરાપરં પવત્તિ. અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાનાતિ અવિચ્છેદેન પવત્તમાના. તં સબ્બમ્પીતિ તં ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તં સબ્બં અપાયદુક્ખઞ્ચેવ વટ્ટદુક્ખઞ્ચ. ‘‘મહાસમુદ્દે વાતુક્ખિત્તનાવા વિયા’’તિ ઇદં પરિબ્ભમટ્ઠાનસ્સ મહન્તદસ્સનત્થઞ્ચેવ પરિબ્ભમનસ્સ અનવટ્ઠિતતાદસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘ઉપમાય. યન્તેસુ યુત્તગોણો વિયા’’તિ ઇદં પન અવસભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ દુપ્પમોક્ખભાવદસ્સનત્થઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં.

પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણના

ઇમિના તાવાતિ એત્થ તાવ-સદ્દો કમત્થો, તેન ‘‘તન્તાકુલકજાતા’’તિ પદસ્સ અનુસન્ધિ પરતો આવિભવિસ્સતીતિ દીપેતિ. અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયાતિ એત્થ અયં પચ્ચયોતિ ઇદપ્પચ્ચયો, તસ્મા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇમસ્મા પચ્ચયાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ઇમસ્મા નામ પચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ એવં વત્તબ્બો અત્થિ નુ ખો જરામરણસ્સ પચ્ચયોતિ. તેનાહ ‘‘અત્થિ નુ ખો…પે… ભવેય્યા’’તિ. એત્થ હિ ‘‘કિં પચ્ચયા જરામરણં? જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઉપરિ જાતિસદ્દપચ્ચયસદ્દસમાનાધિકરણેન કિં-સદ્દેન ઇદં-સદ્દસ્સ સમાનાધિકરણતાદસ્સનતો કમ્મધારયસમાસતા ઇદપ્પચ્ચયસદ્દસ્સ યુજ્જતિ. ન હેત્થ ‘‘ઇમસ્સ પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા’’તિ જરામરણસ્સ, અઞ્ઞસ્સ વા પચ્ચયતો જરામરણસમ્ભવપુચ્છા સમ્ભવતિ વિઞ્ઞાતભાવતો, અસમ્ભવતો ચ, જરામરણસ્સ પન પચ્ચયપુચ્છા સમ્ભવતિ. પચ્ચયસદ્દસમાનાધિકરણતાયઞ્ચ ઇદં-સદ્દસ્સ ‘‘ઇમસ્મા પચ્ચયા’’તિ પચ્ચયપુચ્છા યુજ્જતિ.

સા પન સમાનાધિકરણતા યદિપિ અઞ્ઞપદત્થસમાસેપિ લબ્ભતિ, અઞ્ઞપદત્થવચનિચ્છાભાવતો પનેત્થ કમ્મધારયસમાસો વેદિતબ્બો. સામિવચનસમાસપક્ખે પન નત્થેવ સમાનાધિકરણતાસમ્ભવોતિ. નનુ ચ ‘‘ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ એત્થ ઇદપ્પચ્ચય-સદ્દો સામિવચનસમાસો ઇચ્છિતોતિ? સચ્ચં ઇચ્છિતો ઉજુકમેવ તત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદવચનિચ્છાતિ કત્વા, ઇધ પન કેવલં જરામરણસ્સ પચ્ચયપરિપુચ્છા અધિપ્પેતા, તસ્મા યથા તત્થ ઇદં-સદ્દસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદવિસેસનતા, ઇધ ચ ‘‘પુચ્છિતબ્બપચ્ચયત્થતા સમ્ભવતિ, તથા તત્થ, ઇધ ચ સમાસકપ્પના વેદિતબ્બા. કસ્મા પન તત્થ કમ્મધારયસમાસો ન ઇચ્છિતોતિ? હેતુપ્પભવાનં હેતુ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ કમ્મધારયસમાસે અસમ્ભવતોતિ ઇમસ્સ, અત્તનો પચ્ચયાનુરૂપસ્સ અનુરૂપો પચ્ચયો ઇદપ્પચ્ચયોતિ એતસ્સ ચ અત્થસ્સ ઇચ્છિતત્તા. યો પનેત્થ ઇદં-સદ્દેન ગહિતો અત્થો, સો ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ જરામરણગ્ગહણેનેવ ગહિતોતિ ઇદં-સદ્દો પટિચ્ચસમુપ્પાદતો પરિચ્ચજનતો અઞ્ઞસ્સ અસમ્ભવતો પચ્ચયે અવતિટ્ઠતિ, તેનેત્થ કમ્મધારયસમાસો. તત્થ પન ઇદં-સદ્દસ્સ તતો પરિચ્ચજનકારણં નત્થીતિ સામિવચનસમાસો એવ ઇચ્છિતો. અટ્ઠકથાયંપન યસ્મા જરામરણાદીનં પચ્ચયપુચ્છામુખેનાયં પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના આરદ્ધા, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચ નામ અત્થતો હેતુપ્પભવાનં હેતૂતિ વુત્તો વાયમત્થો, તસ્મા ‘‘ઇમસ્સ જરામરણસ્સ પચ્ચયો’’તિ એવમત્થવણ્ણના કતા.

પણ્ડિતેનાતિ એકંસબ્યાકરણીયાદિપઞ્હાવિસેસજાનનસમત્થાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતેન. તમેવ હિસ્સ પણ્ડિચ્ચં દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. યાદિસસ્સ જીવસ્સ દિટ્ઠિગતિકો સરીરતો અનઞ્ઞત્તં પુચ્છતિ ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ, સો એવં પરમત્થતો નુપલબ્ભતિ, કથં તસ્સ વઞ્ઝાતનયસ્સ વિય દીઘરસ્સતા સરીરતો અઞ્ઞતા વા અનઞ્ઞતા વા બ્યાકાતબ્બા સિયા, તસ્માસ્સ પઞ્હસ્સ ઠપનીયતા વેદિતબ્બા. તુણ્હીભાવો નામેસ પુચ્છતો અનાદરો વિહેસા વિય હોતીતિ ‘‘અબ્યાકતમેત’’ન્તિ પકારન્તરમાહ. એવં અબ્યાકરણકારણં ઞાતુકામસ્સ કથેતબ્બં હોતિ, કથિતે ચ જાનન્તસ્સ પમાદોપિ એવં સિયા, કથનવિધિ પન ‘‘યાદિસસ્સા’’તિઆદિના દસ્સિતો એવ. એવં અપ્પટિપજ્જિત્વાતિ એવં ઠપનીયપઞ્હે વિય તુણ્હીભાવાદિં અનાપજ્જિત્વા એવ. ‘‘અપ્પટિપજ્જિત્વા’’તિ વચનં નિદસ્સનમત્તમેતં. ‘‘કિં સબ્બં અનિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કિં સઙ્ખતં સન્ધાય પુચ્છસિ, ઉદાહુ અસઙ્ખત’’ન્તિ પટિપુચ્છિત્વા બ્યાકાતબ્બં હોતિ ‘‘કિં ખન્ધપઞ્ચકં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘અત્થિ તત્થ પરિઞ્ઞેય્યં, અત્થિ ન પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ વિભજ્જ બ્યાકાતબ્બં હોતિ, એવં અપ્પટિપજ્જિત્વાતિ ચ અયમેત્થ અત્થો ઇચ્છિતોતિ. પુબ્બે યસ્સ પચ્ચયસ્સ અત્થિતામત્તં ચોદિતન્તિ અત્થિતામત્તં વિસ્સજ્જિતં. પુચ્છાસભાગેન હિ વિસ્સજ્જનન્તિ. ઇદાનિ તસ્સેવ સરૂપપુચ્છા કરીયતીતિ ‘‘પુન કિ’’ન્તિ વુત્તં. ઇધાપિ ‘‘યથા’’તિઆદિ સબ્બં આનેત્વા વત્તબ્બં.

‘‘એસ નયો સબ્બપદેસૂ’’તિ અતિદેસવસેન ઉસ્સુક્કં કત્વા ‘‘નામરૂપપચ્ચયા’’તિઆદિના તત્થ અપવાદો આરદ્ધો. યસ્મા દસ્સેતુકામો, તસ્મા ઇદં વુત્તન્તિ યોજના. છન્નં વિપાકસમ્ફસ્સાનંયેવ ગહણં હોતિ વિઞ્ઞાણાદિ વેદનાપરિયોસાના વિપાકવિધીતિ કત્વા અનેકેસુ સુત્તપદેસુ, (મ. નિ. ૩.૧૨૬; ઉદા. ૧) અભિધમ્મે (વિભ. ૨૨૫) ચ યેભુય્યેન તેસંયેવ ગહણસ્સ નિરુળ્હત્તા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકત્થો, તેનેત્થ ‘‘ગહિતમ્પી’’તિઆદિના વુચ્ચમાનંયેવ વિસેસં જોતેતિ. પચ્ચયભાવો નામ પચ્ચયુપ્પન્નાપેક્ખો તેન વિના તસ્સ અસમ્ભવતો. તસ્મા સળાયતનપ્પચ્ચયાતિ ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ ઇમિના પદેનાતિ યોજના. અવયવેન વા સમુદાયોપલક્ખણમેતં ‘‘સળાયતનપચ્ચયા’’તિ, તસ્મા ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ ઇમિના પદેનાતિ વુત્તં હોતિ. ગહિતમ્પીતિ છબ્બિધં વિપાકફસ્સમ્પિ. અગ્ગહિતમ્પીતિ અવિપાકફસ્સમ્પિ કુસલાકુસલકિરિયાફસ્સમ્પિ. પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસં દસ્સેતુકામોતિ યોજના. ન ચેત્થ પચ્ચયુપ્પન્નોવ ઉપાદિન્નો ઇચ્છિતો, અથ ખો પચ્ચયોપિ ઉપાદિન્નો ઇચ્છિતોતિ અજ્ઝત્તિકાયતનસ્સેવ સળાયતનગ્ગહણેન ગહણન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘સળાયતનતો…પે… દસ્સેતુકામો’’તિ. ન હિ ફસ્સસ્સ ચક્ખાદિસળાયતનમેવ પચ્ચયો, અથ ખો ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૪, ૪૫; ૨.૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) વચનતો રૂપાયતનાદિરૂપઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિનામઞ્ચ પચ્ચયો, તસ્મા ઇમં ચક્ખાદિસળાયતનતો અતિરિત્તં આવજ્જનાદિ વિય સાધારણં અહુત્વા, તસ્સ તસ્સ ફસ્સસ્સ સાધારણતાય અઞ્ઞં વિસેસપચ્ચયં પિ-સદ્દેન અવિસિટ્ઠં સાધારણપચ્ચયં પિદસ્સેતુકામો ભગવા, ‘‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ યોજના. અભિધમ્મભાજનીયેપિ ઇમમેવ પચ્ચયં સન્ધાય ‘‘નામરૂપપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ વુત્તન્તિ તદટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૪૩) ‘‘પચ્ચયવિસેસદસ્સનત્થઞ્ચેવ મહાનિદાનદેસનાસઙ્ગહત્થઞ્ચા’’તિ અત્થવણ્ણના કતા. પચ્ચયાનન્તિ જાતિઆદીનં પચ્ચયધમ્માનં. નિદાનં કથિતન્તિ જરામરણાદિકસ્સ નિદાનત્તં કથિતં એકંસિકો પચ્ચયભાવો કથિતો. તઞ્હિ તેસં પચ્ચયભાવે અબ્યભિચારીતિ દસ્સેતું ‘‘ઇતિ ખો પનેત’’ન્તિઆદિના ઉપરિ દેસના પવત્તા. નિજ્જટેતિ નિજ્જાલકે. નિગ્ગુમ્બેતિ નિક્ખેપે. પદદ્વયેનાપિ આકુલાભાવમેવ દસ્સેતિ, તસ્મા અનાકુલં અબ્યાકુલં મહન્તં પચ્ચયનિદાનમેત્થ કથિતન્તિ મહાનિદાનં સુત્તં અઞ્ઞથાભાવસ્સ અભાવતો.

૯૮. તેસં તેસં પચ્ચયાનન્તિ તેસં તેસં જાતિઆદીનં પચ્ચયાનં. યસ્મા પચ્ચયભાવો નામ તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ અનૂનાધિકેહેવ તસ્સ તસ્સ ફલસ્સ સમ્ભવતો તથો તચ્છો, તપ્પકારો વા સામગ્ગિઉપગતેસુ પચ્ચયેસુ મુહુત્તમ્પિ તથો નિબ્બત્તનધમ્માનં અસમ્ભવાભાવતો. અવિતથો અવિસંવાદનકો વિસંવાદનાકારવિરહિતો અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહિ અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતો. ‘‘અનઞ્ઞથા’’તિ વુચ્ચતિ અઞ્ઞથાભાવસ્સ અભાવતો. તસ્મા ‘‘તથં અવિતથં અનઞ્ઞથં પચ્ચયભાવં દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. પરિયાયતિ અત્તનો ફલં પરિગ્ગહેત્વા વત્તતીતિ પરિયાયો, હેતૂતિ આહ ‘‘પરિયાયેનાતિ કારણેના’’તિ. સબ્બેન સબ્બન્તિ દેવત્તાદિના સબ્બભાવેન સબ્બા જાતિ. સબ્બથા સબ્બન્તિ તત્થાપિ ચાતુમહારાજિકાદિસબ્બાકારેન સબ્બા, નિપાતદ્વયમેતં, નિપાતઞ્ચ અબ્યયં, તઞ્ચ સબ્બલિઙ્ગવિભત્તિવચનેસુ એકાકારમેવ હોતીતિ પાળિયં ‘‘સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અત્થવચને પન તસ્સ તસ્સ જાતિસદ્દાપેક્ખાય ઇત્થિઅત્થવુત્તિતં દસ્સેતું ‘‘સબ્બાકારેન સબ્બા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિનાવ નયેનાતિ ઇમિના જાતિવારે વુત્તેનેવ નયેન. દેવાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ગન્ધબ્બયક્ખાદિકે પાળિયં (દી. નિ. ૨.૯૮) આગતે, તદન્તરભેદે ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

