૧. મહાપદાનસુત્તવણ્ણના

પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તકથાવણ્ણના

૧. યથાજાતાનં કરેરિરુક્ખાનં ઘનપત્તસાખાવિટપેહિ મણ્ડપસઙ્ખેપેહિ સઞ્છન્નો પદેસો ‘‘કરેરિમણ્ડપો’’તિ અધિપ્પેતો. દ્વારેતિ દ્વારસમીપે. દ્વારે ઠિતરુક્ખવસેન અઞ્ઞત્થાપિ સમઞ્ઞા અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. કથં પન ભગવા મહાગન્ધકુટિયં અવસિત્વા તદા કરેરિકુટિકાયં વિહાસીતિ? સાપિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો વસનગન્ધકુટિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અન્તોજેતવને’’તિઆદિમાહ. સલળાગારન્તિ દેવદારુરુક્ખેહિ કતગેહં. પકતિભત્તસ્સ પચ્છતોતિ ભિક્ખૂનં પાકતિકભત્તકાલતો પચ્છા, ઠિતમજ્ઝન્હિકતો ઉપરીતિ અત્થો. પિણ્ડપાતતો પટિક્કન્તાનન્તિ પિણ્ડપાતભોજનતો અપેતાનં. તેનાહ ‘‘ભત્તકિચ્ચ’’ન્તિઆદિ.

મણ્ડલસણ્ઠાના માળસઙ્ખેપેન કતા નિસીદનસાલા ‘‘મણ્ડલમાળ’’ન્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘નિસીદનસાલાયા’’તિ. પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તાતિ એત્થ પુબ્બ-સદ્દો અતીતવિસયો, નિવાસ-સદ્દો કમ્મસાધનો, ખન્ધવિનિમુત્તો ચ નિવસિતધમ્મો નત્થિ, ખન્ધા ચ સન્તાનવસેનેવ પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘પુબ્બેનિવુત્થક્ખન્ધસન્તાનસઙ્ખાતેન પુબ્બેનિવાસેના’’તિ. યોજેત્વાતિ વિસયભાવેન યોજેત્વા. પવત્તિતાતિ કથિતા. ધમ્મૂપસંહિતત્તા ધમ્મતો અનપેતાતિ ધમ્મી. તેનાહ ‘‘ધમ્મસંયુત્તા’’તિ.

ઉદપાદીતિ પદુદ્ધારો, તસ્સ ઉપ્પન્ના જાતાતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. તં પનસ્સા ઉપ્પન્નાકારં પાળિયં સઙ્ખેપતોવ દસ્સિતં, વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘અહો અચ્છરિય’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કે અનુસ્સરન્તિ, કે નાનુસ્સરન્તીતિ પદદ્વયે પઠમંયેવ સપ્પપઞ્ચનં, ન ઇતરન્તિ તદેવ પુગ્ગલભેદતો, કાલવિભાગતો, અનુસ્સરણાકારતો, ઓપમ્મતો નિદ્દિસન્તેન ‘‘તિત્થિયા અનુસ્સરન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. અગ્ગપ્પત્તકમ્મવાદિનોતિ સિખાપ્પત્તકમ્મવાદિનો ‘‘અત્થિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪) એવં કમ્મસ્સકતાઞાણે ઠિતા તાપસપરિબ્બાજકા. ચત્તાલીસંયેવ કપ્પે અનુસ્સરન્તીતિ બ્રહ્મજાલાદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૩) ભગવતા તથા પરિચ્છિજ્જ વુત્તત્તા. તતો પરં ન અનુસ્સરન્તીતિ તથાવચનઞ્ચ દિટ્ઠિગતોપટ્ઠકસ્સ તેસં ઞાણસ્સ પરિદુબ્બલભાવતો.

સાવકાતિ મહાસાવકા તેસઞ્હિ કપ્પસતસહસ્સં પુબ્બાભિનીહારો. પકતિસાવકા પન તતો ઊનકમેવ અનુસ્સરન્તિ. યસ્મા ‘‘કપ્પાનં લક્ખાધિકં એકં, દ્વે ચ અસઙ્ખ્યેય્યાની’’તિ કાલવસેન એવં પરિમાણો યથાક્કમં અગ્ગસાવકપચ્ચેકબુદ્ધાનં પુઞ્ઞઞાણાભિનીહારો, સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિપારમિતાસમ્ભરણઞ્ચ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દ્વે અગ્ગસાવકા…પે… કપ્પસતસહસ્સઞ્ચા’’તિ. યદિ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણકાલપરિચ્છિન્નો તેસં તેસં અરિયાનં અભિઞ્ઞાઞાણવિભવો, એવં સન્તે બુદ્ધાનમ્પિસ્સ સપરિચ્છેદતા આપન્નાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘બુદ્ધાનં પન એત્તકન્તિ પરિચ્છેદો નત્થિ, યાવતકં આકઙ્ખન્તિ, તાવતકં અનુસ્સરન્તી’’તિ ‘‘યાવતકં નેય્યં, તાવતકં ઞાણ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. ૮૫; પટિ. મ. ૩, ૫) વચનતો. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિય હિ બુદ્ધાનં અભિઞ્ઞાઞાણાનમ્પિ સવિસયે પરિચ્છેદો નામ નત્થિ, તસ્મા યં યં ઞાતું ઇચ્છન્તિ, તે તં તં જાનન્તિ એવ. અથ વા સતિપિ કાલપરિચ્છેદે કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહાદિના સાતિસયત્તા મહાબોધિસમ્ભારાનં પઞ્ઞાપારમિતાય પવત્તિઆનુભાવસ્સ પરિચ્છેદો નામ નત્થિ, કુતો તન્નિમિત્તકાનં અભિઞ્ઞાઞાણાનન્તિ વુત્તં ‘‘બુદ્ધાનં…પે… નત્થી’’તિ.

ખન્ધપટિપાટિયાતિ યથાપચ્ચયં અનુપુબ્બપવત્તમાનાનં ખન્ધાનં અનુપુબ્બિયા. ખન્ધપ્પવત્તિન્તિ વેદનાદિક્ખન્ધપ્પવત્તિં. તેસઞ્હિ અનુભવનાદિઆકારગ્ગહણમસ્સ સાતિસયં, તં સઞ્ઞાભવે તત્થ તત્થ અનુસ્સરણવસેન ગહેત્વા ગચ્છન્તા એકવોકારભવે અલભન્તા ‘‘ન પસ્સન્તી’’તિ વુત્તા, જાલે પતિતા વિય સકુણા, મચ્છા વિય ચાતિ અધિપ્પાયો. કુણ્ઠા વિયાતિ દન્ધા વિય. પઙ્ગુળા વિયાતિ પીઠસપ્પિનો વિય. દિટ્ઠિં ગણ્હન્તીતિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકદિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ. યટ્ઠિકોટિહેતુકં ગમનં યટ્ઠિકોટિગમનં ખન્ધપટિપાટિયા અમુઞ્ચનતો.

એવં સન્તેપીતિ કામં બુદ્ધસાવકાપિ અસઞ્ઞભવે ખન્ધપ્પવત્તિં ન પસ્સન્તિ, એવં સન્તેપિ તે બુદ્ધસાવકા અસઞ્ઞભવં લઙ્ઘિત્વા પરતો અનુસ્સરન્તિ. ‘‘વટ્ટે’’તિઆદિ તથા તેસં અનુસ્સરણાકારદસ્સનં. બુદ્ધેહિ દિન્નનયે ઠત્વાતિ ‘‘યત્થ પઞ્ચકપ્પસતાનિ રૂપપ્પવત્તિયેવ, ન અરૂપપ્પવત્તિ, સો અસઞ્ઞભવો’’તિ એવં સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ દેસિતાયં ધમ્મનેત્તિયં ઠત્વા. એવઞ્હિ અન્તરા ચુતિપટિસન્ધિયો અપસ્સન્તા પરતો અનુસ્સરન્તિ સેય્યથાપિ આયસ્મા સોભિતોતિ (થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૨.૧૬૪ સોભિતત્થેરગાથાવણ્ણના). સો કિર પુબ્બેનિવાસે ચિણ્ણવસી હુત્વા અનુપટિપાટિયા અત્તનો નિબ્બત્તટ્ઠાનં અનુસ્સરન્તો યાવ અસઞ્ઞભવે અત્તનો અચિત્તકપટિસન્ધિ તાવ અદ્દસ, તતો પરં પઞ્ચકપ્પસતપરિમાણે કાલે ચુતિપટિસન્ધિયો અદિસ્વા અવસાને ચુતિં દિસ્વા ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ આવજ્જયમાનો નયવસેન ‘‘અસઞ્ઞભવો ભવિસ્સતી’’તિ નિટ્ઠં અગમાસિ. અથ નં ભગવા તં કારણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. ‘‘ચુતિપટિસન્ધિં ઓલોકેત્વા’’તિ ઇદં ચુતિપટિસન્ધિવસેન તેસં ઞાણસ્સ સઙ્કમનદસ્સનં, તેન સબ્બસો ભવે અનામસિત્વા ગન્તું ન સક્કોન્તીતિ દસ્સેતિ.

તં તદેવ પસ્સન્તીતિ યથા નામ સરદસમયે ઠિતમજ્ઝન્હિકવેલાય ચતુરતનિકે ગેહે ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ રૂપગતં સુપાકટમેવ હોતીતિ લોકસિદ્ધમેતં, સિયા પન તસ્સ સુખુમતરતિરોહિતાદિભેદસ્સ રૂપગતસ્સ અગોચરતા. ન ત્વેવ બુદ્ધાનં ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ ઞેય્યસ્સ અગોચરતા, અથ ખો તં ઞાણાલોકેન ઓભાસિતં હત્થતલે આમલકં વિય સુપાકટં સુવિભૂતમેવ હોતિ તથા ઞેય્યાવરણસ્સ સુપ્પહીનત્તા. તેનાહ ‘‘બુદ્ધા પન અત્તના વા પરેહિ વા દિટ્ઠકતસુતં, સૂરિયમણ્ડલોભાસસદિસ’’ન્તિ ચ આદિ.

તથા સાવકા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચાતિ. એત્થ તથા-સદ્દેન ‘‘અત્તના દિટ્ઠકતસુતમેવ અનુસ્સરન્તી’’તિ ઇદં ઉપસંહરતિ, તેન સપ્પદેસમેવ નેસં અનુસ્સરણં, ન નિપ્પદેસન્તિ નિદસ્સેતિ.

ખજ્જોપનકઓભાસસદિસં ઞાણસ્સ અતિવિય અપ્પાનુભાવતાય. સાવકાનન્તિ એત્થ પકતિસાવકાનં પાકતિકપદીપોભાસસદિસં. મહાસાવકાનં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૨૧ વઙ્ગીસેત્થરગાથાવણ્ણનાય વિત્થારો) મહાપદીપોભાસસદિસં. તેનાહ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૨) ‘‘ઉક્કાપભાસદિસ’’ન્તિ. ઓસધિતારકોભાસસદિસન્તિ ઉસ્સન્ના પભા એતાય ધીયતિ, ઓસધીનં વા અનુબલપ્પદાયકત્તા ‘‘ઓસધી’’તિ એવં લદ્ધનામાય તારકાય પભાસદિસં. સરદસૂરિયમણ્ડલોભાસસદિસં સબ્બસો અન્ધકારવિધમનતો. અપટુભાવહેતુકો વિસયગ્ગહણે ચઞ્ચલભાવો ખલિતં, કુણ્ઠિભાવહેતુકો વિસયસ્સ અનભિસમયો પટિઘાતો.આવજ્જનપટિબદ્ધમેવાતિ આવજ્જનમત્તાધીનં, આવજ્જિતમત્તે એવ યથિચ્છિતસ્સ પટિવિજ્ઝનકન્તિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

અસઙ્ગઅપ્પટિહતં પવત્તમાનં ભગવતો ઞાણં લહુતરેપિ વિસયે, ગરુતરે ચ એકસદિસમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘દુબ્બલપત્તપુટે’’તિઆદિના ઉપમાદ્વયં વુત્તં. ધમ્મકાયત્તા ભગવતો ગુણં આરબ્ભ પવત્તા ‘‘ભગવન્તંયેવ આરબ્ભ ઉપ્પન્ના’’તિ વુત્તં. તં સબ્બમ્પીતિ તં યથાવુત્તં સબ્બમ્પિ પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તં કથં. તિત્થિયાનં, સાવકાનઞ્ચ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણં ભગવતો પુબ્બેનિવાસાનુસ્સરણસ્સ હીનુદાહરણદસ્સનવસેનેત્થ કથિતં. એવઞ્હિ ભગવતો મહન્તભાવો વિસેસતો પકાસિતો હોતીતિ. સઙ્ખેપતોતિ સમાસતો. યત્તકોપિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ પવત્તિભેદો અત્તનો ઞાણસ્સ વિસયભૂતો, તં સબ્બં તદા યથાકથિતં તે ભિક્ખૂ સઙ્ખિપિત્વા ‘‘ઇતિપી’’તિ આહંસુ. તસ્સ ચ અનેકાકારતાય આમેડિતવચનં, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, ‘‘ઇતિ ખો ભિક્ખવે સપ્પટિભયો બાલો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૪; અ. નિ. ૩.૧) વિય આકારત્થો ઇતિ-સદ્દોતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવમ્પી’’તિ તદત્થમાહ.

૨-૩. વુત્તમેવાતિ એત્થ ચ ઇધ પાઠે યં વત્તબ્બં તેન પાઠેન સાધારણં, તં વુત્તમેવાતિ અધિપ્પેતં, ન અસાધારણં અપુબ્બપદવણ્ણનાય અધિકતત્તાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અયમેવ હિ વિસેસો’’તિઆદિમાહ. ‘‘અસ્સોસી’’તિ ઇદં સવનકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા વુત્તં સદ્દગ્ગહણમુખેન તદત્થાવબોધસ્સ સિદ્ધત્તા. તત્થ પન પાળિયં ‘‘ઇમં સંખિયધમ્મં વિદિત્વા’’ ઇચ્ચેવ (દી. નિ. ૧.૨) વુત્તં. ઇમે ભિક્ખૂ મમ ગુણે થોમેન્તિ, કથં? મમ પુબ્બેનિવાસઞાણં આરબ્ભાતિ યોજના. નિપ્ફત્તિન્તિ કિચ્ચનિપ્ફત્તિં, તેન કાતબ્બકિચ્ચસિદ્ધન્તિ અત્થો. નોતિ પુચ્છાવાચી નુ-ઇતિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતોતિ વુત્તં ‘‘ઇચ્છેય્યાથ નૂ’’તિ. નન્તિ ભગવન્તં. ‘‘યં ભગવા’’તિ એત્થ યં-સદ્દેન કિરિયાપરામસનભૂતેન ‘‘ધમ્મિં કથં કથેય્યા’’તિ એવં વુત્તં. ધમ્મિકથાકરણં પરામટ્ઠં ‘‘એતસ્સા’’તિ પદસ્સ અત્થોતિ આહ ‘‘એતસ્સ ધમ્મિકથાકરણસ્સા’’તિ, આદરવસેન પન તં દ્વિક્ખત્તું વુત્તં.

૪. સુણાથાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા, એતેન ‘‘મનસિ કરોથા’’તિ પદં સઙ્ગણ્હાતિ. સોતાવધાનં સોતસ્સ ઓદહનં, સુસ્સૂસાતિ અત્થો. છિન્નં ઉપચ્છિન્નં વટુમં સંસારવટ્ટં એતેસન્તિ છિન્નવટુમકા, સમ્માસમ્બુદ્ધા, અઞ્ઞે ચ ખીણાસવા, ઇધ પન સમ્માસમ્બુદ્ધા અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ સબ્બસો અનુસ્સરણં ઇતરેસં અવિસયો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞેસં અસાધારણ’’ન્તિ. પચ્ચત્તવચને દિસ્સતિ યં-સદ્દો કમ્મત્થદીપનતો. ઉપયોગવચને દિસ્સતિ યં-સદ્દો પુચ્છનકિરિયાય કમ્મત્થદીપનતો. તન્તિ ચ ઉપયોગવચનમેવ પુચ્છતિ-સદ્દસ્સ દ્વિકમ્મકભાવતો. યન્તિ યેન કારણેનાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘કરણવચને દિસ્સતી’’તિ. ભુમ્મેતિ દટ્ઠબ્બોતિ યથા યં-સદ્દો ન કેવલં પચ્ચત્તઉપયોગેસુ એવ, અથ ખો કરણેપિ દિસ્સતિ, એવં ઇધ ભુમ્મેતિ દટ્ઠબ્બો. દસસહસ્સિલોકધાતુન્તિ જાતિક્ખેત્તભૂતં દસસહસ્સચક્કવાળં. ઉન્નાદેન્તો ઉપ્પજ્જિ અનેકચ્છરિયપાતુભાવપટિમણ્ડિતત્તા બુદ્ધુપ્પાદસ્સ.

કાલસ્સ ભદ્દતા નામ તત્થ સત્તાનં ગુણવિભૂતિયા, બુદ્ધુપ્પાદપરમા ચ ગુણવિભૂતીતિ તબ્બહુલતા યસ્સ કપ્પસ્સ ભદ્દતાતિ આહ ‘‘પઞ્ચબુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતત્તા સુન્દરકપ્પે’’તિ, તથા સારભૂતગુણવસેન ‘‘સારકપ્પે’’તિ. ‘‘ઇમં કપ્પં થોમેન્તો એવમાહા’’તિ વત્વા ઇમસ્સ કપ્પસ્સ તથા થોમેતબ્બતા અનઞ્ઞસાધારણાતિ દસ્સેતું ‘‘યતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યતો પટ્ઠાયાતિ યતો પભુતિ અભિનીહારો કતોતિ મનુસ્સત્તાદિઅટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો અભિનીહારો પવત્તિતો. સંસારસ્સ અનાદિભાવતો ઇમસ્સ ભગવતો અભિનીહારતો પુરેતરં ઉપ્પન્ના સમ્માસમ્બુદ્ધા અનન્તા અપરિમેય્યાતિ તેહિ ઉપ્પન્નકપ્પે નિવત્તેન્તો ‘‘એતસ્મિં અન્તરે’’તિ આહ. કામં દીપઙ્કરબુદ્ધુપ્પાદે અયં ભગવા અભિનીહારમકાસિ, તસ્સ પન ભગવતો નિબ્બત્તિ ઇમસ્સ અભિનીહારતો પુરિમતરાતિ વુત્તં ‘‘અમ્હાકં…પે… નિબ્બત્તિંસૂ’’તિ.

અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પપરિયોસાનેતિ મહાકપ્પાનં અસઙ્ખ્યેય્યપરિયોસાને. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. ‘‘ઇતો તિંસકપ્પસહસ્સાનં ઉપરી’’તિ એતેન પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો, સુમેધસ્સ ચ ભગવતો અન્તરે એકૂનસત્તતિકપ્પસહસ્સાનિ બુદ્ધસુઞ્ઞાનિ અહેસુન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘ઇતો અટ્ઠારસન્નં કપ્પસહસ્સાનં ઉપરી’’તિ ઇમિના સુજાતસ્સ ભગવતો, અત્થદસ્સિસ્સ ચ ભગવતો અન્તરે એકેનૂનાનિ દ્વાદસકપ્પસહસ્સાનિ બુદ્ધસુઞ્ઞાનિ અહેસુન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘ઇતો ચતુનવુતે કપ્પે’’તિ ઇમિના ધમ્મદસ્સિસ્સ ભગવતો, સિદ્ધત્થસ્સ ચ ભગવતો અન્તરે છાધિકનવસતુત્તરાનિ સત્તરસકપ્પસહસ્સાનિ બુદ્ધસુઞ્ઞાનિ અહેસુન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘એકતિંસે કપ્પે’’તિ ઇમિના વિપસ્સિસ્સ ભગવતો, સિખિસ્સ ચ ભગવતો અન્તરે સટ્ઠિ કપ્પાનિ બુદ્ધસુઞ્ઞાનિ અહેસુન્તિ દસ્સેતિ. તે સબ્બેપિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો ઓરં સુમેધાદીહિ ઉપ્પન્નકપ્પેહિ સદ્ધિં સમોધાનિયમાના સતસહસ્સા કપ્પા હોન્તિ, યત્થ મહાસાવકાદયો (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૨૧ વઙ્ગીસત્થેરગાથાવણ્ણના) વિવટ્ટૂ પનિસ્સયાનિ કુસલાનિ સમ્ભરિંસુ. બુદ્ધસુઞ્ઞેપિ લોકે પચ્ચેકબુદ્ધા ઉપ્પજ્જિત્વા તેસં પુરિસવિસેસાનં પુઞ્ઞાભિસન્દાભિબુદ્ધિયા પચ્ચયા હોન્તિ. ‘‘એવમય’’ન્તિઆદિ વુત્તમેવત્થં નિગમનવસેન વદતિ.

‘‘કિં પનેત’’ન્તિઆદિ પુબ્બનિમિત્તવિભાવનત્થાય આરદ્ધં. તત્થ એતન્તિ બુદ્ધાનં ઉપ્પજ્જનં. કપ્પસણ્ઠાનકાલસ્મિન્તિ વિવટ્ટકપ્પસ્સ સણ્ઠહનકાલે. એકમસઙ્ખ્યેય્યન્તિ સંવટ્ટટ્ઠાયિં સન્ધાયાહ. એકઙ્ગણં હુત્વા ઠિતેતિ પબ્બતરુક્ખગચ્છાદીનં, મેઘાદીનઞ્ચ અભાવેન વિવટંઅઙ્ગણં હુત્વા ઠિતે. લોકસન્નિવાસેતિ ભાજનલોકેન સન્નિવિસિતબ્બટ્ઠાને. વીસતિ યટ્ઠિયો ઉસભં. ‘‘ઉસભમત્તા, દ્વે ઉસભમત્તા’’તિઆદિના પચ્ચેકં મત્તા-સદ્દો યોજેતબ્બો. યોજનસહસ્સમત્તા હુત્વાતિ પતમાનાવ ઉદકધારા યોજનસહસ્સમત્તં આકાસટ્ઠાનં ફરિત્વા પવત્તિયા યોજનસહસ્સમત્તા હુત્વા. યાવ અવિનટ્ઠબ્રહ્મલોકાતિ યાવ આભસ્સરબ્રહ્મલોકા, યાવ સુભકિણ્હબ્રહ્મલોકા, યાવ વેહપ્ફલબ્રહ્મલોકાતિ અત્થો.