ઇધ નિક્ખિત્તઅત્થવિભજનત્થેતિ ઇમસ્મિં ‘‘કસ્સચિ કિમ્હિચી’’તિ અનિયમતો ઉદ્દેસવસેન વુત્તત્થસ્સ નિદ્દિસનત્થે જોતેતબ્બે નિપાતો, તદત્થજોતનં નિપાતપદન્તિ અત્થો. તસ્સાતિ તસ્સ પદસ્સ. તેતિ ધમ્મદેસનાય સમ્પદાનભૂતં થેરં વદતિ. સેય્યથિદન્તિ વા તે કતમેતિ ચેતિ અત્થો. યે હિ ‘‘કસ્સચી’’તિ, ‘‘કિમ્હિચી’’તિ ચ અનિયમતો વુત્તો અત્થો, તે કતમેતિ. કથેતુકમ્યતાપુચ્છા હેસા. દેવભાવાયાતિ દેવભાવત્થં. ખન્ધજાતીતિ ખન્ધપાતુભાવો, યથા ખન્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘દેવા’’તિ સમઞ્ઞા હોતિ, તથા તેસં ઉપ્પાદોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યાયા’’તિ આહ. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘ગન્ધબ્બાનં ગન્ધબ્બત્થાયા’’તિઆદીસુ સબ્બેસુ જાતિનિદ્દેસપદેસુ, ભવાદિપદેસુ ચ. યેન હિ નયેન સચે હિ જાતીતિ અયમત્થયોજના કતા, જાતિનિદ્દેસપદેસોવ ‘‘ભવો’’તિઆદિના ભવાદિપદેસુપિ સો કાતબ્બોતિ. દેવાતિ ઉપપત્તિદેવા ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય યાવ ભવગ્ગા દિબ્બન્તિ કામગુણાદીહિ કીળન્તિ લળન્તિ વિહરન્તિ જોતન્તીતિ કત્વા. ગન્ધં અબ્બન્તિ પરિભુઞ્જન્તીતિ ગન્ધબ્બા, ધતરટ્ઠસ્સ મહારાજસ્સ પરિવારભૂતા. યજન્તિ વેસ્સવણસક્કાદિકે પૂજેન્તીતિ યક્ખા, તેન તેન વા પણિધિકમ્માદિના યજિતબ્બા પૂજેતબ્બાતિ યક્ખા, વેસ્સવણસ્સ મહારાજસ્સ પરિવારભૂતા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘અમનુસ્સા’’તિ અવિસેસેન વુત્તં. ભૂતાતિ કુમ્ભણ્ડા, વિરૂળ્હકસ્સ મહારાજસ્સ પરિવારભૂતા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘યે કેચિ નિબ્બત્તસત્તા’’તિ અવિસેસેન વુત્તં. અટ્ઠિપક્ખા ભમરતુપ્પળાદયો. ચમ્મપક્ખા જતુસિઙ્ગાલાદયો. લોમપક્ખા હંસમોરાદયો. સરીસપા અહિવિચ્છિકસતપદિઆદયો.

‘‘તેસં તેસ’’ન્તિ ઇદં ન યેવાપનકનિદ્દેસો વિય અવુત્તસઙ્ગહત્થં વચનં, અથ ખો અયેવાપનકનિદ્દેસો વિય વુત્તસઙ્ગહત્થન્તિ. આદિ-સદ્દેનેવ ચ આમેડિતત્થો સઙ્ગય્હતીતિ આહ ‘‘તેસં તેસં દેવગન્ધબ્બાદીન’’ન્તિ. તદત્તાયાતિ તંભાવાય, યથારૂપેસુ ખન્ધેસુ પવત્તમાનેસુ ‘‘દેવા ગન્ધબ્બા’’તિ લોકસમઞ્ઞા હોતિ, તથારૂપતાયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘દેવગન્ધબ્બાદિભાવાયા’’તિ. ‘‘નિરોધો, વિગમો’’તિ ચ પટિલદ્ધત્તાલાભસ્સ ભાવો વુચ્ચતિ, ઇધ પન અચ્ચન્તાભાવો અધિપ્પેતો ‘‘સબ્બસો જાતિયા અસતી’’તિ અવત્વા ‘‘જાતિનિરોધા’’તિ વુત્તત્તાતિ આહ ‘‘અભાવાતિ અત્થો’’તિ.

ફલત્થાય હિનોતીતિ યથા ફલં તતો નિબ્બત્તતિ, એવં હિનોતિ પવત્તતિ, તસ્સ હેતુભાવં ઉપગચ્છતીતિ અત્થો. ઇદં ગણ્હથ નન્તિ ‘‘ઇદં મે ફલં, ગણ્હથ ન’’ન્તિ એવં અપ્પેતિ વિય નિય્યાતેતિ વિય. ‘‘એસ નયો’’તિ અવિસેસં અતિદિસિત્વા વિસેસમત્તસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. નનુ ચાયં જાતિ પરિનિપ્ફન્ના, સઙ્ખતભાવા ચ ન હોતિ વિકારભાવતો, તથા જરામરણં, તસ્સ કથં સા હેતુ હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘જરામરણસ્સ હી’’તિઆદિ. તબ્ભાવે ભાવો, તદભાવે ચ અભાવો જરામરણસ્સ જાતિયા ઉપનિસ્સયતા.

૯૯. ઓકાસપરિગ્ગહોતિ પવત્તિટ્ઠાનપરિગ્ગહો. ઉપપત્તિભવે યુજ્જતિ ઉપપત્તિક્ખન્ધાનં યથાવુત્તટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ અનુપ્પજ્જનતો. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ‘‘કામભવો’’તિઆદિના આગતે ઇમસ્મિં ઠાને. કમ્મભવે યુજ્જતિ કામભવાદિજોતના વિસેસતો તસ્સ જાતિયા પચ્ચયભાવતોતિ. તેનાહ ‘‘સો હિ જાતિયા ઉપનિસ્સયકોટિયાવ પચ્ચયો’’તિ. નનુ ચ ઉપપત્તિભવોપિ જાતિયા ઉપનિસ્સયવસેન પચ્ચયો હોતીતિ? સચ્ચં હોતિ, સો પન ન તથા પધાનભૂતો, કમ્મભવો પન પધાનભૂતો પચ્ચયો જનકભાવતોતિ. ‘‘સો હિ જાતિયા’’તિઆદિ વુત્તં કામભવૂપગં કમ્મં કામભવો. એસ નયો રૂપારૂપભવેસુપિ. ઓકાસપરિગ્ગહોવ કતો‘‘કિમ્હિચી’’તિ ઇમિના સત્તપરિગ્ગહસ્સ કતત્તા.

૧૦૦. તિણ્ણમ્પિ કમ્મભવાનન્તિ કામકમ્મભવાદીનં તિણ્ણમ્પિ કમ્મભવાનં. તિણ્ણઞ્ચ ઉપપત્તિભવાનન્તિ કામુપપત્તિભવાદીનં તિણ્ણઞ્ચ ઉપપત્તિભવાનં. તથા સેસાનિપીતિ દિટ્ઠુપાદાનાદીનિ સેસુપાદાનાનિપિ તિણ્ણમ્પિ કમ્મભવાનં, તિણ્ણઞ્ચ ઉપપત્તિભવાનં પચ્ચયોતિ અત્થો. ઇતીતિ એવં વુત્તનયેન. દ્વાદસ કમ્મભવા દ્વાદસ ઉપપત્તિભવાતિ ચતુવીસતિભવા વેદિતબ્બા. યસ્મા કમ્મભવસ્સ પચ્ચયભાવમુખેનેવ ઉપાદાનં ઉપપત્તિભવસ્સ પચ્ચયો નામ હોતિ, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા ઉપાદાનં કમ્મભવસ્સ ઉજુકમેવ પચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘નિપ્પરિયાયેનેત્થ દ્વાદસ કમ્મભવા લબ્ભન્તી’’તિ. તેસન્તિ કમ્મભવાનં. સહજાતકોટિયાતિ અકુસલસ્સ કમ્મભવસ્સ સહજાતં ઉપાદાનં સહજાતકોટિયા, ઇતરં અનન્તરૂપનિસ્સયાદિવસેન ઉપનિસ્સયકોટિયા, કુસલસ્સ કમ્મભવસ્સ પન ઉપનિસ્સયકોટિયાવ પચ્ચયો. એત્થ ચ યથા અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયાનં સહજાતપચ્ચયેન એકસઙ્ગહતં દસ્સેતું ‘‘સહજાતકોટિયા’’તિ વુત્તં, એવં આરમ્મણૂપનિસ્સયઅનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયાનં એકજ્ઝં ગહણવસેન ‘‘ઉપનિસ્સયકોટિયા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૦૧. ઉપાદાનસ્સાતિ એત્થ કામુપાદાનસ્સ તણ્હા ઉપનિસ્સયકોટિયાવ પચ્ચયો, સેસુપાદાનાનં સહજાતકોટિયાપિ ઉપનિસ્સયકોટિયાપિ વિઞ્ઞાણાદિ ચ વેદનાપરિયોસાના વિપાકવિધીતિ કત્વા.

૧૦૨. યદિદં વેદનાતિ એત્થ વિપાકવેદનાતિ તમેવ તાવ ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયો ઇતરકોટિયા અસમ્ભવતો. અઞ્ઞાતિ કુસલાકુસલકિરિયવેદના. અઞ્ઞથાપીતિ સહજાતકોટિયાપિ.

૧૦૩. એત્તાવતાતિ જરામરણાદીનં પચ્ચયપરમ્પરાદસ્સનવસેન પવત્તાય એત્તકાય દેસનાય. પુરિમતણ્હન્તિ પુરિમભવસિદ્ધં તણ્હં. ‘‘એસ પચ્ચયો તણ્હાય, યદિદં વેદના’’તિ વત્વા તદનન્તરં ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્ત’’ન્તિઆદિના વેદનાય પચ્ચયભૂતસ્સ ફસ્સસ્સ ઉદ્ધરણં અઞ્ઞેસુ સુત્તેસુ આગતનયેન પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દેસનામગ્ગો, તં પન અનોતરિત્વા સમુદાચારતણ્હાદસ્સનમુખેનેવ તણ્હામૂલકધમ્મે દેસેન્તો આચિણ્ણદેસનામગ્ગતો ઓક્કમન્તો વિય, તઞ્ચ દેસનં પસ્સતો અપ્પવત્તન્તિ પસય્હ બલક્કારેન દેસેન્તો વિય ચ હોતીતિ આહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ. દ્વે તણ્હાતિ ઇધાધિપ્પેતતણ્હા એવ દ્વિધા ભિન્દન્તો આહ. એસનતણ્હાતિ ભોગાનં પરિયેસનવસેન પવત્તતણ્હા. એસિતતણ્હાતિ પરિયિટ્ઠેસુ ભોગેસુ ઉપ્પજ્જમાનતણ્હા. સમુદાચારતણ્હાયાતિ પરિયુટ્ઠાનવસેન પવત્તતણ્હાય. દુવિધાપેસા વેદનં પટિચ્ચ તણ્હા નામ વેદનાપચ્ચયા ચ અપ્પટિલદ્ધાનં ભોગાનં પટિલાભાય પરિયેસના, લદ્ધેસુ ચ તેસુપાતબ્યતાપત્તિઆદિ હોતીતિ.

પરિતસ્સનવસેન પરિયેસતિ એતાયાતિ પરિયેસના. આસયતો, પયોગતો ચ પરિયેસના તથાપવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. તેનાહ ‘‘તણ્હાય સતિ હોતી’’તિ. રૂપાદિઆરમ્મણપટિલાભોતિ સવત્થુકાનં રૂપાદિઆરમ્મણાનં ગવેસનવસેન, પવત્તિયં પન અપરિયિટ્ઠંયેવ લબ્ભતિ, તમ્પિ અત્થતો પરિયેસનાય લદ્ધમેવ નામ તથારૂપસ્સ કમ્મસ્સ પુબ્બેકતત્તા એવ લબ્ભનતો. તેનાહ ‘‘સો હિ પરિયેસનાય સતિ હોતી’’તિ. સુખવિનિચ્છયન્તિ સુખં વિસેસતો નિચ્છિનોતીતિ સુખવિનિચ્છયો, સુખં સભાવતો, સમુદયતો, અત્થઙ્ગમનતો, નિસ્સરણતો ચ યાથાવતો જાનિત્વા પવત્તઞાણં, તં સુખવિનિચ્છયં. જઞ્ઞાતિ જાનેય્ય. ‘‘સુભસુખ’’ન્તિઆદિકં આરમ્મણે અભૂતાકારં વિવિધં નિન્નભાવેન નિચ્છિનોતિ આરોપેતીતિ વિનિચ્છયો. અસ્સાદાનુપસ્સનતણ્હાદિટ્ઠિયાપિ એવમેવ વિનિચ્છયભાવો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પન સુત્તે વિતક્કોયેવ આગતોતિ યોજના. ઇમસ્મિં પન સુત્તેતિ સક્કપઞ્હસુત્તે. (દી. નિ. ૨.૩૫૮) તત્થ હિ ‘‘છન્દો ખો, દેવાનં ઇન્દ, વિતક્કનિદાનો’’તિ આગતં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં મહાનિદાનસુત્તે.‘‘વિતક્કેનેવ વિનિચ્છિનાતી’’તિ એતેન ‘‘વિનિચ્છીયતિ એતેનાતિ વિનિચ્છયો’’તિ વિનિચ્છય-સદ્દસ્સ કરણસાધનમાહ. ‘‘એત્તક’’ન્તિઆદિ વિનિચ્છયનાકારદસ્સનં.