વાતવસેનાતિ સટ્ઠિસહસ્સાધિકનવયોજનસતસહસ્સુબ્બેધસ્સ સન્ધારકવાતમણ્ડલસ્સ વસેન. મહાબોધિપલ્લઙ્કોતિ મહાબોધિપલ્લઙ્કપ્પદેસમાહ. તસ્સ પચ્છા વિનાસો, પઠમં સણ્ઠહનઞ્ચ ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બં. તત્થાતિ તસ્મિં પદેસે. પુબ્બનિમિત્તં હુત્વાતિ બુદ્ધપ્પાદસ્સ પુબ્બનિમિત્તં હુત્વા. પુબ્બનિમિત્તસન્નિસ્સયો હિ ગચ્છો નિસ્સિતવોહારેન તથા વુત્તો. તેનાહ ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ. કણ્ણિકાબદ્ધાનિ હુત્વાતિ આબદ્ધકણ્ણિકા વિય હુત્વા. સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો અત્તમના…પે… ગચ્છન્તીતિ યોજના. વેહપ્ફલેપિ સુભકિણ્હે સઙ્ગહેત્વા ‘‘નવ બ્રહ્મલોકા’’તિ વુત્તં. તથા હિ તે ચતુત્થિંયેવ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિં ભજન્તિ. નિક્ખમન્તેસૂતિ મહાભિનિક્ખમનં અભિનિક્ખમન્તેસુ. અભિજાતિ પનેત્થ જાતિભાવસામઞ્ઞેન ગબ્ભોક્કન્તિયાવ સઙ્ગહિતા. નિમીયતિ અનુમીયતિ ફલં એતેનાતિ નિમિત્તં, કારણં. ઞાપકમ્પિ હિ કારણં દિસ્વા તસ્સ અબ્યભિચારીભાવેન ફલં સિદ્ધમેવ કત્વા ગણ્હિ, યથા તં અસિતો ઇસિ અભિજાતિયં મહાપુરિસસ્સ લક્ખણાનિ દિસ્વા તેસં અબ્યભિચારીભાવેન બુદ્ધગુણે સિદ્ધે એવ કત્વા ગણ્હિ, એવં પન ગય્હમાનં તન્નિમિત્તકં ફલં તદાનુભાવેન સિદ્ધં વિય વોહરીયતિ તબ્ભાવે ભાવતો. તેનાહ ‘‘તેસં નિમિત્તાનં આનુભાવેના’’તિઆદિ. તથા ચાહ ભગવા ‘‘સો તેન લક્ખણેન સમન્નાગતો…પે… રાજા સમાનો કિં લભતિ, બુદ્ધો સમાનો કિં લભતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૦૨, ૨૦૪) ચ એવમાદિ. ઇમમત્થન્તિ પઞ્ચ બુદ્ધા ઇમસ્મિં કપ્પે ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ઇમમત્થં યાથાવતો જાનિંસુ.

જાતિપરિચ્છેદાદિવણ્ણના

૫-૭. કપ્પપરિચ્છેદવસેનાતિ ‘‘ઇતો સો એકનવુતે કપ્પે’’તિઆદિના યત્થ યત્થ કપ્પે તે તે બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, તસ્સ તસ્સ કપ્પસ્સ પરિચ્છિન્દનવસેન પરિજાનનવસેન. ‘‘ઇદં ત’’ન્તિ હિ નિયમેત્વા પરિચ્છિજ્જ જાનનં પરિચ્છિન્દનં પરિચ્છેદો. પરિત્તન્તિ ઇત્તરં. લહુકન્તિ સલ્લહુકં, આયુનો અધિપ્પેતત્તા રસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઉભયમેતં અપ્પકસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ.

‘‘અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ અવિસેસજોતનં ‘‘વીસં વા તિંસં વા’’તિઆદિના અનિયમિતવસેનેવ યથાલાભતો વવત્થપેત્વા અયઞ્ચ નયો અપચુરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં દીઘાયુકો પન અતિદુલ્લભો’’તિ આહ. ઇદં તં વિસેસવવત્થાપનં પુગ્ગલેસુ પક્ખિપિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ વિસાખા’’તિઆદિમાહ.

યદિ એવં કસ્મા અમ્હાકં ભગવા તત્તકમ્પિ કાલં ન જીવિ, નનુ મહાબોધિસત્તા ચરિમભવે અતિવિયઉળારતમેન પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તીતિ? સચ્ચમેતન્તિ. તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘વિપસ્સીઆદયો પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અભિજાતિયા મેત્તાઠાનતાય અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ મેત્તાપુબ્બભાગતા. તદનુગુણઞ્હિ તેસં વિસેસતો પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. તસ્સ વિસેસતો બહુલં ખેમવિતક્કૂપનિસ્સયતાય સોમનસ્સસહગતતા, અનઞ્ઞસાધારણપરોપદેસરહિતઞાણવિસેસૂપનિસ્સયતાય ઞાણસમ્પયુત્તતા, અસઙ્ખારિકતા ચ વેદિતબ્બા, અસઙ્ખ્યેય્યં આયુ આધારવિસેસતો, નિસ્સયવિસેસતો, પટિપક્ખદૂરીભાવતો, પવત્તિઆકારવિસેસતો ચ અપરિમેય્યાનુભાવતાય કારણસ્સ. તત્થ ચિરતરં કાલં સન્તાનસ્સ પારમિતાપરિભાવિતતા આધારવિસેસતા. અલોભજ્ઝાસયાદિઆસયસમ્પદા નિસ્સયવિસેસતા. લાભમચ્છરિયાદિપાપધમ્મવિક્ખમ્ભનં પટિપક્ખદૂરીભાવો. સબ્બસત્તાનં સકલવટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થાય આયૂહના પવત્તિઆકારવિસેસો વેદિતબ્બો.

અયઞ્ચ નયો સબ્બેસં મહાબોધિસત્તાનં ચરિમભવાભિનિબ્બત્તકકમ્માયૂહને સાધારણોતિ તસ્સ ફલેનાપિ એકસદિસેનેવ ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ઇતિ સબ્બે બુદ્ધા અસઙ્ખ્યેય્યાયુકા’’તિ, અસઙ્ખ્યેય્યકાલાવત્થાનાયુકાતિ અત્થો. અસઙ્ખ્યેય્યાયુકસંવત્તનસમત્થં પરિચિતં કમ્મં હોતિ, બુદ્ધા પન તદા મનુસ્સાનં પરમાયુપ્પમાણાનુરૂપમેવ કાલં ઠત્વા પરિનિબ્બાયન્તિ તતો પરં ઠત્વા સાધેતબ્બપયોજનાભાવતો, ધમ્મતાવેસાતિ વા વેદિતબ્બા. અટ્ઠકથાયં પન તતો પરં પન અટ્ઠાનસ્સ ‘‘ઉતુભોજનવિપત્તિયા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫) કારણં વુત્તં, ‘‘તં લોકસાધારણં લોકે જાતસંવુદ્ધાનં તથાગતાનં ન હોતી’’તિ ન સક્કા વત્તું. તથા હિ નેસં રોગકિલમથાદયો હોન્તિયેવ. ઉતુભોજનવસેનાતિ અસમ્પન્નસ્સ, સમ્પન્નસ્સ ચ ઉતુનો, ભોજનસ્સ ચ વસેન યથાક્કમં આયુ હાયતિપિ વડ્ઢતિપિ. આયૂતિ ચ પરમાયુ અધિપ્પેતં. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં બ્રહ્મજાલાદિટીકાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૪૦) વુત્તમેવ.

ઇદાનિ તમત્થં સમુદાગમતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘તત્થ યદા’’તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મે નિયુત્તા ધમ્મિકા, ન ધમ્મિકા અધમ્મિકા, હિંસાદિઅધમ્મપસુતા. અધમ્મિકમેવ હોતિ ઇસ્સરજનાનં અનુવત્તનેન, પરેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનેન ચ. ઉણ્હવલાહકા દેવતાતિ ઉણ્હઉતુનો પચ્ચયભૂતમેઘમાલાસમુટ્ઠાપકા દેવપુત્તા. તેસં કિર તથા ચિત્તુપ્પાદસમકાલમેવ યથિચ્છિતટ્ઠાનં ઉણ્હં ફરમાના વલાહકમાલા નાતિબહલા ઇતો ચિતો નભં છાદેન્તી વિતનોતિ. એસ નયો સીતવલાહકવસ્સવલાહકાસુ. અબ્ભવલાહકા પન દેવતા સીતુણ્હવસ્સેહિ વિના કેવલં અબ્ભપટલસ્સેવ સમુટ્ઠાપકા વેદિતબ્બા. તાસન્તિ એત્થ ‘‘મિત્તા’’તિ પદં આનેત્વા યોજના. કામં હેટ્ઠા વુત્તા સત્તવિધાપિ દેવતા ચાતુમહારાજિકાવ તા પન તેન તેન વિસેસેન વત્વા ઇદાનિ તદઞ્ઞે પઠમભૂમિકે કામાવચરદેવે સામઞ્ઞતો ગણ્હન્તો ‘‘ચાતુમહારાજિકા’’તિ આહ. તાસં અધમ્મિકતાયાતિ રાજૂનં અધમ્મિકભાવમૂલકેન ઉપરાજાદિઅધમ્મિકભાવપરમ્પરાભતેન તાસં દેવતાનં અધમ્મિકભાવેન. વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તીતિ બહ્વાબાધતાદિ અનિટ્ઠફલૂપનિસ્સયભૂતસ્સ યથાવુત્તઅધમ્મિકતાસઞ્ઞિતસ્સ સાધારણસ્સ પાપકમ્મસ્સ બલેન વિસમં વાયન્તેન વાયુના પીળિયમાના ચન્દિમસૂરિયા સિનેરું પરિક્ખિપન્તા વિસમં પરિવત્તન્તિ યથામગ્ગેન નપ્પવત્તન્તીતિ. અસ્સિદં યથા ચન્દિમસૂરિયાનં વિસમપરિવત્તનં વિસમવાતસઙ્ખોભહેતુકં, એવં ઉતુવસ્સાદિવિસમપ્પવત્તીતિ દસ્સેતું ‘‘વાતો યથામગ્ગેન ન વાયતી’’તિઆદિ વુત્તં. દેવતાનન્તિ સીતવલાહકદેવતાદિદેવતાનં. તેનાહ ‘‘સીતુણ્હભેદો ઉતૂ’’તિઆદિ. તસ્મિં અસમ્પજ્જન્તેતિ તસ્મિં યથાવુત્તે વસ્સબીજભૂતે ઉતુમ્હિ યથાકાલં સમ્પત્તિં અનુપગચ્છન્તે.