છન્દનટ્ઠેન છન્દો, એવં રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, સ્વાયં અનાસેવનતાય મન્દો હુત્વા પવત્તો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘દુબ્બલરાગસ્સાધિવચન’’ન્તિ. અજ્ઝોસાનન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનિવિસનં. ‘‘મય્હં ઇદ’’ન્તિ હિ તણ્હાગાહો યેભુય્યેન અત્તગ્ગાહસન્નિસ્સયોવ હોતિ. તેનાહ ‘‘અહં મમ’’ન્તિ, ‘‘બલવસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ ચ તેસં ગાહાનં થિરભાવપ્પત્તિમાહ. તણ્હાદિટ્ઠિવસેન પરિગ્ગહકરણન્તિ ‘‘અહં મમ’’ન્તિ બલવસન્નિટ્ઠાનવસેન અભિનિવિટ્ઠસ્સ અત્તત્તનિયગ્ગાહવત્થુનો અઞ્ઞાસાધારણં વિય કત્વા પરિગ્ગહેત્વા ઠાનં, તથાપવત્તો લોભસહગતચિત્તુપ્પાદો. અત્તના પરિગ્ગહિતસ્સ વત્થુનો યસ્સ વસેન પરેહિ સાધારણભાવસ્સ અસહમાનો હોતિ પુગ્ગલો, સો ધમ્મો અસહનતા. એવં વચનત્થં વદન્તિ નિરુત્તિનયેન. સદ્દલક્ખણે પન યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન મચ્છરિયયોગતો પુગ્ગલો મચ્છરો, તસ્સ ભાવો, કમ્મં વા મચ્છરિયં, મચ્છેરો ધમ્મો. મચ્છરિયસ્સ બલવભાવતો આદરેન રક્ખણં આરક્ખોતિ આહ ‘‘દ્વાર…પે… સુટ્ઠુ રક્ખણ’’ન્તિ. અત્તનો ફલં કરોતીતિ કરણં, યં કિઞ્ચિ કારણં, અધિકં કરણન્તિ અધિકરણં, વિસેસકારણં. વિસેસકારણઞ્ચ ભોગાનં આરક્ખદણ્ડાદાનાદિઅનત્થસમ્ભવસ્સાતિ વુત્તં ‘‘આરક્ખાધિકરણ’’ન્તિઆદિ. પરનિસેધનત્થન્તિ મારણાદિના પરેસં વિબાધનત્થં. આદીયતિ એતેનાતિ આદાનં, દણ્ડસ્સ આદાનં દણ્ડાદાનં, અભિભવિત્વા પરવિહેઠનચિત્તુપ્પાદો. સત્થાદાનેપિ એસેવ નયો. હત્થપરામાસાદિવસેન કાયેન કાતબ્બકલહો કાયકલહો. મમ્મઘટ્ટનાદિવસેન વાચાય કાતબ્બકલહો વાચાકલહો. વિરુજ્ઝનવસેન વિરૂપં ગણ્હાતિ એતેનાતિ વિગ્ગહો. વિરુદ્ધં વદતિ એતેનાતિ વિવાદો. તુવં તુવન્તિ અગારવવચનસહચરણતો તુવં તુવં, સબ્બેતે તથાપવત્તા દોસસહગતચિત્તુપ્પાદા વેદિતબ્બા. તેનાહ ભગવા ‘‘અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૦૪).

૧૧૨. દેસનં નિવત્તેસીતિ ‘‘તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના’’તિઆદિના અનુલોમનયેન પવત્તિતં દેસનં પટિલોમનયેન પુન ‘‘આરક્ખાધિકરણ’’ન્તિ આરભન્તો નિવત્તેસિ. પઞ્ચકામગુણિકરાગવસેનાતિ આરમ્મણભૂતા પઞ્ચ કામગુણા એતસ્સ અત્થીતિ પઞ્ચકામગુણિકો, તત્થ રઞ્જનવસેન અભિરમણવસેન પવત્તરાગો, તસ્સ વસેન ઉપ્પન્ના રઞ્જનવસેન તણ્હાયનવસેન પવત્તા રૂપાદિતણ્હાવ કામેસુ તણ્હાતિ કામતણ્હા. ભવતિ અત્થિ સબ્બકાલં તિટ્ઠતીતિ પવત્તા ભવદિટ્ઠિ ઉત્તરપદલોપેન ભવો, તંસહગતા તણ્હા ભવતણ્હા. વિભવતિ વિનસ્સતિ ઉચ્છિજ્જતીતિ પવત્તા વિભવદિટ્ઠિ વિભવો ઉત્તરપદલોપેન, તંસહગતા તણ્હા વિભવતણ્હાતિ આહ ‘‘સસ્સતદિટ્ઠી’’તિઆદિ. ઇમે દ્વે ધમ્માતિ ‘‘એસ પચ્ચયો ઉપાદાનસ્સ, યદિદં તણ્હા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૦૧) એવં વુત્તા વટ્ટમૂલતણ્હા ચ ‘‘તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૦૩) એવં વુત્તા સમુદાચારતણ્હા ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા. વટ્ટમૂલસમુદાચારવસેનાતિ વટ્ટમૂલવસેન ચેવ સમુદાચારવસેન ચ. દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહીતિ દ્વીહિ ભાગેહિ. દ્વીહિ અવયવેહિ સમોસરન્તિ નિબ્બત્તનવસેન સમં વત્તન્તિ ઇતોતિ સમોસરણં, પચ્ચયો, એકં સમોસરણં એતાસન્તિ એકસમોસરણા. કેન પન એકસમોસરણાતિ આહ ‘‘વેદનાયા’’તિ. દ્વેપિ હિ તણ્હા વેદનાપચ્ચયા એવાતિ. તેનાહ ‘‘વેદનાપચ્ચયેન એકપચ્ચયા’’તિ. તતો તતો ઓસરિત્વા આગન્ત્વા સમવસનટ્ઠાનં ઓસરણ સમોસરણં. વેદનાય સમં સહ એકસ્મિં આરમ્મણે ઓસરણકપવત્તનકા વેદના સમોસરણાતિ આહ ‘‘ઇદં સહજાતસમોસરણં નામા’’તિ.

૧૧૩. સબ્બેતિ ઉપ્પત્તિદ્વારવસેન ભિન્દિત્વા વુત્તા સવિપાકફસ્સા એવ વિઞ્ઞાણાદિ વેદનાપરિયોસાના વિપાકવિથીતિ કત્વા. પટિચ્ચસમુપ્પાદકથા નામ વટ્ટકથાતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ચત્તારો લોકુત્તરવિપાકફસ્સે’’તિ. બહુધાતિ બહુપ્પકારેન. અયઞ્હિ પઞ્ચદ્વારે ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકાનં પઞ્ચન્નં વેદનાનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકો ફસ્સો સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઆહારસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન અટ્ઠધા પચ્ચયો હોતિ. સેસાનં પન એકેકસ્મિં દ્વારે સમ્પટિચ્છનસન્તીરણતદારમ્મણવસેન પવત્તાનં કામાવચરવિપાકવેદનાનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકો ફસ્સો ઉપનિસ્સયવસેન એકધાવ પચ્ચયો હોતિ. મનોદ્વારેપિ તદારમ્મણવસેન પવત્તાનં કામાવચરવિપાકવેદનાનં સહજાતમનોસમ્ફસ્સો તથેવ અટ્ઠધા પચ્ચયો હોતિ, તથા પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન પવત્તાનં તેભૂમકવિપાકવેદનાનં. યા પન તા મનોદ્વારે તદારમ્મણવસેન પવત્તા કામાવચરવેદના, તાસં મનોદ્વારાવજ્જનસમ્પયુત્તો મનોસમ્ફસ્સો ઉપનિસ્સયવસેન એકધાવ પચ્ચયો હોતીતિ એવં ફસ્સો બહુધા વેદનાય પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૧૧૪. વેદનાદીનન્તિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનં. અસદિસભાવાતિ અનુભવનસઞ્જાનનાભિસઙ્ખરણવિજાનનભાવા. તે હિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિધુરેન વેદયિતાદિરૂપેન આકિરિયન્તિ પઞ્ઞાયન્તીતિ આકારાતિ વુચ્ચન્તિ. તેયેવાતિ વેદનાદીનં તે એવ વેદયિતાદિઆકારા. સાધુકં દસ્સિયમાનાતિ સક્કચ્ચં પચ્ચક્ખતો વિય પકાસિયમાના. તં તં લીનમત્થં ગમેન્તીતિ ‘‘અરૂપટ્ઠો આરમ્મણાભિમુખનમનટ્ઠો’’તિ એવમાદિકં તં તં લીનં અપાકટમત્થં ગમેન્તિ ઞાપેન્તીતિ લિઙ્ગાનિ. તસ્સ તસ્સ સઞ્જાનનહેતુતોતિ તસ્સ તસ્સ અરૂપટ્ઠાદિકસ્સ સલ્લક્ખણસ્સ કારણત્તા. નિમીયન્તિ અનુમીયન્તિ એતેહીતિ નિમિત્તાનિ. તથા તથા અરૂપભાવાદિપ્પકારેન, વેદયિતાદિપ્પકારેન ચ ઉદ્દિસિતબ્બતો કથેતબ્બતો ઉદ્દેસા. તસ્માતિ ‘‘અસદિસભાવા’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. યસ્મા વેદનાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞઅસદિસભાવા યથાવુત્તેનત્થેન આકારાદયો, તસ્મા અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાનો એત્થ પાળિપદે અત્થો.

નામસમૂહસ્સાતિ આરમ્મણાભિમુખં નમનટ્ઠેન ‘‘નામ’’ન્તિ લદ્ધસમઞ્ઞસ્સ વેદનાદિચતુક્ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ અરૂપધમ્મપુઞ્જસ્સ. પઞ્ઞત્તીતિ ‘‘નામકાયો અરૂપકલાપો અરૂપિનો ખન્ધા’’તિઆદિકા પઞ્ઞાપના હોતિ. ચેતનાપધાનત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માનં ‘‘સઙ્ખારાનં ચેતનાકારે’’તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધવિભજને ‘‘યા ચેતના સઞ્ચેતના સઞ્ચેતયિતત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૨૪૯ અભિધમ્મભાજનીયે) ચેતનાવ નિદ્દિટ્ઠા. અસતીતિ અસન્તેસુ. વચનવિપલ્લાસેન હિ એવં વુત્તં. ચત્તારો ખન્ધે વત્થું કત્વાતિ વેદના સઞ્ઞા ચિત્તં ચેતનાદયોતિ ઇમે ચતુક્ખન્ધસઞ્ઞિતે નિસ્સયપચ્ચયભૂતે ધમ્મે વત્થું કત્વા. અયઞ્ચ નયો પઞ્ચદ્વારેપિ સમ્ભવતીતિ ‘‘મનોદ્વારે’’તિ વિસેસિતં. અધિવચનસમ્ફસ્સવેવચનોતિ અધિવચનમુખેન પઞ્ઞત્તિમુખેન ગહેતબ્બત્તા ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સો’’તિ લદ્ધનામો. સોતિ મનોસમ્ફસ્સો. પઞ્ચવોકારે ચ હદયવત્થું નિસ્સાય લબ્ભનતો રૂપકાયે પઞ્ઞાયતેવ, અયં પન નયો ઇધ ન ઇચ્છિતો વેદનાદિપટિક્ખેપવસેન અસમ્ભવપરિયાયસ્સ જોતિતત્તાતિ ‘‘પઞ્ચપસાદે વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ અત્થો વુત્તો. ન હિ વેદનાસન્નિસ્સયેન વિના પઞ્ચપસાદે વત્થું કત્વા મનોસમ્ફસ્સસ્સ સમ્ભવો અત્થિ. ઉપ્પત્તિટ્ઠાને અસતિ અનુપ્પત્તિટ્ઠાનતો ફલસ્સ ઉપ્પત્તિ નામ કદાચિપિ નત્થીતિ ઇમમત્થં યથાધિગતસ્સ અત્થસ્સ નિદસ્સનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘અમ્બરુક્ખે’’તિઆદિમાહ. રૂપકાયતોતિ કેવલં રૂપકાયતો. તસ્સાતિ મનોસમ્ફસ્સસ્સ.

વિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિભૂતતરા વિસદિસુપ્પત્તિ, તસ્મિં વા સતિ અત્તનો સન્તાને વિજ્જમાનસ્સેવ વિસદિસુપ્પત્તિહેતુભાવો રુપ્પનાકારો. સો એવ રુપ્પનાકારો વત્થુસપ્પટિઘાદિકં તં તં લીનમત્થં ગમેતીતિ લિઙ્ગં. તસ્સ તસ્સ સઞ્જાનનહેતુતો નિમિત્તં. તથા તથા ઉદ્દિસિતબ્બતો ઉદ્દેસોતિ એવમેત્થ આકારાદયો અત્થતો વેદિતબ્બા. વત્થારમ્મણાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિહનનં પટિઘો, તતો પટિઘતો જાતો પટિઘસમ્ફસ્સો. તેનાહ ‘‘સપ્પટિઘ’’ન્તિઆદિ. નામકાયતોતિ કેવલં નામકાયતો. તસ્સાતિ પટિઘસમ્ફસ્સસ્સ. સેસં પઠમપઞ્હે વુત્તનયમેવ.

ઉભયવસેનાતિ નામકાયો રૂપકાયોતિ ઉભયસન્નિસ્સયસ્સ અધિવચનસમ્ફસ્સો પટિઘસમ્ફસ્સોતિ ઉભયસમ્ફસ્સસ્સ વસેન.

વિસું વિસું પચ્ચયં દસ્સેત્વાતિ બ્યતિરેકમુખેન પચ્ચેકં નામકાયરૂપકાયસઞ્ઞિતં પચ્ચયં દસ્સેત્વા. તેસન્તિ ફસ્સાનં. અવિસેસતોતિ વિસેસં અકત્વા સામઞ્ઞતો. દસ્સેતુન્તિ બ્યતિરેકમુખેનેવ દસ્સેતું. એસેવ હેતૂતિ એસ છસુપિ દ્વારેસુ પવત્તો નામરૂપસઙ્ખાતો હેતુ યથારહં દ્વિન્નમ્પિ ફસ્સાનં. ઇદાનિ તં યથારહં પવત્તિં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુદ્વારાદીસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં.

સમ્પયુત્તકા ખન્ધાતિ ફસ્સેન સમ્પયુત્તા વેદનાદયો ખન્ધા. આવજ્જનસ્સાપિ સમ્પયુત્તક્ખન્ધગ્ગહણેનેવેત્થ ગહણં દટ્ઠબ્બં તદવિનાભાવતો. પરતો મનોસમ્ફસ્સેપિ એસેવ નયો. પઞ્ચવિધોપીતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિવસેન પઞ્ચવિધોપિ. સો ફસ્સોતિ પટિઘસમ્ફસ્સો. બહુધાતિ બહુપ્પકારેન. તથા હિ વિપાકનામં વિપાકસ્સ અનેકભેદસ્સ મનોસમ્ફસ્સસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન સત્તધા પચ્ચયો હોતિ. યં પનેત્થ આહારકિચ્ચં, તં આહારપચ્ચયવસેન. યં ઇન્દ્રિયકિચ્ચં, તં ઇન્દ્રિયપચ્ચયવસેન પચ્ચયો હોતિ. અવિપાકં પન નામં અવિપાકસ્સ મનોસમ્ફસ્સસ્સ ઠપેત્વા વિપાકપચ્ચયં ઇતરેસં વસેન પચ્ચયો હોતિ. રૂપં પન ચક્ખાયતનાદિભેદં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકસ્સ પઞ્ચવિધસ્સ ફસ્સસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન છધા પચ્ચયો હોતિ. રૂપાયતનાદિભેદં તસ્સ પઞ્ચવિધસ્સ આરમ્મણપુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન ચતુધા પચ્ચયો હોતિ. મનોસમ્ફસ્સસ્સ પન તાનિ રૂપાયતનાદીનિ, ધમ્મારમ્મણઞ્ચ તથા ચ આરમ્મણપચ્ચયમત્તેનેવ પચ્ચયો હોતિ. વત્થુરૂપં પન મનોસમ્ફસ્સસ્સ નિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન પઞ્ચધા પચ્ચયો હોતિ. એવં નામરૂપં અસ્સ ફસ્સસ્સ બહુધા પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૧૧૫. પઠમુપ્પત્તિયં વિઞ્ઞાણં નામરૂપસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ ઇમમત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું પાળિયં ‘‘માતુકુચ્છિમ્હિ ન ઓક્કમિસ્સથા’’તિઆદિ વુત્તં. ગબ્ભસેય્યકપટિસન્ધિ હિ બાહિરતો માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તસ્સ વિય હોન્તીપિ અત્થતો યથાપચ્ચયં ખન્ધાનં તત્થ પઠમુપ્પત્તિયેવ. તેનાહ ‘‘પવિસિત્વા…પે… ન વત્તિસ્સથા’’તિ. સુદ્ધન્તિ કેવલં વિઞ્ઞાણેન અમિસ્સિતં વિરહિતં. ‘‘અવસેસ’’ન્તિ ઇદં નામાપેક્ખં, તસ્મા અવસેસં નામરૂપન્તિ ઇમં વિઞ્ઞાણં ઠપેત્વા અવસેસં નામરૂપં વાતિ અત્થો. પટિસન્ધિવસેન ઓક્કન્તન્તિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન, માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તસ્સ વા પઠમાવયવભાવેન ઓતિણ્ણં. વોક્કમિસ્સથાતિ સન્તતિવિચ્છેદં વિનાસં ઉપગમિસ્સથ, તં પન મરણં નામ હોતીતિ આહ ‘‘ચુતિવસેના’’તિ. અસ્સાતિ વિઞ્ઞાણસ્સ, તઞ્ચ ખો વિઞ્ઞાણસામઞ્ઞવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ ચિત્તસ્સ નિરોધેના’’તિ, પટિસન્ધિચિત્તસ્સેવ નિરોધેનાતિ અત્થો. તતોતિ પટિસન્ધિચિત્તતો. પટિસન્ધિચિત્તસ્સ, તતો દુતિયતતિયચિત્તાનં વા નિરોધેન ચુતિ ન હોતીતિ વુત્તમત્થં યુત્તિતો વિભાવેતું ‘‘પટિસન્ધિચિત્તેન હી’’તિઆદિ વુત્તં. એતસ્મિં અન્તરેતિ એતસ્મિં સોળસચિત્તક્ખણે કાલે. અન્તરાયો નત્થીતિ એત્થ દારકસ્સ તાવ મરણન્તરાયો મા હોતુ તદા ચુતિચિત્તસ્સ અસમ્ભવતો, માતુ પન કથં તદા મરણન્તરાયાભાવોતિ? તં તં કાલં અનતિક્કમિત્વા તદન્તરેયેવ ચવનધમ્માય ગબ્ભગ્ગહણસ્સેવ અસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘અયઞ્હિ અનોકાસો નામા’’તિ, ચુતિયાતિ અધિપ્પાયો.

પટિસન્ધિચિત્તેન સદ્ધિં સમુટ્ઠિતરૂપાનીતિ ઓક્કન્તિક્ખણે ઉપ્પન્નકમ્મજરૂપાનિ વદતિ. તાનિ હિ નિપ્પરિયાયતો પટિસન્ધિચિત્તેન સદ્ધિં સમુટ્ઠિતરૂપાનિ નામ, ન ઉતુસમુટ્ઠાનાનિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદતો પચ્છા સમુટ્ઠિતત્તા. ચિત્તજાહારજાનં પન તદા અસમ્ભવો એવ. યાનિ પટિસન્ધિચિત્તેન સદ્ધિં સમુટ્ઠિતરૂપાનિ, તાનિ તિવિધાનિ તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતાનિ, ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતાનિ, ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતાનીતિ. તેસુ ઉપ્પાદક્ખણે સમુટ્ઠિતાનિ સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝન્તિ, ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠિતાનિ ઠિતિક્ખણે નિરુજ્ઝન્તિ, ભઙ્ગક્ખણે સમુટ્ઠિતાનિ ભઙ્ગક્ખણે નિરુજ્ઝન્તિ. તત્થ ‘‘ભઞ્જમાનો ધમ્મો ભઞ્જમાનસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો હોતી’’તિ ન સક્કા વત્તું, ઉપ્પાદે, પન ઠિતિયઞ્ચ ન ન સક્કાતિ ‘‘સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, ઠિતિક્ખણે ચ ધરન્તાનં વસેન તસ્સ પચ્ચયમ્પિ દાતું ન સક્કોન્તી’’તિ વુત્તં. રૂપકાયૂપત્થમ્ભિતસ્સેવ હિ નામકાયસ્સ પઞ્ચવોકારે પવત્તીતિ. તેહિ રૂપધમ્મેહિ તસ્સ ચિત્તસ્સ બલવતરં સન્ધાયાહ ‘‘સત્તરસમસ્સ…પે… પવત્તિ પવત્તતી’’તિ. પવેણી ઘટિયતીતિ અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજસ્સ રૂપપવેણી સમ્બન્ધા હુત્વા પવત્તતિ. પઠમઞ્હિ પટિસન્ધિચિત્તં, તતો યાવ સોળસમં ભવઙ્ગચિત્તં, તેસુ એકેકસ્સ ઉપ્પાદઠિતિભઙ્ગવસેન તયો તયો ખણા. તત્થ એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ તીસુ તીસુ ખણેસુ સમતિંસ સમતિંસ કમ્મજરૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇતિ સોળસતિકા અટ્ઠચત્તાલીસં હોન્તિ. એસ નયો તતો પરેસુપિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજસ્સ રૂપપવેણી સમ્બન્ધા હુત્વા પવત્તતી’’તિ. સચે પન ન સક્કોન્તીતિ પટિસન્ધિચિત્તેન સદ્ધિં સમુટ્ઠિતરૂપાનિ સત્તરસમસ્સ ભવઙ્ગસ્સ પચ્ચયં દાતું સચે ન સક્કોન્તિ. યદિ હિ પટિસન્ધિચિત્તતો સત્તરસમં ચુતિચિત્તં સિયા, પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુપિ કમ્મજરૂપં ન ઉપ્પજ્જેય્ય, પગેવ ભવઙ્ગચિત્તક્ખણેસુ. તથા સતિ નત્થેવ તસ્સ ચિત્તસ્સ પચ્ચયલાભોતિ પવત્તિ નપ્પવત્તતિ, પવેણી ન ઘટિયતેવ, અઞ્ઞદત્થુ વિચ્છિજ્જતિ. તેનાહ ‘‘વોક્કમતિતિનામ હોતી’’તિઆદિ.

ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થંપકારતાય. યાદિસો ગબ્ભસેય્યકસ્સ અત્તભાવો, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તસ્સ ચ પઞ્ચક્ખન્ધા અનૂના એવ હોન્તીતિ આહ ‘‘એવં પરિપુણ્ણપઞ્ચક્ખન્ધભાવાયા’’તિ. ઉપચ્છિજ્જિસ્સથાતિ સન્તાનવિચ્છેદેન વિચ્છિન્દેય્ય. સુદ્ધં નામરૂપમેવાતિ વિઞ્ઞાણવિરહિતં કેવલં નામરૂપમેવ. અવયવાનં પારિપૂરિ વુડ્ઢિ. થિરભાવપ્પત્તિ વિરૂળ્હિ. મહલ્લકભાવપ્પત્તિ વેપુલ્લં. તાનિ ચ યથાક્કમં પઠમાદિવયવસેન હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘પઠમવયવસેના’’તિઆદિ. વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન વસ્સસહસ્સદ્વયાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

વિઞ્ઞાણમેવાતિ નિયમવચનં, ઇતો બાહિરકપ્પિતસ્સ અત્તનો, ઇસ્સરાદીનઞ્ચ પટિક્ખેપપદં, ન અવિજ્જાદિફસ્સાદિપટિક્ખેપપદં પટિયોગીનિવત્તનપદત્તા અવધારણસ્સ. તેનાહ ‘‘એસેવ હેતૂ’’તિઆદિ. અયઞ્ચ નયો હેટ્ઠાપિ સબ્બપદેસુ યથારહં વત્તબ્બો. ઇદાનિ વિઞ્ઞાણમેવ નામરૂપસ્સ પધાનકારણન્તિ ઇમમત્થં ઓપમ્મવસેન વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. પચ્ચેકં વિય સમુદિતસ્સાપિ નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણેન વિના અત્તકિચ્ચાસમત્થતં દસ્સેતું ‘‘ત્વં નામરૂપં નામા’’તિ એકજ્ઝં ગહણં. પુરેચારિકેતિ પુબ્બઙ્ગમેવ. વિઞ્ઞાણઞ્હિ સહજાતધમ્માનં પુબ્બઙ્ગમં. તેનાહ ભગવા ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ. (ધ. પ. ૧; નેત્તિ. ૯૦, ૯૨; પેટકો. ૧૩, ૮૩) બહુધાતિ અનેકપ્પકારેન પચ્ચયો હોતિ.

કથં? વિપાકનામસ્સ હિ પટિસન્ધિયં અઞ્ઞં વા વિઞ્ઞાણં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઆહારઇન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ નવધા પચ્ચયો હોતિ. વત્થુરૂપસ્સ પટિસન્ધિયં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકઆહારઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ નવધા પચ્ચયો હોતિ. ઠપેત્વા પન વત્થુરૂપં સેસરૂપસ્સ ઇમેસુ નવસુ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયં અપનેત્વા સેસેહિ અટ્ઠહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં પન અસઞ્ઞસત્તરૂપસ્સ, પઞ્ચવોકારે વા કમ્મજસ્સ સુત્તન્તિકપરિયાયતો ઉપનિસ્સયવસેન એકધાવ પચ્ચયો હોતિ. અવસેસઞ્હિ પઠમભવઙ્ગતો પભુતિ સબ્બમ્પિ વિઞ્ઞાણં તસ્સ નામરૂપસ્સ યથારહં પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન પચ્ચયનયે દસ્સિયમાને સબ્બાપિ મહાપકરણકથા આનેતબ્બા હોતીતિ ન વિત્થારિતા. કથં પનેતં પચ્ચેતબ્બં ‘‘પટિસન્ધિનામરૂપં વિઞ્ઞાણપચ્ચયા હોતી’’તિ? સુત્તતો, યુત્તિતો ચ. પાળિયઞ્હિ ‘‘ચિત્તાનુપરિવત્તિનો ધમ્મા’’તિઆદિના (ધ. સ. માતિકા ૬૨) નયેન બહુધા વેદનાદીનં વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા આગતા. યુત્તિતો પન ઇધ ચિત્તજેન રૂપેન દિટ્ઠેન અદિટ્ઠસ્સાપિ રૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં પચ્ચયો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. ચિત્તેહિ પસન્ને, અપ્પસન્ને વા તદનુરૂપાનિ રૂપાનિ ઉપ્પજ્જમાનાનિ દિટ્ઠાનિ, દિટ્ઠેન ચ અદિટ્ઠસ્સ અનુમાનં હોતીતિ. ઇમિના ઇધ ‘‘દિટ્ઠેન ચિત્તજરૂપેન અદિટ્ઠસ્સાપિ પટિસન્ધિરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં પચ્ચયો હોતી’’તિ પચ્ચેતબ્બમેતં. કમ્મસમુટ્ઠાનસ્સાપિ હિ રૂપસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ વિય વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા પટ્ઠાને આગતાતિ.