‘‘ન સમ્મા દેવો વસ્સતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘કદાચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ કદાચિ વસ્સતીતિ કદાચિ અવસ્સનકાલે વસ્સતિ. કદાચિ ન વસ્સતીતિ કદાચિ વસ્સિતબ્બકાલે ન વસ્સતિ. કત્થચિ વસ્સતિ, કત્થચિ ન વસ્સતીતિ પદેસમાહ. ‘‘વસ્સન્તોપી’’તિઆદિ ‘‘કદાચિ વસ્સતિ, કદાચિ ન વસ્સતી’’તિ પદદ્વયસ્સેવ અત્થવિવરણં. વિગતગન્ધવણ્ણરસાદીતિ આદિ-સદ્દેન નિરોજતં સઙ્ગણ્હાતિ. એકસ્મિં પદેસેતિ ભત્તપચનભાજનસ્સ એકપસ્સે. ઉત્તણ્ડુલન્તિ પાકતો ઉક્કન્તતણ્ડુલં. તીહાકારેહીતિ સબ્બસો અપરિણતં, એકદેસેન પરિણતં, દુપરિણતઞ્ચાતિ એવં તીહાકારેહિ. પચ્ચતિ પક્કાસયં ઉપગચ્છતિ. અપ્પાયુકાતિ એત્થ ‘‘દુબ્બણ્ણા ચા’’તિપિ વત્તબ્બં. એવં ઉતુભોજનવસેન આયુ હાયતિ હેતુમ્હિ અપરિક્ખીણેપિ પચ્ચયસ્સ પરિદુબ્બલત્તા.

‘‘યદા પના’’તિઆદિ સુક્કપક્ખસ્સ અત્થો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો.

વડ્ઢિત્વા વડ્ઢિત્વા પરિહીનન્તિ વેદિતબ્બં. કસ્મા? ન હિ એકસ્મિં અન્તરકપ્પે અનેકે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, એકો એવ પન ઉપ્પજ્જતીતિ. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ચત્તારિ ઠત્વાતિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. યંયંઆયુપરિમાણેસૂતિ યત્તકયત્તકપરમાયુપ્પમાણેસુ. તેસમ્પીતિ બુદ્ધાનં. તં તદેવ આયુપરિમાણં હોતિ, તત્થ કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

જાતિપરિચ્છેદાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા

બોધિપરિચ્છેદવણ્ણના

૮. મૂલેતિ મૂલાવયવસ્સ સમીપે. તં પન તસ્સા હેટ્ઠાપદેસો હોતીતિ આહ ‘‘પાટલિરુક્ખસ્સ હેટ્ઠા’’તિ. તંદિવસન્તિ અત્તના જાતદિવસે, તંદિવસન્તિ વા તં ભગવતો અભિસમ્બોધિદિવસે. સો કિર બોધિરુક્ખો સાલકલ્યાણી વિય પથવિયા અબ્ભન્તરે એવ પુરેતરં વડ્ઢેન્તો અભિસમ્બોધિદિવસે પથવિં ઉબ્ભિજ્જિત્વા ઉટ્ઠિતો રતનસતં ઉચ્ચો, તાવદેવ ચ વિત્થતો હુત્વા નભં પૂરેન્તો અટ્ઠાસિ. અયમ્પિ કિરેતસ્સ રુક્ખભાવેન વિય અઞ્ઞેહિ વેમત્તતા. ઘનસંહતનાળવણ્ટતાય કણ્ણિકબદ્ધેહિ વિય પુપ્ફેહિ. એકસઞ્છન્નાતિ પુપ્ફાનં નિરન્તરતાય એકજ્ઝં સઞ્છન્ના, તત્થ તત્થ નિબદ્ધ…પે… સમુજ્જલન્તિ તહં તહં ઓલમ્બિતકુસુમદામેહિ ચેવ તહં તહં ખિત્તમાલાપિણ્ડીહિ ચ ઇતો ચિતો વિપ્પકિણ્ણવિવિધવણ્ટમુત્તપુપ્ફેહિ ચ સમ્મદેવ ઉજ્જલં. અઞ્ઞમઞ્ઞં સિરીસમ્પત્તાનીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સિરિયા સોભાય સમ્પન્નાનિ. બુદ્ધગુણવિભવસિરિન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અભિગન્તબ્બગુણવિભૂતિસોભં. પટિવિજ્ઝમાનોતિ અધિગચ્છન્તો.

સેતમ્બરુક્ખોતિ સેતવણ્ણફલો અમ્બરુક્ખો. તદેવાતિ પાટલિયા વુત્તપ્પમાણમેવ. એકતોતિ એકપસ્સે. સુરસાનીતિ સુમધુરરસાનિ.

એકોવ પલ્લઙ્કોતિ એકોવ પલ્લઙ્કપ્પદેસો. સો સો રુક્ખો ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ બુજ્ઝન્તિ એત્થાતિ કત્વા.

સાવકયુગપરિચ્છેદવણ્ણના

૯. સાવકપરિચ્છેદેતિ સાવકયુગપરિચ્છેદે. ‘‘ખણ્ડતિસ્સ’’ન્તિ દ્વેપિ એકજ્ઝં ગહેત્વા એકત્તવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ખણ્ડો ચ તિસ્સો ચા’’તિ, બુદ્ધાનં સહોદરો, વેમાતિકોપિ વા જેટ્ઠભાતા ન હોતીતિ ‘‘એકપિતિકો કનિટ્ઠભાતા’’તિ વુત્તં. અવસેસેહિ પુત્તેહિ. ‘‘પઞ્ઞાપારમિયા મત્થકં પત્તો’’તિ વત્વા તસ્સ મત્થકપ્પત્તં ગુણવિસેસં દસ્સેતું ‘‘સિખિના ભગવતા’’તિઆદિ વુત્તં.

ઉત્તરોતિ ઉત્તમો. પુન ઉત્તરોતિ થેરં નામેન વદતિ. પારન્તિ પરકોટિમત્થકં. પઞ્ઞાવિસયેતિ પઞ્ઞાધિકારે. પવત્તિટ્ઠાનવસેન હિ પવત્તિં વદતિ.

સાવકસન્નિપાતપરિચ્છેદવણ્ણના

૧૦. ઉપોસથન્તિ આણાપાતિમોક્ખં. દુતિયતતિયેસૂતિ દુતિયે, તતિયે ચ સાવકસન્નિપાતે. એસેવ નયોતિ ચતુરઙ્ગિકતં અતિદિસતિ. અભિનીહારતો પટ્ઠાય વત્થું કથેત્વા પબ્બજ્જા દીપેતબ્બા, સા પન યસ્મા મનોરથપૂરણિયં અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૧) વિત્થારતો આગતા, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ.

ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદવણ્ણના

૧૧. નિબદ્ધુપટ્ઠાકભાવન્તિ આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ પરિનિબ્બાના નિયતઉપટ્ઠાકભાવં. અનિયતુઉપટ્ઠાકા પન ભગવતો પઠમબોધિયં બહૂ અહેસું. તેનાહ ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. ઇદાનિ આનન્દત્થેરો યેન કારણેન સત્થુ નિબદ્ધુપટ્ઠાકભાવં ઉપગતો, યથા ચ ઉપગતો, તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ એકદા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અહં ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છામી’’તિ આહ અનયબ્યસનાપાદકેન કમ્મુના ચોદિયમાનો. અથ નં ભગવા તમત્થં અનારોચેત્વાવ ખેમં મગ્ગં સન્ધાય ‘‘એહિ ભિક્ખુ ઇમિના ગચ્છામા’’તિ આહ. કસ્મા પનસ્સ ભગવા તમત્થં નારોચેસીતિ? આરોચિતેપિ અસદ્દહન્તો નાદિયિસ્સતિ. તઞ્હિ તસ્સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિતિ. તેતિ તે ગમનં, ‘‘ત’’ન્તિ વા પાઠો.

અન્વાસત્તોતિ અનુબદ્ધો, ઉપદ્દુતો વા. ધમ્મગારવનિસ્સિતો સંવેગો ધમ્મસંવેગો ‘‘અમ્હેસુ નામ તિટ્ઠન્તેસુ ભગવતોપિ ઈદિસં જાત’’ન્તિ. ‘‘અહં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ વદન્તો ધમ્મસેનાપતિ અત્થતો એવં વદન્તો નામ હોતીતિ ‘‘અહં ભન્તે તુમ્હે’’તિઆદિ વુત્તં. અસુઞ્ઞાયેવ મે સા દિસાતિ અસુઞ્ઞાયેવ મમ સા દિસા. તત્થ કારણમાહ ‘‘તવ ઓવાદો બુદ્ધાનં ઓવાદસદિસો’’તિ.

વસિતું ન દસ્સતીતિ એકગન્ધકુટિયં વાસં ન લભિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. પરમ્મુખા દેસિતસ્સાપિ ધમ્મસ્સાતિ સુત્તન્તદેસનં સન્ધાય વુત્તં. અભિધમ્મદેસના પનસ્સ પરમ્મુખાવ પવત્તા પગેવ યાચનાય. તસ્સા વાચનામગ્ગોપિ સારિપુત્તત્થેરપ્પભવો. કસ્મા? સો નિદ્દેસપટિસમ્ભિદા વિય થેરસ્સ ભિક્ખુતો ગહિતધમ્મક્ખન્ધપક્ખિયો. અપરે પન ‘‘ધમ્મભણ્ડાગારિકો પટિપાટિયા તિકદુકેસુ દેવસિકં કતોકાસો ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છિ, ભગવાપિસ્સ પુચ્છિતપુચ્છિતં નયદાનવસેન વિસ્સજ્જેસિ. એવં અભિધમ્મોપિ સત્થારા પરમ્મુખા દેસિતોપિ થેરેન સમ્મુખા પટિગ્ગહિતોવ અહોસી’’તિ વદન્તિ. સબ્બં વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

અગ્ગુપટ્ઠાકોતિ ઉપટ્ઠાને સક્કચ્ચકારિતાય અગ્ગભૂતો ઉપટ્ઠાકો. થેરો હિ ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ભગવન્તં દુવિધેન ઉદકેન, તિવિધેન દન્તકટ્ઠેન, પાદપરિકમ્મેન, ગન્ધકુટિપરિવેણસમ્મજ્જનેનાતિ એવમાદીહિ કિચ્ચેહિ ઉપટ્ઠહન્તો ‘‘ઇમાય નામ વેલાય સત્થુ ઇદં નામ લદ્ધું વટ્ટતિ, ઇદં નામ કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તં તં નિપ્ફાદેન્તો મહતિં દણ્ડદીપિકં ગહેત્વા એકરત્તિં ગન્ધકુટિપરિવેણં નવ વારે અનુપરિયાયતિ. એવં હિસ્સ અહોસિ ‘‘સચે મે થિનમિદ્ધં ઓક્કમેય્ય, ભગવતિ પક્કોસન્તે પટિવચનં દાતું નાહં સક્કુણેય્ય’’ન્તિ, તસ્મા સબ્બરત્તિં દણ્ડદીપિકં હત્થેન ન મુઞ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘અગ્ગુપટ્ઠાકો’’તિ.

૧૨. પિતુમાતુજાતનગરપરિચ્છેદો પિતુમુખેન આગતત્તા ‘‘પિતિપરિચ્છેદો’’તિ વુત્તો.