૧૧૬. ઇધ સમુદય-સદ્દો સમુદાય-સદ્દો વિય સમૂહપરિયાયોતિ આહ ‘‘દુક્ખરાસિસમ્ભવો’’તિ. એકકોતિ અસહાયો રાજપરિસારહિતો. પસ્સેય્યામ તે રાજભાવં અમ્હેહિ વિનાતિ અધિપ્પાયો. યથારહં પરિસં રઞ્જેતીતિ હિ રાજા. અત્થતોતિ અત્થસિદ્ધિતો અવદન્તમ્પિ વદતિ વિય. ‘‘હદયવત્થુ’’ન્તિ ઇમિનાવ તન્નિસ્સયોપિ ગહિતો વાતિ દટ્ઠબ્બં. આનન્તરિયભાવતો નિસ્સયનિસ્સયોપિ ‘‘નિસ્સયો’’ ત્વેવ વુચ્ચતીતિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં નામ ભવેય્યાસિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પસ્સેય્યામા’’તિઆદિ. બહુધાતિ અનેકધા પચ્ચયો હોતિ. કથં? નામં તાવ પટિસન્ધિયં સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ સત્તધા વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન, કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ એવં અઞ્ઞથાપિ પચ્ચયો હોતિ. અવિપાકં પન નામં યથાવુત્તેસુ પચ્ચયેસુ ઠપેત્વા વિપાકપચ્ચયં ઇતરેહિ છહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન, કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ અઞ્ઞથાપિ પચ્ચયો હોતિ, તઞ્ચ ખો પવત્તિયંયેવ, ન પટિસન્ધિયં. રૂપતો પન હદયવત્થુ પટિસન્ધિયં વિઞ્ઞાણસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિ અવિગતપચ્ચયેહિ છધાવ પચ્ચયો હોતિ. પવત્તિયં પન સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવજ્જિતેહિ પઞ્ચહિ પુરેજાતપચ્ચયેન સહ તેહેવ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતિ. ચક્ખાયતનાદિભેદં પન પઞ્ચવિધમ્પિ રૂપં યથાક્કમં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિભેદસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોતીતિ એવં નામરૂપં વિઞ્ઞાણસ્સ બહુધા પચ્ચયો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ય્વાયમનુક્કમેન વિઞ્ઞાણસ્સ નામરૂપં, પટિસન્ધિનામરૂપસ્સ, ચ વિઞ્ઞાણં પતિ પચ્ચયભાવો, સો કદાચિ વિઞ્ઞાણસ્સ સાતિસયો, કદાચિ નામરૂપસ્સ, કદાચિ ઉભિન્નં સદિસોતિ તિવિધોપિ સો ‘‘એત્તાવતા’’તિ પદેન એકજ્ઝં ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાણે…પે… પવત્તેસૂ’’તિ વત્વા પુન યમિદમ્પિ વિઞ્ઞાણં નામરૂપસઞ્ઞિતાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયેન પવત્તાનં એત્તકેન સબ્બા સંસારવટ્ટપ્પવત્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘એત્તકેન…પે… પટિસન્ધિયો’’તિ આહ. તત્થ એત્તકેનાતિ એત્તકેનેવ, ન ઇતો અઞ્ઞેન કેનચિ કારકવેદકસભાવેન અત્તના, ઇસ્સરાદિના વાતિ અત્થો. અન્તોગધાવધારણઞ્હેતં પદં.

વચનમત્તમેવ અધિકિચ્ચાતિ દાસાદીસુ સિરિવડ્ઢકાદિ-સદ્દા વિય અતથત્તા વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તસ્સ. તેનાહ ‘‘અત્થં અદિસ્વા’’તિ. વોહારસ્સાતિ વોહરણમત્તસ્સ. પથોતિ પવત્તિમગ્ગો પવત્તિયા વિસયો. યસ્મા સરણકિરિયાવસેન પુગ્ગલો ‘‘સતો’’તિ વુચ્ચતિ, સમ્પજાનનકિરિયાવસેન ‘‘સમ્પજાનો’’તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કારણાપદેસવસેના’’તિ. કારણં નિદ્ધારેત્વા ઉત્તિ નિરુત્તીતિ. એકમેવ અત્થં ‘‘પણ્ડિતો’’તિઆદિના પકારતો ઞાપનતો ‘‘પઞ્ઞત્તી’’તિ વદન્તિ. સો એવ હિ ‘‘પણ્ડિતો’’તિ ચ ‘‘બ્યત્તો’’તિ ચ ‘‘મેધાવી’’તિ ચ પઞ્ઞાપીયતીતિ. પણ્ડિચ્ચપ્પકારતો પન પણ્ડિતો, વેય્યત્તિયપ્પકારતો બ્યત્તોતિ પઞ્ઞાપીયતીતિ એવં પકારતો પઞ્ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ. યસ્મા ઇધ અધિવચનનિરુત્તિપઞ્ઞત્તિપદાનિ સમાનત્થાનિ. સબ્બઞ્ચ વચનં અધિવચનાદિભાવં ભજતિ, તસ્મા કેસુચિ વચનવિસેસેસુ વિસેસેન પવત્તેહિ અધિવચનાદિસદ્દેહિ સબ્બાનિ વચનાનિ પઞ્ઞત્તિઅત્થપ્પકાસનસામઞ્ઞેન વુત્તાનીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અયમત્થયોજના કતાતિ વેદિતબ્બા.

અથ વા અધિ-સદ્દો ઉપરિભાવે, ઉપરિ વચનં અધિવચનં. કસ્સ ઉપરિ? પકાસેતબ્બસ્સ અત્થસ્સાતિ પાકટો યમત્થો. અધીનં વા વચનં અધિવચનં. કેન અધીનં? અત્થેન. તથા તંતંઅત્થપ્પકાસેન નિચ્છિતં, નિયતં વા વચનં નિરુત્તિ. પથવીધાતુપુરિસાદિતંતંપકારેન ઞાપનતો પઞ્ઞત્તીતિ એવં અધિવચનાદિપદાનં સબ્બવચનેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા, અઞ્ઞથા સિરિવડ્ઢકધનવડ્ઢકપ્પકારાનમેવ નિરુત્તિતા, ‘‘પણ્ડિતો વિયત્તો’’તિ એવં પકારાનમેવ એકમેવ અત્થં તેન તેન પકારેન ઞાપેન્તાનં પઞ્ઞત્તિતા ચ આપજ્જેય્યાતિ. એવં તીહિપિ નામેહિ વુત્તસ્સ વોહારસ્સ પવત્તિમગ્ગોપિ સહ વિઞ્ઞાણેન નામરૂપન્તિ એત્તાવતાવ ઇચ્છિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ઇતી’’તિઆદિ. પઞ્ઞાય અવચરિતબ્બન્તિ પઞ્ઞાય પવત્તિતબ્બં, ઞેય્યન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જાનિતબ્બ’’ન્તિ. વટ્ટન્તિ કિલેસવટ્ટં, કમ્મવટ્ટં, વિપાકવટ્ટન્તિ તિવિધમ્પિ વટ્ટં. વત્તતીતિ પવત્તતિ. તયિદં ‘‘જાયેથા’’તિઆદિના પઞ્ચહિ પદેહિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં. આદિ-સદ્દેન ઇત્થીતિપુરિસાતિઆદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નામપઞ્ઞત્તત્થાયાતિ ખન્ધાદિફસ્સાદિસત્તાદિઇત્થાદિનામસ્સ પઞ્ઞાપનત્થાય. વત્થુપિ એત્તાવતાવ. તેનાહ ‘‘ખન્ધપઞ્ચકમ્પિ એત્તાવતાવ પઞ્ઞાયતી’’તિ. એત્તાવતા એત્તકેન, સહ વિઞ્ઞાણેન નામરૂપપ્પવત્તિયાતિ અત્થો.

અત્તપઞ્ઞત્તિવણ્ણના

૧૧૭. અનુસન્ધિયતિ એતેનાતિ અનુસન્ધિ, હેટ્ઠા આગતદેસનાય અનુસન્ધાનવસેન પવત્તા ઉપરિદેસના, સા પઠમપદસ્સ દસ્સિતા, ઇદાનિ દુતિયપદસ્સ દસ્સેતબ્બાતિ તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ભગવા’’તિઆદિમાહ. રૂપિન્તિ રૂપવન્તં. પરિત્તન્તિ ન વિપુલં, અપ્પકન્તિ અત્થો. યસ્મા અત્તા નામ કોચિ પરમત્થતો નત્થિ. કેવલં પન દિટ્ઠિગતિકાનં પરિકપ્પિતમત્તં, તસ્મા યત્થ નેસં અત્તસઞ્ઞા, યથા ચસ્સ રૂપિભાવાદિપરિકપ્પના હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘યો’’તિઆદિમાહ. રૂપિં પરિત્તન્તિ અત્તનો ઉપટ્ઠિતકસિણરૂપવસેન રૂપિં, તસ્સ અવડ્ઢિતભાવેન પરિત્તં. પઞ્ઞપેતિ નીલકસિણાદિવસેન નાનાકસિણલાભી. તન્તિ અત્તાનં. અનન્તન્તિ કસિણનિમિત્તસ્સ અપ્પમાણતાય પરિચ્છેદસ્સ અનુપટ્ઠાનતો અન્તરહિતં. ઉગ્ઘાટેત્વાતિ ભાવનાય અપનેત્વા. નિમિત્તફુટ્ઠોકાસન્તિ તેન કસિણનિમિત્તેન ફુટ્ઠપ્પદેસં. તેસૂતિ ચતૂસુ અરૂપક્ખન્ધેસુ. વિઞ્ઞાણમત્તમેવાતિ ‘‘વિઞ્ઞાણમયો અત્તા’’તિ એવંવાદી.

૧૧૮. ‘‘એતરહી’’તિ સાવધારણમિદં પદન્તિ તદત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદાનેવા’’તિ વત્વા અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં આહ ‘‘ન ઇતો પર’’ન્તિ. તત્થ તત્થેવ સત્તા ઉચ્છિજ્જન્તીતિ ઉચ્છેદવાદી, તેનાહ ‘‘ઉચ્છેદવસેનેતં વુત્ત’’ન્તિ. ભાવિન્તિ સબ્બં સદા ભાવિં અવિનસ્સનકં. તેનાહ ‘‘સસ્સતવસેનેતં વુત્ત’’ન્તિ. અતથાસભાવન્તિ યથા પરવાદી વદન્તિ, ન તથા સભાવં. તથભાવાયાતિ ઉચ્છેદભાવાય વા સસ્સતભાવાય વા. અનિયમવચનઞ્હેતં વુત્તં સામઞ્ઞજોતનાવસેન. સમ્પાદેસ્સામીતિ તથભાવં અસ્સ સમ્પન્નં કત્વા દસ્સયિસ્સામિ, પતિટ્ઠાપેસ્સામીતિ અત્થો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સસ્સતવાદઞ્ચ જાનાપેત્વા’’તિઆદિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૧૮) ઇમિનાતિ ‘‘અતથં વા પના’’તિઆદિ વચનેન, અનુચ્છેદસભાવમ્પિ સમાનં સસ્સતવાદિનો મતિવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ઉપકપ્પેસ્સામીતિ ઉપેચ્ચ સમત્થયિસ્સામિ.

એવં સમાનન્તિ એવં ભૂતં સમાનં. રૂપકસિણજ્ઝાનં રૂપં ઉત્તરપદલોપેન, અધિગમનવસેન તં એતસ્સ અત્થીતિ રૂપીતિ આહ ‘‘રૂપિન્તિ રૂપકસિણલાભિ’’ન્તિ. પરિત્તત્તાનુદિટ્ઠીતિ એત્થ રૂપી-સદ્દોપિઆવુત્તિઆદિનયેન આનેત્વા વત્તબ્બો, રૂપીભાવમ્પિ હિ સો દિટ્ઠિગતિકો પરિત્તભાવં વિય અત્તનો અભિનિવિસ્સ ઠિતોતિ. અરૂપિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘પત્તપલાસબહુલગચ્છસઙ્ખેપેન ઘનગહનજટાવિતાના નાતિદીઘસન્તાના વલ્લિ, તબ્બિપરીતા લતા’’તિ વદન્તિ. અપ્પહીનટ્ઠેનાતિ મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નભાવેન. કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જનારહતા અનુસયનટ્ઠો.

અરૂપકસિણં નામ કસિણુગ્ઘાટિં આકાસં, ન પરિચ્છિન્નાકાસકસિણં. ‘‘ઉભયમ્પિ અરૂપકસિણમેવા’’તિ કેચિ. અરૂપક્ખન્ધગોચરં વાતિ વેદનાદયો અરૂપક્ખન્ધા ‘‘અત્તા’’તિ અભિનિવેસસ્સ ગોચરો એતસ્સાતિ અરૂપક્ખન્ધગોચરો, દિટ્ઠિગતિકો, તં અરૂપક્ખન્ધગોચરં. વા-સદ્દો વુત્તવિકપ્પત્થો. સદ્દયોજના પન અરૂપં અરૂપક્ખન્ધા ગોચરભૂતા એતસ્સ અત્થીતિ અરૂપી, તં અરૂપિં. લાભિનો ચત્તારોતિ રૂપકસિણાદિલાભવસેન તં તં દિટ્ઠિવાદં સયમેવ પરિકપ્પેત્વા તં આદાય પગ્ગય્હ પઞ્ઞાપનકા ચત્તારો દિટ્ઠિગતિકા. તેસં અન્તેવાસિકાતિ તેસં લાભીનં વાદં પચ્ચક્ખતો, પરમ્પરાય ચ ઉગ્ગહેત્વા તથેવ નં ખમિત્વા રોચેત્વા પઞ્ઞાપનકા ચત્તારો. તક્કિકા ચત્તારોતિ કસિણજ્ઝાનસ્સ અલાભિનો કેવલં તક્કનવસેનેવ યથાવુત્તે ચત્તારો દિટ્ઠિવાદે સયમેવ અભિનિવિસ્સ પગ્ગય્હ ઠિતા ચત્તારો. તેસં અન્તેવાસિકા પુબ્બે વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

નઅત્તપઞ્ઞત્તિવણ્ણના

૧૧૯. આરદ્ધવિપસ્સકોપીતિ સમ્પરાયિકવિપસ્સકોપિ, તેન બલવવિપસ્સનાય ઠિતં પુગ્ગલં દસ્સેતિ. ન પઞ્ઞપેતિ એવ અબહુસ્સુતો પીતિ અધિપ્પાયો. તાદિસો હિ વિપસ્સનાય આનુભાવો. સાસનિકોપિ ઝાનાભિઞ્ઞાલાભી ‘‘ન પઞ્ઞપેતી’’તિ ન વત્તબ્બોતિ સો ઇધ ન ઉદ્ધટો. ઇદાનિ નેસં અપઞ્ઞાપને કારણં દસ્સેતિ ‘‘એતેસઞ્હી’’તિઆદિના. ઇચ્ચેવ ઞાણં હોતિ, ન વિપરીતગ્ગાહો તસ્સ કારણસ્સ દૂરસમુસ્સારિતત્તા. અરૂપક્ખન્ધા ઇચ્ચેવ ઞાણં હોતીતિ યોજના.

અત્તસમનુપસ્સનાવણ્ણના

૧૨૧. દિટ્ઠિવસેન સમનુપસ્સિત્વા, ન ઞાણવસેન. સા ચ સમનુપસ્સના અત્થતો દિટ્ઠિદસ્સનવસેન.

‘‘વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ એવં આગતા વેદનાક્ખન્ધવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ. ઇટ્ઠાદિભેદં આરમ્મણં ન પટિસંવેદેતીતિ અપ્પટિસંવેદનોતિ વેદકભાવપટિક્ખેપમુખેન સઞ્જાનનાદિભાવોપિ પટિક્ખિત્તો હોતિ તદવિનાભાવતોતિ આહ ‘‘ઇમિના રૂપક્ખન્ધવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ કથિતા’’તિ. ‘‘અત્તા મે વેદિયતી’’તિ ઇમિના અપ્પટિસંવેદનત્તં પટિક્ખિપતિ. તેનાહ ‘‘નોપિ અપ્પટિસંવેદનો’’તિ. ‘‘વેદનાધમ્મો’’તિ પન ઇમિના ‘‘વેદના મે અત્તા’’તિ ઇમં વાદં પટિક્ખિપતિ. વેદનાસઙ્ખાતો ધમ્મો એતસ્સ અત્થીતિ હિ વેદનાધમ્મોતિ વેદનાય સમન્નાગતભાવં તસ્સ પટિજાનાતિ. તેનાહ ‘‘એતસ્સ ચ વેદનાધમ્મો અવિપ્પયુત્તસભાવો’’તિ. સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ કથિતાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ‘‘વેદનાસમ્પયુત્તત્તા વેદિયતી’’તિ તંસમ્પયોગતો તંકિચ્ચકતમાહ યથા ચેતનાયોગતો ચેતનો પુરિસોતિ. સબ્બેસમ્પિ તં સારમ્મણધમ્માનં આરમ્મણાનુભવનં લબ્ભતેવ, તઞ્ચ ખો એકદેસતો ફુટ્ઠતામત્તતો, વેદનાય પન વિસ્સવિતાય સામિભાવેન આરમ્મણરસાનુભવનન્તિ. તસ્સા વસેન સઞ્ઞાદયોપિ તંસમ્પયુત્તત્તા ‘‘વેદિયતી’’તિ વુચ્ચન્તિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં ‘‘આરમ્મણરસાનુભવનટ્ઠાનં પત્વા સેસસમ્પયુત્તધમ્મા એકદેસમત્તકમેવ અનુભવન્તી’’તિ, (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ ધમ્મુદ્દેસકથા) રાજસૂદનિદસ્સનેન વાયમત્થો તત્થ વિભાવિતો એવ. એતસ્સાતિ સઞ્ઞાદિક્ખન્ધત્તયસ્સ. ‘‘અવિપ્પયુત્તસભાવો’’તિ ઇમિના અવિસંયોગજનિતં કઞ્ચિ વિસેસં ઠાનં દીપેતિ.

૧૨૨. તત્થાતિ તેસુ વારેસુ. તીસુ દિટ્ઠિગતિકેસૂતિ ‘‘વેદના મે અત્તા’’તિ, ‘‘અપ્પટિસંવેદનો મે અત્તા’’તિ, ‘‘વેદનાધમ્મો મે અત્તા’’તિ ચ એવંવાદેસુ તીસુ દિટ્ઠિગતિકેસુ. તિસ્સન્નં વેદનાનં ભિન્નસભાવત્તા સુખં વેદનં ‘‘અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતો દુક્ખં, અદુક્ખમસુખં વા વેદનં ‘‘અત્તા’’તિ સમનુપસ્સના ન યુત્તા. એવં સેસદ્વયે પીતિ આહ ‘‘યો યો યં યં વેદનં અત્તાતિ સમનુપસ્સતી’’તિ.

૧૨૩. ‘‘હુત્વા અભાવતો’’તિ ઇમિના ઉદયબ્બયવન્તતાય અનિચ્ચાતિ દસ્સેતિ, ‘‘તેહિ તેહી’’તિઆદિના અનેકકારણસઙ્ખતત્તા સઙ્ખતાતિ. તં તં પચ્ચયન્તિ ‘‘ઇન્દ્રિયં, આરમ્મણં, વિઞ્ઞાણં, સુખ, વેદનીયો ફસ્સો’’તિ એવં આદિકં તં તં અત્તનો કારણં પટિચ્ચ નિસ્સાય સમ્મા સસ્સતાદિભાવસ્સ, ઉચ્છેદાદિભાવસ્સ ચ અભાવેન ઞાયેન સમકારણેન સદિસકારણેન અનુરૂપકારણેન ઉપ્પન્ના. ખયસભાવાતિ ખયધમ્મા, વયસભાવાતિ વયધમ્મા વિરજ્જનસભાવાતિ વિરાગધમ્મા, નિરુજ્ઝનસભાવાતિ નિરોધધમ્મા, ચતૂહિપિ પદેહિ વેદનાય ભઙ્ગભાવમેવ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ખયોતિ…પે… ખયધમ્માતિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ.

વિગતોતિ સભાવવિગમેન વિગતો. એકસ્સેવાતિ એકસ્સેવ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. તીસુપિ કાલેસૂતિ તિસ્સન્નં વેદનાનં પવત્તિકાલેસુ. એસો મે અત્તાતિ ‘‘એસો સુખવેદનાસભાવો, દુક્ખઅદુક્ખમસુખવેદનાસભાવો મે અત્તા’’તિ કિં પન હોતી, એકસ્સેવ ભિન્નસભાવતં અનુમ્મત્તકો કથં પચ્ચેતીતિ અધિપ્પાયેન પુચ્છતિ. ઇતરો એવમ્પિ તસ્સ ન હોતિ યેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કિં પન ન ભવિસ્સતી’’તિઆદિમાહ. વિસેસેનાતિ સુખાદિવિભાગેન. સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દેન અદુક્ખમસુખં સઙ્ગણ્હાતિ, સુખસઙ્ગહમેવ વા તેન કતં સન્તસુખુમભાવતો. અવિસેસેનાતિ અવિભાગેન વેદનાસામઞ્ઞેન. વોકિણ્ણન્તિ સુખાદિભેદેન વોમિસ્સકં. તં તિવિધમ્પિ વેદનં એસ દિટ્ઠિગતિકો એકજ્ઝં ગહેત્વા અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ. એકક્ખણે ચ બહૂનં વેદનાનં ઉપ્પાદો આપજ્જતિ અવિસેસેન વેદનાસભાવત્તા. અત્તનો હિ તસ્મિં સતિ સદા સબ્બવેદનાપવત્તિપ્પસઙ્ગતો દિટ્ઠિગતિકો અગતિયા એકક્ખણેપિ બહૂનમ્પિ વેદનાનં ઉપ્પત્તિં પટિજાનેય્યાતિ તસ્સ અવસરં અદેન્તો ‘‘ન એકક્ખણે બહૂનં વેદનાનં ઉપ્પત્તિ અત્થી’’તિ આહ, પચ્ચક્ખવિરુદ્ધમેતન્તિ અધિપ્પાયો. એતેન પેતં નક્ખમતીતિ એતેન વિરુદ્ધત્તસાધનેનપિ સબ્બેન સબ્બં અત્તનો અભાવેનપિ પણ્ડિતાનં ન રુચ્ચતિ, એતં દસ્સનં ધીરા નક્ખમન્તીતિ અત્થો.

૧૨૪. ઇન્દ્રિયબદ્ધેપિ રૂપપ્પબન્ધે વાયોધાતુવિપ્ફારવસેન કાચિ કિરિયા નામ લબ્ભતીતિ સુદ્ધરૂપક્ખન્ધેપિ યત્થ કદાચિ વાયોધાતુવિપ્ફારો લબ્ભતિ, તમેવ નિદસ્સનભાવેન ગણ્હન્તો ‘‘તાલવણ્ટે વા વાતપાને વા’’તિ આહ. વેદનાધમ્મેસૂતિ વેદનાધમ્મવન્તેસુ. ‘‘અહમસ્મી’’તિ ઇમિના તયોપિ ખન્ધે એકજ્ઝં ગહેત્વા અહંકારસ્સ ઉપ્પજ્જનાકારો વુત્તોતિ. ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ પન ઇમિના તત્થ એકં એકં ગહેત્વા અહંકારસ્સ ઉપ્પજ્જનાકારો વુત્તો. તેનાહ ‘‘એકધમ્મોપી’’તિઆદિ. તન્તિ ‘‘અહમસ્મી’’તિ અહંકારુપ્પત્તિં. સા હિ ચતુક્ખન્ધનિરોધેન અનુપલબ્ભમાનસન્નિસ્સયા સસવિસાણતિખિણતા વિય ન ભવેય્યાવાતિ.

એત્તાવતાતિ ‘‘કિત્તાવતા ચ આનન્દા’’તિઆદિના ‘‘તન્તાકુલકજાતા’’તિ પદસ્સ અનુસન્ધિદસ્સનવસેન પવત્તેન એત્તકેન દેસનાધમ્મેન. કામં હેટ્ઠાપિ વટ્ટકથાવ કથિતા, ઇધ પન દિટ્ઠિગતિકસ્સ વટ્ટતો સીસુક્ખિપનાસમત્થતાવિભાવનવસેન મિચ્છાદિટ્ઠિયા મહાસાવજ્જભાવદીપનિયકથા પકાસિતાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘વટ્ટકથા કથિતા’’તિ આહ. નનુ વટ્ટમૂલં અવિજ્જા તણ્હા, તા અનામસિત્વા તતો અઞ્ઞથા કસ્મા ઇધ વટ્ટકથા કથિતાતિ આહ ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ. અવિજ્જાસીસેનાતિ અવિજ્જં ઉત્તમઙ્ગં કત્વા, અવિજ્જામુખેનાતિ અત્થો. કોટિ ન પઞ્ઞાયતીતિ ‘‘અસુકસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ, ચક્કવત્તિનો વા કાલે અવિજ્જા ઉપ્પન્ના, ન તતો પુબ્બે અત્થી’’તિ અવિજ્જાય આદિ મરિયાદા અપ્પટિહતસ્સ મમ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સાપિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જમાનત્તા એવાતિ અત્થો. અયં પચ્ચયો ઇદપ્પચ્ચયો, તસ્મા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇમસ્મા આસવાદિકારણાતિ અત્થો. ભવતણ્હાયાતિ ભવસંયોજનભૂતાય તણ્હાય. ભવદિટ્ઠિયાતિ સસ્સતદિટ્ઠિયા. ‘‘તત્થ તત્થ ઉપપજ્જન્તો’’તિ ઇમિના ‘‘ઇતો એત્થ એત્તો ઇધા’’તિ એવં અપરિયન્તં અપરાપરુપ્પત્તિં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘મહાસમુદ્દે’’તિઆદિ.

૧૨૬. પચ્ચયાકારમૂળ્હસ્સાતિ ભૂતકથનમેતં, ન વિસેસનં. સબ્બોપિ હિ દિટ્ઠિગતિકો પચ્ચયાકારમૂળ્હો એવાતિ. વિવટ્ટં કથેન્તોતિ વટ્ટતો વિનિમુત્તત્તા વિવટ્ટં, વિમોક્ખો, તં કથેન્તો. કારકસ્સાતિ સત્થુઓવાદકારકસ્સ, સમ્માપટિપજ્જન્તસ્સાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સતિપટ્ઠાનવિહારિનો’’તિ. સો હિ વેદનાનુપસ્સનાય, ધમ્માનુપસ્સનાય ચ સમ્માપટિપત્તિયા ‘‘નેવ વેદનં અત્તાનં સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના વત્તબ્બતં અરહતિ. તેનાહ ‘‘એવરૂપો હી’’તિઆદિ. સબ્બધમ્મેસૂતિ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ. તે હિ સમ્મસનીયા. ન અઞ્ઞન્તિ વેદનાય અઞ્ઞં સઞ્ઞાદિધમ્મં અત્તાનં ન સમનુપસ્સતીતિ. ‘‘ખન્ધલોકાદયો’’તિ રૂપાદિધમ્મા એવ વુચ્ચન્તિ, તેસં સમૂહોતિ દસ્સેતું ‘‘રૂપાદીસુ ધમ્મેસૂ’’તિ વુત્તં. ન ઉપાદિયતિ દિટ્ઠિતણ્હાગાહવસેન. ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૪.૧૦૮; મહાનિ. ૨૧, ૧૭૮; ધ. સ. ૧૧૨૧; વિભ. ૮૩૨, ૮૬૬) પવત્તમાનમઞ્ઞનાપિ તણ્હાદિટ્ઠિમઞ્ઞના વિય પરિતસ્સનરૂપા એવાતિ આહ ‘‘તણ્હાદિટ્ઠિમાનપરિતસ્સનાયપી’’તિ.

સા એવં દિટ્ઠીતિ સા અરહતો એવંપકારા દિટ્ઠીતિ યો વદેય્ય, તદકલ્લં, તં ન યુત્તન્તિ અત્થો. એવમસ્સ દિટ્ઠીતિ એત્થાપિ એવંપકારા અસ્સ અરહતો દિટ્ઠીતિઆદિના યોજેતબ્બં. એવઞ્હિ સતીતિ યો વદેય્ય ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા ઇતિસ્સ દિટ્ઠી’’તિ, તસ્સ ચે વચનં તથેવાતિ અત્થો. ‘‘અરહા ન કિઞ્ચિ જાનાતી’’તિ વુત્તં ભવેય્ય જાનતો તથા દિટ્ઠિયા અભાવતો. તેનેવાતિ તથા વત્તુમયુત્તત્તા એવ. ચતુન્નમ્પિ નયાનન્તિ ‘‘હોતિ તથાગતો’’તિઆદિના આગતાનં ચતુન્નં વારાનં. આદિતો તીસુ વારેસુ સઙ્ખિપિત્વા પરિયોસાનવારે વિત્થારિતત્તા ‘‘અવસાને ‘તં કિસ્સ હેતૂ’તિઆદિમાહા’’તિ વુત્તં. ‘‘આદિતો તીસુ વારેસુ તથેવ દેસના પવત્તા, યથા પરિયોસાનવારે, પાળિ પન સઙ્ખિત્તા’’તિ કેચિ.