વિહારં પાવિસીતિ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. એત્તકં કથેત્વાતિ કપ્પપરિચ્છેદાદિનવવારપટિમણ્ડિતં વિપસ્સીઆદીનં સત્તન્નં બુદ્ધાનં પુબ્બેનિવાસપટિસંયુત્તં એત્તાવતા દેસનં દેસેત્વા. કસ્મા પનેત્થ ભગવા વિપસ્સીઆદીનં સત્તન્નંયેવ બુદ્ધાનં પુબ્બેનિવાસં કથેસિ, ન બુદ્ધવંસદેસનાયં (બુ. વં. ૬૪ ગાથાદયો) વિય પઞ્ચવીસતિયા બુદ્ધાનં, તતો વા પન ભિય્યોતિ? અનધિકારતો, પયોજનાભાવતો ચ. બુદ્ધવંસદેસનાયઞ્હિ (બુ. વં. ૭૫) –

‘‘કીદિસો તે મહાવીર, અભિનીહારો નરુત્તમ;

કમ્હિ કાલે તયા વીર, પત્થિતા બોધિમુત્તમા’’તિ. આદિના –

પવત્તં તં પુચ્છં અધિકારં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા યસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાદમૂલે અત્તના મહાભિનીહારો કતો, તં દીપઙ્કરં ભગવન્તં આદિં કત્વા યેસં ચતુવીસતિયા બુદ્ધાનં સન્તિકા બોધિયા લદ્ધબ્યાકરણો હુત્વા તત્થ તત્થ પારમિયો પૂરેસિ, તેસં પટિપત્તિસઙ્ખાતો પુબ્બેનિવાસો, અત્તનો ચ પટિપત્તિ કથિતા, ઇધ પન તાદિસો અધિકારો નત્થિ, યેન દીપઙ્કરતો પટ્ઠાય, તતો વા પન પુરતો બુદ્ધે આરબ્ભ પુબ્બેનિવાસં કથેય્ય. તસ્મા ન એત્થ બુદ્ધવંસદેસનાયં વિય પુબ્બેનિવાસો વિત્થારિતો. યસ્મા ચ બુદ્ધાનં દેસના નામ દેસનાય ભાજનભૂતાનં પુગ્ગલાનં ઞાણબલાનુરૂપા, ન અત્તનો ઞાણબલાનુરૂપા, તસ્મા તત્થ અગ્ગસાવકાનં, મહાસાવકાનં, (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૨૧ વઙ્ગીસત્થેરગાથાવણ્ણના) તાદિસાનઞ્ચ દેવબ્રહ્માનં વસેન દેસના વિત્થારિતા. ઇધ પન પકતિસાવકાનં, તાદિસાનઞ્ચ દેવતાનં વસેન પુબ્બેનિવાસં કથેન્તો સત્તન્નમેવ બુદ્ધાનં પુબ્બેનિવાસં કથેસિ. તથા હિ ને ભગવા પલોભનવસેન સમુત્તેજેતું સપ્પપઞ્ચતાય કથાય દેસનં મત્થકં અપાપેત્વાવ ગન્ધકુટિં પાવિસિ. તથા ચ ઇમિસ્સા એવ દેસનાય અનુસારતો આટાનાટિયપરિત્ત- (દી. નિ. ૩.૨૭૫) દેસનાદયો પવત્તા.

અપિચેત્થ ભગવા અત્તનો સુદ્ધાવાસચારિકાવિભાવિનિયા ઉપરિદેસનાય સઙ્ગહત્થં વિપસ્સીઆદીનં એવ સત્તન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં પુબ્બેનિવાસં કથેસિ. તેસંયેવ હિ સાવકા તદા ચેવ એતરહિ ચ સુદ્ધાવાસભૂમિયં ઠિતા, ન અઞ્ઞેસં પરિનિબ્બુતત્તા. ‘‘સિદ્ધત્થતિસ્સફુસ્સાનં કિર બુદ્ધાનં સાવકા સુદ્ધાવાસેસુ ઉપપન્ના ઉપપત્તિસમનન્તરમેવ ઇમસ્મિં સાસને ઉપકાદયો વિય અરહત્તં અધિગન્ત્વા નચિરસ્સેવ પરિનિબ્બાયિંસુ, ન તત્થ તત્થ યાવતાયુકં અટ્ઠંસૂ’’તિ વદન્તિ. તથા યેસં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં પટિવેધસાસનં એકંસતો નિચ્છયે ન અજ્જાપિ ધરતિ, ન અન્તરહિતં, તે એવ કિત્તેન્તો વિપસ્સીઆદીનંયેવ ભગવન્તાનં પુબ્બેનિવાસં ઇમસ્મિં સુત્તે કથેસિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન. અપુબ્બાચરિમનિયમો પન અપરાપરં સંસરણકસત્તવાસવસેન એકિસ્સા લોકધાતુયા ઇચ્છિતોતિ ન તેનેતં વિરુજ્ઝતીતિ દટ્ઠબ્બં. નિરન્તરં મત્થકં પાપેત્વાતિ અભિજાતિતો પટ્ઠાય યાવ પાતિમોક્ખુદ્દેસો યાવ તા બુદ્ધકિચ્ચસિદ્ધિ, તાવ મત્થકં સિખં પાપેત્વા. ન તાવ કથિતોતિ યોજના.

તન્તિન્તિ ધમ્મતન્તિં, પરિયત્તિન્તિ અત્થો. પુત્તપુત્તમાતુયાનવિહારધનવિહારદાયકાદીનં સમ્બહુલાનં અત્થાનં વિભાવનવસેન પવત્તવારો સમ્બહુલવારો.

સમ્બહુલવારવણ્ણના

કામઞ્ચાયં પાળિયં અનાગતો, અટ્ઠકથાસુ આગતત્તા પન આનેત્વા દીપેતબ્બોતિ તં દીપેન્તો ‘‘સબ્બબોધિસત્તાનઞ્હી’’તિઆદિમાહ. કુલવંસો કુલાનુક્કમો. પવેણીતિ પરમ્પરા. ‘‘કસ્મા’’તિ પુત્તુપ્પત્તિયા કારણં પુચ્છિત્વા તં વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનઞ્હી’’તિઆદિમાહ, તેન તેસં જાતનગરાદિ પઞ્ઞાયમાનં એકંસતો મનુસ્સભાવસઞ્જાનનત્થં ઇચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા યથાધિપ્પેતબુદ્ધકિચ્ચસિદ્ધિ એવ ન સિયાતિ દસ્સેતિ, યતો મહાસત્તાનં ચરિમભવે મનુસ્સલોકે એવ પાતુભાવો, ન અઞ્ઞત્થ.

સમ્બહુલપરિચ્છેદવણ્ણના

ચન્દાદીનં સોભાવિસેસં રહેતિ ચજાપેતીતિ રાહુ, રાહુગ્ગહો, ઇધ પન રાહુ વિયાતિ રાહુ. બન્ધનન્તિ ચ અનત્થુપ્પત્તિટ્ઠાનતં સન્ધાય વુત્તં. તથા મહાસત્તેન વુત્તવચનમેવ ગહેત્વા કુમારસ્સ ‘‘રાહુલો’’તિ નામં અકંસુ. અથાતિ નિપાતમત્તં. રોચિનીતિ રોચનસીલા, ઉજ્જલરૂપાતિ અત્થો. રુચગ્ગતીતિ રુચં પભાતં આગતિભૂતા, ગ-કારાગમં કત્વા વુત્તં. ઇત્થિરતનભાવતો મનુસ્સલોકે સબ્બાસં ઇત્થીનં બિમ્બપટિચ્છન્નભૂતાતિ બિમ્બા.

ઝાના વુટ્ઠાયાતિ પાદકજ્ઝાનતો ઉટ્ઠાય.

અટ્ઠઙ્ગુલુબ્બેધાતિ અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણબહલભાવા. ચૂળંસેન છાદેત્વાતિ તિરિયભાગેન ઠપનવસેન સબ્બં વિહારટ્ઠાનં છાદેત્વા. સુવણ્ણયટ્ઠિફાલેહીતિ ફાલપ્પમાણાહિ સુવણ્ણયટ્ઠીહિ. સુવણ્ણહત્થિપાદાનીતિ પકતિહત્થિપાદપરિમાણાનિ સુવણ્ણખણ્ડાનિ. વુત્તનયેનેવાતિ ચૂળંસેનેવ. સુવણ્ણકટ્ટીહીતિ સુવણ્ણખણ્ડેહિ. સલક્ખણાનન્તિ લક્ખણસમ્પન્નાનં સહસ્સારાનં.

બોધિપલ્લઙ્કોતિ અભિસમ્બુજ્ઝનકાલે નિસજ્જટ્ઠાનં. અવિજહિતોતિ બુદ્ધાનં તથાનિસજ્જાય અનઞ્ઞત્થભાવીભાવતો અપરિચ્ચત્તો. તેનાહ ‘‘એકસ્મિંયેવ ઠાને હોતી’’તિ. પઠમપદગણ્ઠિકાતિ પચ્છિમે સોપાનફલકે ઠત્વા ઠપિયમાનસ્સ દક્ખિણપાદસ્સ પતિટ્ઠહનટ્ઠાનં. તં પન યસ્મા દળ્હં થિરં કેનચિ અભેજ્જં હોતિ, તસ્મા ‘‘પદગણ્ઠી’’તિ વુત્તં. યસ્મિં ભૂમિભાગે ઇદાનિ જેતવનમહાવિહારો, તત્થ યસ્મિં ઠાને પુરિમાનં સબ્બબુદ્ધાનં મઞ્ચા પઞ્ઞત્તા, તસ્મિંયેવ પદેસે અમ્હાકમ્પિ ભગવતો મઞ્ચો પઞ્ઞત્તોતિ કત્વા ‘‘ચત્તારિ મઞ્ચપાદટ્ઠાનાનિ અવિજહિતાનેવ હોન્તી’’તિ વુત્તં. મઞ્ચાનં પન મહન્તખુદ્દકભાવેન મઞ્ચપઞ્ઞાપનપદેસસ્સ મહન્તામહન્તતા અપ્પમાણં, બુદ્ધાનુભાવેન પન સો પદેસો સબ્બદા એકપ્પમાણોયેવ હોતીતિ ‘‘ચત્તારિ મઞ્ચપાદટ્ઠાનાનિ અવિજહિતાનેવ હોન્તી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિહારોપિ ન વિજહિતો યેવાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પુરિમં વિહારટ્ઠાનં ન પરિચ્ચજતીતિ હિ અત્થો.

વિસિટ્ઠા મત્તા વિમત્તા, વિમત્તાવ વેમત્તં, વિસદિસતાતિ અત્થો. પમાણં આરોહો. પધાનં દુક્કરકિરિયા. રસ્મીતિ સરીરપ્પભા.

‘‘સત્તાનં પાકતિકહત્થેન છહત્થો મજ્ઝિમપુરિસો, તતો તિગુણં ભગવતો સરીરપ્પમાણન્તિ ભગવા અટ્ઠારસહત્થો’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘મનુસ્સાનં પાકતિકહત્થેન ચતુહત્થો મજ્ઝિમપુરિસો, તતો તિગુણં ભગવતો સરીરપ્પમાણન્તિ ભગવા દ્વાદસહત્થો ઉપાદિન્નકરૂપધમ્મવસેન, સમન્તતો પન બ્યામમત્તં બ્યામપ્પભા ફરતીતિ ઉપરિ છહત્થં અબ્ભુગ્ગતો, બહલતરપ્પભા રૂપેન સદ્ધિં અટ્ઠારસહત્થો હોતી’’તિ.