વોહારોતિ ‘‘સત્તો ઇત્થી પુરિસો’’તિઆદિના, ‘‘ખન્ધાઆયતનાની’’તિઆદિના, ‘‘ફસ્સો વેદના’’તિઆદિના ચ વોહારિતબ્બવોહારો. તસ્સ પન વોહારસ્સ પવત્તિટ્ઠાનં નામ સઙ્ખેપતો ઇમે એવાતિ આહ ‘‘ખન્ધા આયતનાનિ ધાતુયો’’તિ. યસ્મા નિબ્બાનં પુબ્બભાગે સઙ્ખારાનં નિરોધભાવેનેવ પઞ્ઞાપિયતિ ચ, તસ્મા તસ્સાપિ ખન્ધમુખેન અવચરિતબ્બતા લબ્ભતીતિ ‘‘પઞ્ઞાય અવચરિતબ્બં ખન્ધપઞ્ચક’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ભગવા ‘‘ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેમિ લોકસમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચ લોકનિરોધગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫) પઞ્ઞાવચરન્તિ વા તેભૂમકધમ્માનમેતં ગહણન્તિ ‘‘ખન્ધપઞ્ચક’’ન્ત્વેવ વુત્તં, તસ્મા ‘‘યાવતા પઞ્ઞા’’તિ એત્થાપિ લોકિયપઞ્ઞાય એવ ગહણં દટ્ઠબ્બં. વટ્ટકથા હેસાતિ. તથા હિ ‘‘યાવતા વટ્ટં વટ્ટતિ’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘તન્તાકુલકપદસ્સેવ અનુસન્ધિ દસ્સિતો’’તિ. યસ્મા ભગવા દિટ્ઠિસીસેનેત્થ વટ્ટકથં કથેત્વા યથાનુસન્ધિનાપિ વટ્ટકથં કથેસિ, તસ્મા ‘‘તન્તાકુલકપદસ્સેવ અનુસન્ધિ દસ્સિતો’’તિ સાવધારણં કત્વા વુત્તં. પટિચ્ચસમુપ્પાદકથા પનેત્થ યાવદેવ તસ્સ ગમ્ભીરભાવવિભાવનત્થાય વિત્થારિતા, વિવટ્ટકથાપિ સમાના ઇધ પચ્ચામટ્ઠાતિ દટ્ઠબ્બં.

સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિવણ્ણના

૧૨૭. ગચ્છન્તો ગચ્છન્તોતિ સમથપટિપત્તિયં સુપ્પતિટ્ઠિતો હુત્વા વિપસ્સનાગમનેન, મગ્ગગમનેન ચ ગચ્છન્તો ગચ્છન્તો. ઉભોહિ ભાગેહિ મુચ્ચનતો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ હોતિ. સો ‘‘એવં અસમનુપસ્સન્તો’’તિ વુત્તો વિપસ્સનાયાનિકોતિ કત્વા ‘‘યો ચ ન સમનુપસ્સતીતિ વુત્તો સો યસ્મા ગચ્છન્તો ગચ્છન્તો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતી’’તિ વુત્તં. હેટ્ઠા વુત્તાનન્તિ ‘‘કિત્તાવતા ચ, આનન્દ, અત્તાનં ન પઞ્ઞપેન્તો ન પઞ્ઞાપેતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૧૧૯), ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ નેવ વેદનં અત્તાનં સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૧૨૫ આદયો) ચ હેટ્ઠા પાળિયં આગતાનં દ્વિન્નં પુથુજ્જનભિક્ખૂનં. નિગમનન્તિ નિસ્સરણં. નામન્તિ પઞ્ઞાવિમુત્તાદિનામં.

પટિસન્ધિવસેન વુત્તાતિ નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞિતાવિસેસવિસિટ્ઠપટિસન્ધિવસેન વુત્તા સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો. તંતંસત્તનિકાયં પતિ નિસ્સયતો હિ નાનત્તકાયાદિતા તંપરિયાપન્નપટિસન્ધિસમુદાગતાતિ દટ્ઠબ્બા તદભિનિબ્બત્તકકમ્મભવસ્સ તથા આયૂહિતત્તા. ચતસ્સો આગમિસ્સન્તીતિ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધવસેન ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો આગમિસ્સન્તિ ‘‘રૂપુપાયં વા આવુસો વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૧૧). વિઞ્ઞાણપતિટ્ઠાનસ્સાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ એતરહિ પતિટ્ઠાનકારણસ્સ. અત્થતો વુત્તવિસેસવિસિટ્ઠા પઞ્ચવોકારે રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા, ચતુવોકારે વેદનાદયો તયો ખન્ધા વેદિતબ્બા. સત્તાવાસભાવં ઉપાદાય ‘‘દ્વે ચ આયતનાનીતિ દ્વે નિવાસટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તં. નિવાસટ્ઠાનપરિયાયોપિ આયતનસદ્દો હોતિ યથા ‘‘દેવાયતનદ્વય’’ન્તિ. સબ્બન્તિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ આયતનદ્વયન્તિ સકલં. તસ્મા ગહિતં તત્થ એકમેવ અગ્ગહેત્વાતિ અધિપ્પાયો. પરિયાદાનં અનવસેસગ્ગહણં ન ગચ્છતિ વટ્ટં વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિઆયતનદ્વયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞઅન્તોગધત્તા.

નિદસ્સનત્થે નિપાતો, તસ્મા સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિ યથા મનુસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. વિસેસો હોતિયેવ સતિપિ બાહિરસ્સ કારકસ્સ અભેદે અજ્ઝત્તિકસ્સ ભિન્નત્તા. નાનત્તં કાયે એતેસં, નાનત્તો વા કાયો એતેસન્તિ નાનત્તકાયા, ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. નેસન્તિ મનુસ્સાનં. નાનત્તા સઞ્ઞા એતેસં અત્થીતિ નાનત્તસઞ્ઞિનો. સુખસમુસ્સયતો વિનિપાતો એતેસં અત્થીતિ વિનિપાતિકા સતિપિ દેવભાવે દિબ્બસમ્પત્તિયા અભાવતો, અપાયેસુ વા ગતો નત્થિ નિપાતો એતેસન્તિ વિનિપાતિકા. તેનાહ ‘‘ચતુઅપાયવિનિમુત્તા’’તિ. ધમ્મપદન્તિ સતિપટ્ઠાનાદિધમ્મકોટ્ઠાસં. વિજાનિયાતિ સુતમયેન તાવ ઞાણેન વિજાનિત્વા. તદનુસારેન યોનિસોમનસિકારં પરિબ્રૂહન્તો સીલવિસુદ્ધિઆદિકં સમ્માપટિપત્તિં અપિ પટિપજ્જેમ. સા ચ પટિપત્તિ હિતાય દિટ્ઠધમ્મિકાદિસકલહિતાય અમ્હાકં સિયા. ઇદાનિ તત્થ સીલપટિપત્તિં તાવ વિભાગેન દસ્સેન્તો ‘‘પાણેસુ ચા’’તિ ગાથમાહ.

બ્રહ્મકાયે પઠમજ્ઝાનનિબ્બત્તે બ્રહ્મસમૂહે, બ્રહ્મનિકાયે વા ભવાતિ બ્રહ્મકાયિકા. મહાબ્રહ્મુનો પરિસાય ભવાતિ બ્રહ્મપારિસજ્જા તસ્સ પરિચારકટ્ઠાને ઠિતત્તા. મહાબ્રહ્મુનો પુરોહિતટ્ઠાને ઠિતાતિ બ્રહ્મપુરોહિતા. આયુવણ્ણાદીહિ મહન્તો બ્રહ્માનોતિ મહાબ્રહ્મુનો. સતિપિ તેસં તિવિધાનમ્પિ પઠમેન ઝાનેન અભિનિબ્બત્તભાવે ઝાનસ્સ પન પવત્તિભેદેન અયં વિસેસોતિ દસ્સેતું ‘‘બ્રહ્મપારિસજ્જા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિત્તેનાતિ હીનેન, સા ચસ્સ હીનતા છન્દાદીનં હીનતાય વેદિતબ્બા, પટિલદ્ધમત્તં વા હીનં. કપ્પસ્સાતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ. હીનપણીતાનં મજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમેન, સા ચસ્સ મજ્ઝિમતા છન્દાદીનં મજ્ઝિમતાય વેદિતબ્બા, પટિલભિત્વા નાતિસુભાવિતં વા મજ્ઝિમં. ઉપડ્ઢકપ્પોતિ અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પસ્સ ઉપડ્ઢકપ્પો. વિપ્ફારિકતરોતિ બ્રહ્મપારિસજ્જેહિ પમાણતો વિપુલતરો, સભાવતો ઉળારતરો ચ હોતિ. સભાવેનપિ હિ ઉળારતરોવ, તં પનેત્થ અપ્પમાણં. તથા હિ પરિત્તાભાદીનં, પરિત્તસુભાદીનઞ્ચ કાયે સતિપિ સભાવવેમત્તે એકત્તવસેનેવ વવત્થાપીયતીતિ ‘‘એકત્તકાયા’’ ત્વેવ વુચ્ચન્તિ. પણીતેનાતિ ઉક્કટ્ઠેન, સા ચસ્સ ઉક્કટ્ઠતા છન્દાદીનં ઉક્કટ્ઠતાય વેદિતબ્બા, સુભાવિતં વા સમ્મદેવ વસિભાવં પાપિતં પણીતં પધાનભાવં નીતન્તિ કત્વા, ઇધાપિ કપ્પો અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પવસેનેવ વેદિતબ્બો પરિપુણ્ણસ્સ મહાકપ્પસ્સ અસમ્ભવતો. ઇતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેન. તેતિ ‘‘બ્રહ્મકાયિકા’’તિ વુત્તા તિવિધાપિ બ્રહ્માનો. સઞ્ઞાય એકત્તાતિ તિહેતુકભાવેન સઞ્ઞાય એકત્તસભાવત્તા. ન હિ તસ્સા સમ્પયુત્તધમ્મવસેન અઞ્ઞોપિ કોચિ ભેદો અત્થિ.

એવન્તિ ઇમિના નાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞિનોતિ દસ્સેતિ.

દણ્ડઉક્કાયાતિ દણ્ડદીપિકાય. સરતીતિ ધાવતિ વિય. વિસ્સરતીતિ વિપ્પકિણ્ણા વિય ધાવતિ. દ્વે કપ્પાતિ દ્વે મહાકપ્પા. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન આભસ્સરગ્ગહણેનેવ સબ્બેપિ તે પરિત્તાભા, અપ્પમાણાભાપિ ગહિતા.

સોભના પભા સુભા, સુભાય કિણ્ણા સુભાકિણ્ણાતિ વત્તબ્બે આ-કારસ્સ રસ્સત્તં, અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારઞ્ચ કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તા, અટ્ઠકથાયંપન નિચ્ચલાય એકગ્ઘનાય પભાય સુભોતિ પરિયાયવચનન્તિ ‘‘સુભેન ઓકિણ્ણા વિકિણ્ણા’’તિ અત્થો વુત્તો, એત્થાપિ અન્તિમ-ણ-કારસ્સ હ-કારકરણં ઇચ્છિતબ્બમેવ. ન છિજ્જિત્વા છિજ્જિત્વા પભા ગચ્છતિ એકગ્ઘનત્તા. ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિમેવ ભજન્તિ કાયસ્સ, સઞ્ઞાય ચ એકરૂપત્તા. વિપુલસન્તસુખાયુવણ્ણાદિફલત્તા વેહપ્ફલા. એત્થાતિ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયં.

વિવટ્ટપક્ખે ઠિતા નપુનરાવત્તનતો. ‘‘ન સબ્બકાલિકા’’તિ વત્વા તમેવ અસબ્બકાલિકત્તં વિભાવેતું ‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. સોળસકપ્પસહસ્સચ્ચયેન ઉપ્પન્નાનં સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનં પરિનિબ્બાયનતો, અઞ્ઞેસઞ્ચ તત્થ અનુપ્પજ્જનતો બુદ્ધસુઞ્ઞેલોકે સુઞ્ઞં તં ઠાનં હોતિ, તસ્મા સુદ્ધાવાસા ન સબ્બકાલિકા, ખન્ધાવારટ્ઠાનસદિસા હોન્તિ સુદ્ધાવાસભૂમિયો. ઇમિના સુત્તેન સુદ્ધાવાસાનં સત્તાવાસભાવદીપનેનેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિભાવો દીપિતો, તસ્મા સુદ્ધાવાસાપિ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ ચતુત્થવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં નવસુ સત્તાવાસેસુ ચતુત્થસત્તાવાસંયેવ ભજન્તિ.

સુખુમત્તાતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તત્તા. પરિબ્યત્તવિઞ્ઞાણકિચ્ચાભાવતો નેવ વિઞ્ઞાણં, સબ્બસો અવિઞ્ઞાણં ન હોતીતિ નાવિઞ્ઞાણં, તસ્મા પરિપ્ફુટવિઞ્ઞાણકિચ્ચવન્તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ અવત્વા.

૧૨૮. તઞ્ચ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિન્તિ પઠમં વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં. હેટ્ઠા વુત્તનયેન સરૂપતો, મનુસ્સાદિવિભાગતો, સઙ્ખેપતો, ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ ભેદતો ચ પજાનાતિ. તસ્સા સમુદયઞ્ચાતિ તસ્સા પઠમાય વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા પઞ્ચવીસતિવિધં સમુદયઞ્ચ પજાનાતિ. અત્થઙ્ગમેપિ એસેવ નયો. અસ્સાદેતબ્બતો, અસ્સાદતો ચ અસ્સાદં. અયં અનિચ્ચાદિભાવો આદીનવો. છન્દરાગો વિનીયતિ એતેન, એત્થ વાતિ છન્દરાગવિનયો, સહ મગ્ગેન નિબ્બાનં. છન્દરાગપ્પહાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. માનદિટ્ઠીનં વસેનાહન્તિ વા, તણ્હાવસેન મમન્તિ વા અભિનન્દનાપિ માનસ્સ પરિતસ્સના વિય દટ્ઠબ્બા. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સેસેસુ અટ્ઠસુપિ વારેસુ. તત્થાતિ ઉપરિ તીસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ દુતિયાયતનેસુ. તત્થ હિ રૂપં નત્થિ. પુન તત્થાતિ પઠમાયતને. તત્થ હિ એકો રૂપક્ખન્ધોવ. એત્થાતિ ચ તમેવ સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ રૂપસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનત્તા આહારવસેન યોજના ન સમ્ભવતિ.

યતો ખોતિ એત્થ તો-સદ્દો દા-સદ્દો વિય કાલવચનો ‘‘યતો ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૧) વિયાતિ વુત્તં ‘‘યદા ખો’’તિ. અગ્ગહેત્વાતિ કઞ્ચિપિ સઙ્ખારં ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના અગ્ગહેત્વા. પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં અનધિગતત્તા સાતિસયસ્સ સમાધિબલસ્સ અભાવતો પઞ્ઞાબલેનેવ વિમુત્તો. તેનાહ ‘‘અટ્ઠ વિમોક્ખે અસચ્છિકત્વા પઞ્ઞાબલેનેવા’’તિઆદિ. અપ્પવત્તિન્તિ આયતિં અપ્પવત્તિં કત્વા. પજાનન્તો વિમુત્તોતિ વા પઞ્ઞાવિમુત્તો, પઠમજ્ઝાનફસ્સેન વિના પરિજાનનાદિપ્પકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ જાનન્તો પટિવિજ્ઝન્તો તેસં કિચ્ચાનં મત્થકપ્પત્તિયા નિટ્ઠિતકિચ્ચતાય વિસેસેન મુત્તોતિ વિમુત્તો. સો પઞ્ઞાવિમુત્તો. સુક્ખવિપસ્સકોતિ સમથભાવનાસિનેહાભાવેન સુક્ખા લૂખા, અસિનિદ્ધા વા વિપસ્સના એતસ્સાતિ સુક્ખવિપસ્સકો. ઠત્વાતિ પાદકકરણવસેન ઠત્વા. અઞ્ઞતરસ્મિન્તિ ચ અઞ્ઞતરઅઞ્ઞતરસ્મિં, એકેકસ્મિન્તિ અત્થો. એવઞ્હિસ્સ પઞ્ચવિધતા સિયા. ‘‘ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતી’’તિ ઇમિના સાતિસયસ્સ સમાધિબલસ્સ અભાવો દીપિતો. ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા’’તિઆદિના સાતિસયસ્સ પઞ્ઞાબલસ્સ ભાવો. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ ન આસવા પઞ્ઞાય પસ્સન્તિ, દસ્સનકારણા પન પરિક્ખીણા ‘‘દિસ્વા પરિક્ખીણા’’તિ વુત્તા. દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા એવ હિ દસ્સનં આસવાનં ખયસ્સ પુરિમકિરિયા હોતિ.

અટ્ઠવિમોક્ખવણ્ણના

૧૨૯. એકસ્સ ભિક્ખુનોતિ સત્તસુ અરિયપુગ્ગલેસુ એકસ્સ ભિક્ખુનો. વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિઆદિના પરિજાનનાદિવસપ્પ વત્તનિગ્ગમનઞ્ચ પઞ્ઞાવિમુત્તનામઞ્ચ. ઇતરસ્સાતિ ઉભતોભાગવિમુત્તસ્સ. ઇમે સન્ધાય હિ પુબ્બે ‘‘દ્વિન્નં ભિક્ખૂન’’ન્તિ વુત્તં. કેનટ્ઠેનાતિ કેન સભાવેન. સભાવો હિ ઞાણેન યાથાવતો અરણીયતો ઞાતબ્બતો ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતિ, સો એવ ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા ‘‘અટ્ઠો’’તિ વુત્તો. અધિમુચ્ચનટ્ઠેનાતિ અધિકં સવિસેસં મુચ્ચનટ્ઠેન, એતેન સતિપિ સબ્બસ્સાપિ રૂપાવચરજ્ઝાનસ્સ વિક્ખમ્ભનવસેન પટિપક્ખતો વિમુત્તભાવે યેન ભાવનાવિસેસેન તં ઝાનં સાતિસયં પટિપક્ખતો વિમુચ્ચિત્વા પવત્તતિ, સો ભાવનાવિસેસો દીપિતો. ભવતિ હિ સમાનજાતિયુત્તોપિ ભાવનાવિસેસેન પવત્તિઆકારવિસેસો, યથા તં સદ્ધાવિમુત્તતા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ. તથા પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તતાય, એવં અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુચ્ચનટ્ઠેનપિ વિમોક્ખો. તેનાહ ‘‘આરમ્મણે ચા’’તિઆદિ. અયં પનત્થોતિ અયં અધિમુચ્ચનટ્ઠો પચ્છિમે વિમોક્ખે નિરોધે નત્થિ, કેવલો વિમુત્તટ્ઠો એવ તત્થ લબ્ભતિ, તં સયમેવ પરતો વક્ખતિ.

રૂપીતિ યેનાયં સસન્તતિપરિયાપન્નેન રૂપેન સમન્નાગતો, તં યસ્સ ઝાનસ્સ હેતુભાવેન વિસિટ્ઠં રૂપં હોતિ, યેન વિસિટ્ઠેન રૂપેન ‘‘રૂપી’’તિ વુચ્ચેય્ય રૂપી-સદ્દસ્સ અતિસયત્થદીપનતો, તદેવ સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપવસેન પટિલદ્ધં ઝાનં ઇધ પરમત્થતો રૂપીભાવસાધકન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ. રૂપજ્ઝાનં રૂપં ઉત્તરપદલોપેન. રૂપાનીતિ પનેત્થ પુરિમપદલોપો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘નીલકસિણાદિરૂપાની’’તિ. રૂપે કસિણરૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સા એતસ્સ અત્થીતિ રૂપસઞ્ઞી, સઞ્ઞાસીસેન ઝાનં વદતિ. તપ્પટિક્ખેપેન અરૂપસઞ્ઞી. તેનાહ ‘‘અજ્ઝત્તં ન રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિ.

‘‘અન્તો અપ્પનાયં સુભન્તિ આભોગો નત્થી’’તિ ઇમિના પુબ્બાભોગવસેન તથા અધિમુત્તિ સિયાતિ દસ્સેતિ. એવઞ્હેત્થ તથાવત્તબ્બતાપત્તિચોદના સમત્થિતા હોતિ. યસ્મા સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ તત્થ કતાધિકારાનં અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુચ્ચનટ્ઠો સમ્ભવતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં તથા તતિયો વિમોક્ખો સંવણ્ણિતો, યસ્મા પન મેત્તાવસેન પવત્તમાના ભાવના સત્તે અપ્પટિકૂલતો દહન્તિ તેસુ તતો અધિમુચ્ચિત્વાવ પવત્તતિ, તસ્મા પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૨૧૨) ‘‘બ્રહ્મવિહારભાવના સુભવિમોક્ખો’’તિ વુત્તા, તયિદં ઉભયમ્પિ તેન તેન પરિયાયેન વુત્તત્તા ન વિરુજ્ઝતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસોતિ અનવસેસતો. ન હિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં એકદેસોપિ તત્થ અવસ્સિસ્સતિ. વિસુદ્ધત્તાતિ યથાપરિચ્છિન્નકાલે નિરોધિતત્તા. ઉત્તમો વિમોક્ખો નામ અરિયેહેવ સમાપજ્જિતબ્બતો, અરિયફલપરિયોસાનત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તિભાવતો ચ.

૧૩૦. આદિતો પટ્ઠાયાતિ પઠમસમાપત્તિતો પટ્ઠાય. યાવ પરિયોસાના સમાપત્તિ, તાવ. અટ્ઠત્વાતિ કત્થચિ સમાપત્તિયં અટ્ઠિતો એવ, નિરન્તરમેવ પટિપાટિયા, ઉપ્પટિપાટિયા ચ સમાપજ્જતેવાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરણવસેન વુત્ત’’ન્તિ. ઇચ્છતિ સમાપજ્જિતું. તત્થ ‘‘સમાપજ્જતિ પવિસતી’’તિ સમાપત્તિસમઙ્ગીપુગ્ગલો તં તં પવિટ્ઠો વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તોતિ અરૂપજ્ઝાનેન વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેનાતિ દ્વીહિ વિમુચ્ચનભાગેહિ, અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો, મગ્ગેન નામકાયતોતિ દ્વીહિ વિમુચ્ચિતબ્બભાગેહિ ચ વિમુત્તો. તેનાહ ‘‘અરૂપસમાપત્તિયા’’તિઆદિ. વિમુત્તોતિ હિ કિલેસેહિ વિમુત્તો, વિમુચ્ચન્તો ચ કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનસમુચ્છિન્દનેહિ કાયદ્વયતો વિમુત્તોતિ અયમેત્થ અત્થો. ગાથાય ચ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભિનો ઉપસિવબ્રાહ્મણસ્સ ભગવતા ‘‘નામકાયા વિમુત્તો’’તિ ઉભતોભાગવિમુત્તો મુનિ અક્ખાતો. તત્થ અત્થં પલેતીતિ અત્થં ગચ્છતિ. ન ઉપેતિ સઙ્ખન્તિ ‘‘અસુકં નામ દિસં ગતો’’તિ વોહારં ન ગચ્છતિ. એવં મુનિ નામકાયા વિમુત્તોતિ એવં અરૂપં ઉપપન્નો સેક્ખમુનિ પકતિયા પુબ્બેવ રૂપકાયા વિમુત્તો, તત્થ ચ ચતુત્થમગ્ગં નિબ્બત્તેત્વા નામકાયસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તા પુન નામકાયાપિ વિમુત્તો. ઉભતોભાગવિમુત્તો ખીણાસવો હુત્વા અનુપાદાય પરિનિબ્બાનસઙ્ખાતં અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં, ‘‘ખત્તિયો બ્રાહ્મણો’’તિ એવં આદિકં સમઞ્ઞં ન ગચ્છતીતિ અત્થો.

‘‘અઞ્ઞતરતો વુટ્ઠાયા’’તિ ઇદં કિં આકાસાનઞ્ચાયતનાદીસુ અઞ્ઞતરલાભીવસેન વુત્તં, ઉદાહુ સબ્બારુપ્પલાભીવસેનાતિ યથિચ્છસિ, તથા હોતુ, યદિ સબ્બારુપ્પલાભીવસેન વુત્તં, ન કોચિ વિરોધો. અથ તત્થ અઞ્ઞતરલાભીવસેન વુત્તં, ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે અનુલોમમ્પિ સમાપજ્જતી’’તિઆદિવચનેન વિરુજ્ઝેય્યાતિ? યસ્મા અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ એકસ્સાપિ લાભી ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખલાભી’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ અટ્ઠવિમોક્ખે એકદેસસ્સાપિ તંનામદાનસમત્થતાસમ્ભવતો. અયઞ્હિ અટ્ઠવિમોક્ખસમઞ્ઞા સમુદાયે વિય તદેકદેસેપિ નિરુળ્હાપત્તિસમઞ્ઞા વિયાતિ. તેન વુત્તં ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનાદીસુ અઞ્ઞતરતો વુટ્ઠાયા’’તિ. ‘‘પઞ્ચવિધો હોતી’’તિ વત્વા છબ્બિધતંપિસ્સ કેચિ પરિકપ્પેન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, નિચ્છિતોવાયં પઞ્હો પુબ્બાચરિયેહીતિ દસ્સેતું ‘‘કેચિ પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો, સારસમાસાચરિયા ચ. તે હિ ‘‘ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ ઉભયભાગવિમુત્તો સમાધિવિપસ્સનાતો’’તિ વત્વા રૂપાવચરસમાધિનાપિ સમાધિપરિપન્થતો વિમુત્તિં મઞ્ઞન્તિ. એવં રૂપજ્ઝાનભાગેન, અરૂપજ્ઝાનભાગેન ચ ઉભતો વિમુત્તોતિ પાયસમાનો. ‘‘તાદિસમેવા’’તિ ઇમિના યાદિસં અરૂપાવચરજ્ઝાનં કિલેસવિક્ખમ્ભને, તાદિસં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં પીતિ ઇમમત્થં ઉલ્લઙ્ગેતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

ઉભતોભાગવિમુત્તપઞ્હોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તસ્સ છબ્બિધતં નિસ્સાય ઉપ્પન્નપઞ્હો. વણ્ણનં નિસ્સાયાતિ તસ્સ પદસ્સ અત્થવચનં નિસ્સાય. ચિરેનાતિ થેરસ્સ અપરભાગે ચિરેન કાલેન. વિનિચ્છયન્તિ સંસયછેદકં સન્નિટ્ઠાનં પત્તો.તં પઞ્હન્તિ તમત્થં. ઞાતું ઇચ્છિતો હિ અત્થો પઞ્હો. ન કેનચિ સુતપુબ્બન્તિ કેનચિ કિઞ્ચિ ન સુતપુબ્બં, ઇદં અત્થજાતન્તિ અધિપ્પાયો. કિઞ્ચાપિ ઉપેક્ખાસહગતં, કિઞ્ચાપિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેતીતિ પચ્ચેકં કિઞ્ચાપિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. સમુદાચરતીતિ પવત્તતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘ઇમે હી’’તિઆદિના, તેન રૂપાવચરભાવનતો આરુપ્પભાવના સવિસેસં કિલેસે વિક્ખમ્ભેતિ રૂપવિરાગભાવનાભાવતો, ઉપરિભાવનાભાવતો ચાતિ દસ્સેતીતિ. એવઞ્ચ કત્વા અટ્ઠકથાયં આરુપ્પભાવનાનિદ્દેસે યં વુત્તં ‘‘તસ્સેવં તસ્મિં નિમિત્તે પુનપ્પુનં ચિત્તં ચારેન્તસ્સ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ સતિ સન્તિટ્ઠતી’’તિઆદિ, (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૮૧) તં સમત્થતં હોતીતિ. ઇદં સુત્તન્તિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાઠમાહ (પુ. પ. નિદ્દેસ ૨૭). સબ્બઞ્હિ બુદ્ધવચનં અત્થસૂચનાદિઅત્થેન સુત્તન્તિ વુત્તો વાયમત્થો. યં પન તત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં અનુલોમાદિતો સમાપજ્જનેન સાતિસયં સન્તાનસ્સ અભિસઙ્ખતત્તા, અટ્ઠમઞ્ચ ઉત્તમં વિમોક્ખં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન ઉભતોભાગવિમુચ્ચનતો ચ ઇમાય ઉભતોભાગવિમુત્તિયા સબ્બસેટ્ઠતા વેદિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

મહાનિદાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.