અદ્ધનિયન્તિ દીઘકાલં.

અજ્ઝાસયપટિબદ્ધન્તિ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણકાલે તથાપવત્તજ્ઝાસયાધીનં, તથાપવત્તપત્થનાનુરૂપં વિપુલં, વિપુલતરઞ્ચ હોતીતિ અત્થો. સ્વાયમત્થો ચરિયાપિટકવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. એત્થ ચ યસ્મા સરીરપ્પમાણં, પધાનં, સરીરપ્પભા ચ બુદ્ધાનં વિસદિસાતિ ઇધ પાળિયં અનાગતા, તસ્મા તેહિ સદ્ધિં વેમત્તતાસામઞ્ઞેન આયુકુલાનિપિ ઇધ આહરિત્વા દીપિતાનિ. પટિવિદ્ધગુણેસૂતિ અધિગતસબ્બઞ્ઞુગુણેસુ. નનુ ચ બોધિસમ્ભારેસુ, વેનેય્યપુગ્ગલપરિમાણે ચ વેમત્તં નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, તદુભયં પન બુદ્ધગુણગ્ગહણેન ગહિતમેવ હોતીતિ ન ઉદ્ધટં. યદગ્ગેન હિ સબ્બબુદ્ધાનં બુદ્ધગુણેસુ વેમત્તં નત્થિ, તદગ્ગેન નેસં સમ્બોધિસમ્ભારેસુપિ વેમત્તં નત્થીતિ. કસ્મા? હેતુઅનુરૂપતાય ફલસ્સ, એકન્તેનેવ વેનેય્યપુગ્ગલપરિમાણે વેમત્તભાવો વિભાવિતો. મહાબોધિસત્તાનઞ્હિ હેતુઅવત્થાયં સમ્ભતૂપનિસ્સયિન્દ્રિયપરિપાકા વેનેય્યપુગ્ગલા ચરિમભવે અરહત્તસમ્પત્તિયા પરિપોસિતાનિ કમલવનાનિ સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સેન વિય તથાગતગુણાનુભાવસમ્ફસ્સેન વિબોધં ઉપગચ્છન્તીતિ દીપેસું અટ્ઠકથાચરિયા.

નિધિકુમ્ભોતિ ચત્તારો મહાનિધયો સન્ધાય વદતિ. જાતો ચાતિ. ચ-સદ્દેન કતમહાભિનીહારો ચાતિ અયમ્પિ અત્થો સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. વુત્તં હેતં બુદ્ધવંસે –

‘‘તારાગણા વિરોચન્તિ, નક્ખત્તા ગગનમણ્ડલે;

વિસાખા ચન્દિમાયુત્તા, ધુવં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ. (બુ. વં. ૬૫);

‘‘એતેનેવ ચ સબ્બબુદ્ધાનં વિસાખાનક્ખત્તેનેવ મહાભિનીહારો હોતી’’તિ ચ વદન્તિ.

૧૩. અયં ગતીતિ અયં પવત્તિ પવત્તનાકારો, અઞ્ઞે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તા ઇમિના આકારેન અનુસ્સરન્તીતિ અત્થો, યસ્મા ચુતિતો પટ્ઠાય યાવ પટિસન્ધિ, તાવ અનુસ્સરણં આરોહનં અતીતઅતીતતરઅતીતતમાદિજાતિસઙ્ખાતે પુબ્બેનિવાસે ઞાણસ્સ અભિમુખભાવેન પવત્તીતિ કત્વા. તસ્મા પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યાવ ચુતિ, તાવ અનુસ્સરણં ઓરોહનં પુબ્બેનિવાસે પટિમુખભાવેન ઞાણસ્સ પવત્તીતિ આહ ‘‘પચ્છામુખં ઞાણં પેસેત્વા’’તિ. ચુતિગન્તબ્બન્તિ યં પનિદં ચુતિયા ઞાણગતિયા ગન્તબ્બં, તં ગમનં બુજ્ઝનન્તિ અત્થો. ગરુકન્તિ ભારિયં દુક્કરં. તેનાહ ‘‘આકાસે પદં દસ્સેન્તો વિયા’’તિ. અપરમ્પિ કારણન્તિ છિન્નવટુમાનુસ્સરણં પચ્છામુખં ઞાણં પેસનતો અપરં અચ્છરિયબ્ભુતકારણં. યત્રાતિ પચ્ચત્તત્થે, નામાતિ અચ્છરિયત્થે નિપાતો, હિ-સદ્દો અનત્થકો. તેનાહ ‘‘યો નામ તથાગતો’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘યત્રા’’તિ નિપાતવસેન વિસું યત્ર-સદ્દગ્ગહણં સમત્થિતં હોતિ. પપઞ્ચેન્તિ સત્તસન્તાનં સંસારે વિત્થારેન્તીતિ પપઞ્ચં. કમ્મવટ્ટં વુચ્ચતીતિ કિલેસવટ્ટસ્સ પપઞ્ચગ્ગહણેન, વિપાકવટ્ટસ્સ દુક્ખગ્ગહણેન ગહિતત્તા. પરિયાદિન્નવટ્ટેતિ સબ્બસો ખેપિતવટ્ટે. ‘‘મગ્ગસીલેન ફલસીલેના’’તિ વત્વા તયિદં મગ્ગફલસીલં લોકિયસીલપુબ્બકં, બુદ્ધાનઞ્ચ લોકિયસીલમ્પિ લોકુત્તરસીલં વિય અનઞ્ઞસાધારણં એવાતિ દસ્સેતું ‘‘લોકિયલોકુત્તરસીલેના’’તિ વુત્તં. સમાધિપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. સમાધિપક્ખાતિ સમાધિ ચ સમાધિપક્ખા ચ સમાધિપક્ખા, એકદેસસરૂપેકસેસો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘મગ્ગસમાધિના’’તિઆદિ, ‘‘વિહારો ગહિતો વા’’તિ ચ. સમાધિપક્ખા નામ વીરિયસતિઆદયો.

સયન્તિ અત્તના. નીવરણાદીહીતિ નીવરણેહિ ચેવ તદેકટ્ઠેહિ ચ પાપધમ્મેહિ, વિતક્કવિચારાદીહિ ચ. ‘‘વિમુત્તત્તા વિમુત્તીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તી’’તિ ઇમિના વિમુત્તિ-સદ્દસ્સ કમ્મસાધનતં આહ અટ્ઠસમાપત્તિઆદિવિસયત્તા તસ્સ. વિમુત્તત્તાતિ ચ ‘‘વિક્ખમ્ભનવસેન વિમુત્તત્તા’’તિઆદિના યોજેતબ્બં. તસ્સ તસ્સાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિકસ્સ. પચ્ચનીકઙ્ગવસેનાતિ પહાતબ્બપટિપક્ખઅઙ્ગવસેન. પટિપ્પસ્સદ્ધન્તે ઉપ્પન્નત્તાતિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનં પટિપ્પસ્સદ્ધં, સો એવ અન્તો પરિયોસાનભાવતો, તસ્મિં સાધેતબ્બે નિબ્બત્તત્તા, તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન પવત્તત્તાતિ અત્થો. કિલેસેહિ નિસ્સટતા, અપગમો ચ નિબ્બાનસ્સ તેહિ વિવિત્તત્તા એવાતિ આહ ‘‘દૂરે ઠિતત્તા’’તિ.

૧૬. ધમ્મધાતૂતિ ધમ્માનં સભાવો, અત્થતો ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. સુપ્પટિવિદ્ધાતિ સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધા સવાસનાનં સબ્બેસં કિલેસાનં પજહનતો. એવઞ્હિ સબ્બઞ્ઞુતા, દસબલઞાણાદયો ચાતિ સબ્બે બુદ્ધગુણા ભગવતા અધિગતા અહેસું. અરહત્તં ધમ્મધાતૂતિ કેચિ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણન્તિ અપરે. દ્વીહિ પદેહીતિ દ્વીહિ વાક્યેહિ. આબદ્ધન્તિ પટિબદ્ધં તંમૂલકત્તા ઉપરિદેસનાય. દેવચારિકકોલાહલન્તિ અત્તનો દેવલોકે ચારિકાયં સુદ્ધાવાસદેવાનં કુતૂહલપ્પવત્તિં દસ્સેન્તો સુત્તન્તપરિયોસાને (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૧) વિચારેસ્સતિ, અત્થતો વિભાવેસ્સતીતિ યોજના. અયં દેસનાતિ ‘‘ઇતો સો ભિક્ખવે’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૪) વિત્થારતો પવત્તિતદેસનમાહ. નિદાનકણ્ડેતિઆદિતો દેસિતં ઉદ્દેસદેસનમાહ. સા હિ ઇમિસ્સા દેસનાય નિદાનટ્ઠાનિયત્તા તથા વુત્તા.

બોધિસત્તધમ્મતાવણ્ણના

૧૭. ‘‘વિપસ્સીતિ તસ્સ નામ’’ન્તિ વત્વા તસ્સ અન્વત્થતં દસ્સેતું ‘‘તઞ્ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં. વિવિધે અત્થેતિ તિરોહિતવિદૂરદેસગતાદિકે નીલાદિવસેન નાનાવિધે, તદઞ્ઞે ચ ઇન્દ્રિયગોચરભૂતે તે ચ યથૂપગતે, વોહારવિનિચ્છયે ચાતિ નાનાવિધે અત્થે. પસ્સનકુસલતાયાતિ દસ્સને નિપુણભાવેન. યાથાવતો ઞેય્યં બુજ્ઝતીતિ બોધિ, સો એવ સત્તયોગતો બોધિસત્તોતિ આહ ‘‘પણ્ડિતસત્તો બુજ્ઝનકસત્તો’’તિ. સુચિન્તિતચિન્તિતાદિના પન પણ્ડિતભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યદા ચ પનાનેન મહાભિનીહારો કતો, તતો પટ્ઠાય મહાબોધિયં એકન્તનિન્નત્તા બોધિમ્હિ સત્તો બોધિસત્તોતિ આહ ‘‘બોધિસઙ્ખાતેસૂ’’તિઆદિ. મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, સબ્બઞ્ઞુતઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ મગ્ગઞાણં ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સતો સમ્પજાનો’’તિ ઇમિના ચતુત્થાય ગબ્ભાવક્કન્તિયા ઓક્કમીતિ દસ્સેતિ. ચતસ્સો હિ ગબ્ભાવક્કન્તિયો ઇધેકચ્ચો ગબ્ભો માતુકુચ્છિયં ઓક્કમને, ઠાને, નિક્ખમનેતિ તીસુ ઠાનેસુ અસમ્પજાનો હોતિ, એકચ્ચો પઠમે ઠાને સમ્પજાનો, ન ઇતરેસુ, એકચ્ચો પઠમે, દુતિયે ચ ઠાને સમ્પજાનો, ન તતિયે, એકચ્ચો તીસુપિ ઠાનેસુ સમ્પજાનો હોતિ. તત્થ પઠમા ગબ્ભાવક્કન્તિ લોકિયમહાજનસ્સ વસેન વુત્તા, દુતિયા અસીતિમહાસાવકાનં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૨૧ વઙ્ગીસત્થેરગાથાવણ્ણનાય વિત્થારો) વસેન, તતિયા દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં, પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ વસેન. તે કિર કમ્મજવાતેહિ ઉદ્ધંપાદા અધોસિરા અનેકસતપોરિસે પપાતે વિય યોનિમુખે ખિત્તા તાળચ્છિગ્ગળેન હત્થી વિય સમ્બાધેન યોનિમુખેન નિક્ખમન્તા મહન્તં દુક્ખં પાપુણન્તિ, તેન નેસં ‘‘મયં નિક્ખમામા’’તિ સમ્પજઞ્ઞં ન હોતિ. ચતુત્થા સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં વસેન. તે હિ માતુકુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હન્તાપિ પજાનન્તિ, તત્થ વસન્તાપિ પજાનન્તિ, નિક્ખમનકાલેપિ પજાનન્તિ. ન હિ તે કમ્મજવાતા ઉદ્ધંપાદે અધોસિરે કત્વા ખિપિતું સક્કોન્તિ, દ્વે હત્થે પસારિત્વા અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઠિતકાવ નિક્ખમન્તીતિ. ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ પુબ્બભાગે પઞ્ચમહાવિલોકનઞાણેહિ ચેવ ‘‘ઇદાનિ ચવામી’’તિ ચુતિપરિચ્છિન્દનઞાણેન ચ અપરભાગે ‘‘ઇધ મયા પટિસન્ધિ ગહિતા’’તિ પટિસન્ધિપરિચ્છિન્દનઞાણેન ચ પરિચ્છિજ્જ જાનિત્વા.

પઞ્ચન્નં મહાપરિચ્ચાગાનં, ઞાતત્થચરિયાદીનઞ્ચ સતિપિ પારમિયા પરિયાપન્નભાવે સમ્ભારવિસેસભાવદસ્સનત્થં વિસું ગહણં. તત્થ અઙ્ગપરિચ્ચાગો, નયનપરિચ્ચાગો, અત્તપરિચ્ચાગો, રજ્જપરિચ્ચાગો, પુત્તદારપરિચ્ચાગોતિ ઇમે પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગા. તત્થાપિ કામં અઙ્ગપરિચ્ચાગાદયોપિ દાનપારમીયેવ, તથાપિ પરિચ્ચાગવિસેસભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ સુદુક્કરભાવદસ્સનત્થઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગાનં વિસું ગહણં. તતો એવ ચ અઙ્ગપરિચ્ચાગતોપિ વિસું નયનપરિચ્ચાગગ્ગહણં, પરિચ્ચાગભાવસામઞ્ઞેપિ રજ્જપરિચ્ચાગપુત્તદારપરિચ્ચાગગ્ગહણઞ્ચ કતં. ઞાતીનં અત્થચરિયા ઞાતત્થચરિયા, સા ચ ખો કરુણાયનવસેન. તથા સત્તલોકસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થાનં વસેન હિતચરિયા લોકત્થચરિયા. કમ્મસ્સકતાઞાણવસેન, અનવજ્જકમ્માયતનસિપ્પાયતનવિજ્જાઠાનવસેન, ખન્ધાયતનાદિવસેન, લક્ખણત્તયાદિતીરણવસેન ચ અત્તનો, પરેસઞ્ચ તત્થ સતિપટ્ઠાનેન ઞાણચારો બુદ્ધચરિયા, સા પનત્થતો પઞ્ઞાપારમીયેવ, ઞાણસમ્ભારવિસેસતાદસ્સનત્થં પન વિસું ગહણં. બુદ્ધચરિયાનન્તિ બહુવચનનિદ્દેસેન પુબ્બયોગપુબ્બચરિયાધમ્મક્ખાનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ગતપચ્ચાગતવત્તસઙ્ખાતાય પુબ્બભાગપટિપદાય સદ્ધિં અભિઞ્ઞાસમાપત્તિનિપ્ફાદનં પુબ્બયોગો. દાનાદીસુયેવ સાતિસયપટિપત્તિ પુબ્બચરિયા. ‘‘યાવ ચરિયાપિટકે સઙ્ગહિતા અભિનીહારો પુબ્બયોગો, કાયાદિવિવેકવસેન એકચરિયા પુબ્બચરિયા’’તિ કેચિ. દાનાદીનઞ્ચેવ અપ્પિચ્છતાદીનઞ્ચ સંસારનિબ્બાનેસુ આદીનવાનિસંસાનઞ્ચ વિભાવનવસેન, સત્તાનં બોધિત્તયે પતિટ્ઠાપનપરિપાચનવસેન ચ પવત્તકથા ધમ્મક્ખાનં. કોટિં પત્વાતિ પરં પરિયન્તં પરમુક્કંસં પાપુણિત્વા. સત્તમહાદાનાનીતિ અટ્ઠવસ્સિકકાલે ‘‘હદયમંસાદીનિપિ યાચકાનં દદેય્ય’’ન્તિ અજ્ઝાસયં ઉપ્પાદેત્વા દિન્નદાનં, મઙ્ગલહત્થિદાનં, ગમનકાલે દિન્નં સત્તસત્તકમહાદાનં, મગ્ગં ગચ્છન્તેન દિન્નં અસ્સદાનં, રથદાનં, પુત્તદાનં, ભરિયાદાનન્તિ ઇમાનિ સત્ત મહાદાનાનિ (ચરિયા. ૭૯) દત્વા.

‘‘ઇદાનેવ મે મરણં હોતૂ’’તિ અધિમુચ્ચિત્વા કાલકરણં અધિમુત્તિકાલકિરિયા, તં બોધિસત્તાનંયેવ, ન અઞ્ઞેસં. બોધિસત્તા કિર દીઘાયુકદેવલોકે ઠિતા ‘‘ઇધ ઠિતસ્સ મે બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં ન સમ્ભવતી’’તિ કત્વા તત્થ વાસતો નિબ્બિન્દમાનસા હોન્તિ, તદા વિમાનં પવિસિત્વા અક્ખીનિ નિમીલેત્વા ‘‘ઇતો ઉદ્ધં મે જીવિતં નપ્પવત્તતૂ’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠાય નિસીદન્તિ, ચિત્તાધિટ્ઠાનસમનન્તરમેવ મરણં હોતિ. પારમીધમ્માનઞ્હિ ઉક્કંસપ્પવત્તિયા તસ્મિં તસ્મિં અત્તભાવે અભિઞ્ઞાસમાપત્તીહિ સન્તાનસ્સ વિસેસિતત્તા અત્તસિનેહસ્સ તનુભાવેન, સત્તેસુ ચ મહાકરુણાય ઉળારભાવેન અધિટ્ઠાનસ્સ તિક્ખવિસદભાવાપત્તિયા બોધિસત્તાનં અધિપ્પાયા સમિજ્ઝન્તિ. ચિત્તે, વિય કમ્મેસુ ચ નેસં વસીભાવો, તસ્મા યત્થ ઉપપન્નાનં પારમિયો સમ્મદેવ પરિબ્રૂહન્તિ. વુત્તનયેન કાલં કત્વા તત્થ ઉપપજ્જન્તિ. તથા હિ અમ્હાકં મહાસત્તો ઇમસ્મિંયેવ કપ્પે નાનાજાતીસુ અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, અપ્પકમેવ કાલં તત્થ ઠત્વા તતો ચવિત્વા મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તો, પારમીસમ્ભરણપસુતો અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘બોધિસત્તાનંયેવ, ન અઞ્ઞેસ’’ન્તિ. ‘‘એકેનઅત્તભાવેન અન્તરેન પારમીનં સબ્બસો પૂરિતત્તા’’તિ ઇમિના પયોજનાભાવતો તત્થ ઠત્વા અધિમુત્તિકાલકિરિયા નામ નાહોસીતિ દસ્સેતિ. અપિ ચ તત્થ યાવતાયુકટ્ઠાનં ચરિમભવે અનેકમહાનિધિસમુટ્ઠાનપુબ્બિકાય દિબ્બસમ્પત્તિસદિસાય મહાસમ્પત્તિયા નિબ્બત્તિ વિય, બુદ્ધભૂતસ્સ અસદિસદાનાદિવસેન અનઞ્ઞસાધારણલાભુપ્પત્તિ વિય ચ ‘‘ઇતો પરં મહાપુરિસસ્સ દિબ્બસમ્પત્તિઅનુભવનં નામ નત્થી’’તિ ઉસ્સાહજાતસ્સ પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્હેત્થ ધમ્મતા.

મનુસ્સગણનાવસેન, ન દેવગણનાવસેન. પુબ્બનિમિત્તાનીતિ ચુતિયા પુબ્બનિમિત્તાનિ. અમિલાયિત્વાતિ એત્થ અમિલાતગ્ગહણેનેવ તાસં માલાનં વણ્ણસમ્પદાયપિ ગન્ધસમ્પદાયપિ સોભાસમ્પદાયપિ અવિનાસો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. બાહિરબ્ભન્તરાનં રજોજલ્લાનં લેપસ્સપિ અભાવતો દેવાનં સરીરગતાનિ વત્થાનિ સબ્બકાલં પરિસુદ્ધપ્પભસ્સરાનેવ હુત્વા તિટ્ઠન્તીતિ આહ ‘‘વત્થેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. નેવ સીતં ન ઉણ્હન્તિ યસ્સ સીતસ્સ પટિકારવસેન અધિકં સેવિયમાનં ઉણ્હં, સયમેવ વા ખરતરં હુત્વા અભિભવન્તં સરીરે સેદં ઉપ્પાદેય્ય, તાદિસં નેવ સીતં, ન ઉણ્હં હોતિ. તસ્મિં કાલેતિ યથાવુત્તમરણાસન્નકાલે. બિન્દુબિન્દુવસેનાતિ છિન્નસુત્તાય આમુત્તમુત્તાવલિયા નિપતન્તા મુત્તગુળિકા વિય બિન્દુ બિન્દુ હુત્વા. સેદાતિ સેદધારા મુચ્ચન્તિ. દન્તાનં ખણ્ડિતભાવો ખણ્ડિચ્ચં. કેસાનં પલિતભાવો પાલિચ્ચં.આદિ-સદ્દેન વલિત્તચતં સઙ્ગણ્હાતિ. કિલન્તરૂપો અત્તભાવો હોતિ, ન પન ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદીતિ અધિપ્પાયો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ અનભિરતિ. સા નત્થિ ઉપરૂપરિ ઉળારઉળારાનમેવ ભોગાનં વિસેસતો દુવિજાનનાનં ઉપતિટ્ઠહનતો. નિસ્સસન્તીતિ ઉણ્હં નિસ્સસન્તિ. વિજમ્ભન્તીતિ અનભિરતિવસેન વિજમ્ભનં કરોન્તિ.

પણ્ડિતા એવાતિ બુદ્ધિસમ્પન્ના એવ દેવતા. યથા દેવતા સમ્પતિજાતા ‘‘કીદિસેન પુઞ્ઞકમ્મેન ઇધ નિબ્બત્તા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ઇમિના નામ પુઞ્ઞકમ્મેન ઇધ નિબ્બત્તા’’તિ જાનન્તિ, એવં અતીતભવે અત્તના કતં, અઞ્ઞદાપિ વા એકચ્ચં પુઞ્ઞકમ્મં જાનન્તિયેવ મહાપુઞ્ઞાતિ આહ ‘‘યે મહાપુઞ્ઞા’’તિઆદિ.

ન પઞ્ઞાયન્તિ ચિરતરકાલત્તા પરમાયુનો. અનિય્યાનિકન્તિ ન નિય્યાનાવહં સત્તાનં અભાજનભાવતો. સત્તા ન પરમાયુનો હોન્તિ નામ પાપુસ્સન્નતાયાતિ આહ ‘‘તદા હિ સત્તા ઉસ્સન્નકિલેસા હોન્તી’’તિ. એત્થાહ – કસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધા મનુસ્સલોકે એવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન દેવબ્રહ્મલોકેસૂતિ? દેવલોકે તાવ નુપ્પજ્જન્તિ બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ અનોકાસભાવતો, તથા અનચ્છરિયભાવતો. અચ્છરિયધમ્મા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તેસં સા અચ્છરિયધમ્મતા દેવત્તભાવે ઠિતાનં ન પાકટા હોતિ યથા મનુસ્સભૂતાનં, દેવભૂતે હિ સમ્માસમ્બુદ્ધે દિસ્સમાનં બુદ્ધાનુભાવં દેવાનુભાવતો લોકો દહતિ, ન બુદ્ધાનુભાવતો, તથા સતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ, ઇસ્સરગુત્તગ્ગાહં ન વિસ્સજ્જેતિ, દેવત્તભાવસ્સ ચ ચિરકાલાધિટ્ઠાનતો એકચ્ચસસ્સતવાદતો ન પરિમુચ્ચતિ. બ્રહ્મલોકે નુપ્પજ્જન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સત્તાનં તાદિસગ્ગાહવિનિમોચનત્થઞ્હિ બુદ્ધા ભગવન્તો મનુસ્સસુગતિયંયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન દેવસુગતિયં. મનુસ્સસુગતિયં ઉપ્પજ્જન્તાપિ ઓપપાતિકા ન હોન્તિ, સતિ ચ ઓપપાતિકૂપપત્તિયં વુત્તદોસાનતિવત્તનતો, ધમ્મવેનેય્યાનં ધમ્મતન્તિયા ઠપનસ્સ વિય ધાતુવેનેય્યાનં ધાતૂનં ઠપનસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા ચ. ન હિ ઓપપાતિકાનં પરિનિબ્બાનતો ઉદ્ધં સરીરધાતુયો તિટ્ઠન્તિ. મનુસ્સલોકે ઉપ્પજ્જન્તાપિ મહાબોધિસત્તા ચરિમભવે મનુસ્સભાવસ્સ પાકટભાવકરણાય પન દારપરિગ્ગહમ્પિ કરોન્તા યાવ પુત્તમુખદસ્સના અગારમજ્ઝે તિટ્ઠન્તિ, પરિપાકગતસીલનેક્ખમ્મપઞ્ઞાદિપારમિકાપિ ન અભિનિક્ખમન્તીતિ. કિં વા એતાય કારણચિન્તાય ‘‘સબ્બબુદ્ધેહિ આચિણ્ણસમાચિણ્ણા, યદિદં મનુસ્સભૂતાનંયેવ અભિસમ્બુજ્ઝના, ન દેવભૂતાન’’ન્તિ. અયમેત્થ ધમ્મતા. તથા હિ તદત્થો મહાભિનીહારોપિ મનુસ્સભૂતાનંયેવ ઇજ્ઝતિ, ન દેવભૂતાનં.

કસ્મા પન સમ્માસમ્બુદ્ધા જમ્બુદીપે એવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન સેસદીપેસુ? કેચિ તાવ આહુ ‘‘યસ્મા પથવિયા નાભિભૂતા, બુદ્ધાનુભાવસહિતા અચલટ્ઠાનભૂતા બોધિમણ્ડભૂમિ જમ્બુદીપે એવ, તસ્મા જમ્બુદીપે એવ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ, તથા ‘‘ઇતરેસમ્પિ અવિજહિતટ્ઠાનાનં તત્થેવ લબ્ભનતો’’તિ. અયં પનેત્થ અમ્હાકં ખન્તિ – યસ્મા પુરિમબુદ્ધાનં, મહાબોધિસત્તાનં, પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ નિબ્બત્તિયા સાવકબોધિસત્તાનં સાવકબોધિયા અભિનીહારો, સાવકપારમિયા સમ્ભરણં, પરિપાચનઞ્ચ બુદ્ધખેત્તભૂતે ઇમસ્મિં ચક્કવાળે જમ્બુદીપે એવ ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞત્થ. વેનેય્યાનં વિનયનત્થો ચ બુદ્ધુપ્પાદોતિ અગ્ગસાવકમહાસાવકાદિ વેનેય્યવિસેસાપેક્ખાય એતસ્મિં જમ્બુદીપે એવ બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તિ, ન સેસદીપેસુ. અયઞ્ચ નયો સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણોતિ. તેસં ઉત્તમપુરિસાનં તત્થેવ ઉપ્પત્તિ સમ્પત્તિચક્કાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞૂપનિસ્સયતો અપરાપરં વત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં, એતેનેવ ઇમં ચક્કવાળં મજ્ઝે કત્વા ઇમિના સદ્ધિં ચક્કવાળાનં દસસહસ્સસ્સેવ ખેત્તભાવો દીપિતો ઇતો અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સ તેપિટકે બુદ્ધવચને અનુપલબ્ભનતો. તેનાહ ‘‘તીસુ દીપેસુ બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, જમ્બુદીપેયેવ નિબ્બત્તન્તીતિ દીપં પસ્સી’’તિ. ઇમિના નયેન દેસનિયામેપિ કારણં નીહરિત્વા વત્તબ્બં.

ઇદાનિ ચ ખત્તિયકુલં લોકસમ્મતં બ્રાહ્મણાનમ્પિ પૂજનીયભાવતો. ‘‘રાજા પિતા ભવિસ્સતી’’તિ કુલં પસ્સિ પિતુવસેન કુલસ્સ નિદ્દિસિતબ્બતો.

‘‘દસન્નં માસાનં ઉપરિ સત્ત દિવસાની’’તિ પસ્સિ, તેન અત્તનો અન્તરાયાભાવં અઞ્ઞાસિ, તસ્સા ચ તુસિતભવે દિબ્બસમ્પત્તિપચ્ચનુભવનં.

તા દેવતાતિ દસસહસ્સિચક્કવાળદેવતા. કથં પન તા દેવતા તદા બોધિસત્તસ્સ પૂરિતપારમિભાવં, કથં ચસ્સ બુદ્ધભાવં જાનન્તીતિ? મહેસક્ખાનં દેવતાનં વસેન, યેભુય્યેન ચ તા દેવતા અભિસમયભાગિનો. તથા હિ ભગવતો ધમ્મદાનસંવિભાગે અનેકવારં દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાસન્નિપાતો અહોસિ.

‘‘ચવામી’’તિ જાનાતિ ચુતિઆસન્નજવનેહિ ઞાણસહિતેહિ ચુતિયા ઉપટ્ઠિતભાવસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ ચુતિચિત્તક્ખણસ્સ ઇત્તરભાવતો. તથા હિ તં ચુતૂપપાતઞાણસ્સપિ અવિસયોવ. પટિસન્ધિચિત્તેપિ એસેવ નયો. આવજ્જનપરિયાયોતિ આવજ્જનક્કમો. યસ્મા એકવારં આવજ્જિતમત્તેન આરમ્મણં નિચ્છિનિતું ન સક્કા, તસ્મા તં એવારમ્મણં દુતિયં, તતિયઞ્ચ આવજ્જિત્વા નિચ્છયતિ. આવજ્જનસીસેન ચેત્થ જવનવારો ગહિતો. તેનાહ ‘‘દુતિયતતિયચિત્તવારે એવ જાનિસ્સતી’’તિ. ચુતિયા પુરેતરં કતિપયચિત્તવારતો પટ્ઠાય ‘‘મરણં મે આસન્ન’’ન્તિ જાનનતો ‘‘ચુતિક્ખણેપિ ચવામીતિ જાનાતી’’તિ વુત્તં. પટિસન્ધિયા પન અપુબ્બભાવતો પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતિ. નિકન્તિયા ઉપ્પત્તિતો પરતો ‘‘અસુકસ્મિં મે ઠાને પટિસન્ધિ ગહિતા’’તિ જાનાતિ. તસ્મિં કાલેતિ પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે. દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પતીતિ એત્થ કમ્પનકારણં હેટ્ઠા બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૧૪૯) વુત્તમેવ. અત્થતો પનેત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો મહાપરિનિબ્બાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭૧) આગમિસ્સતિ. મહાકારુણિકા બુદ્ધા ભગવન્તો સત્તાનં હિતસુખવિધાનતપ્પરતાય બહુલં સોમનસ્સિકાવ હોન્તીતિ તેસં પઠમમહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિગ્ગહણં અટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭; ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮; મ. નિ. અટ્ઠ. ૪.૨૦૦) વુત્તં. મહાસિવત્થેરોપન યદિપિ મહાકારુણિકા બુદ્ધા ભગવન્તો સત્તાનં હિતસુખવિધાનતપ્પરાવ, વિવેકજ્ઝાસયા પન વિસઙ્ખારનિન્ના સબ્બસઙ્ખારેસુ અજ્ઝુપેક્ખનબહુલાતિ પઞ્ચમમહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિગ્ગહણમાહ.

પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ પુણ્ણમાય પુરે સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય, સુક્કપક્ખે નવમિતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો. સત્તમે દિવસેતિ નવમિતો સત્તમે દિવસે આસળ્હિપુણ્ણમાયં. ઇદં સુપિનન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારં. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન ‘‘અનોતત્તદહં નેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ નેસં દેવિયો આગન્ત્વા મનુસ્સમલહરણત્થં ન્હાપેત્વા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૪.૨૦૦) વુત્તં. તત્થ નેસં દેવિયોતિ મહારાજૂનં દેવિયો. ચરિત્વાતિ ગોચરં ચરિત્વા.

હરિતૂપલિત્તાયાતિ હરિતેન ગોમયેન કતપરિભણ્ડાય. ‘‘સો ચ ખો પુરિસગબ્ભો, ન ઇત્થિગબ્ભો, પુત્તો તે ભવિસ્સતી’’તિ એત્તકમેવ તે બ્રાહ્મણા અત્તનો સુપિનસત્થનયેન કથેસું. ‘‘સચે અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતી’’તિઆદિ પન દેવતાવિગ્ગહેન તમત્થં યાથાવતો પવેદેસું.

ધમ્મતાતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો ‘‘જાતિધમ્માનં ભિક્ખવે સત્તાન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૩૧; ૩.૩૭૩; પટિ. મ. ૧.૩૩) વિય પકતિપરિયાયો, ધમ્મો એવ ધમ્મતા યથા દેવો એવ દેવતાતિ આહ ‘‘અયં સભાવો’’તિ, અયં પકતીતિ અત્થો. સ્વાયં સભાવો અત્થતો તથા નિયતભાવોતિ આહ ‘‘અયં નિયામોતિ વુત્તં હોતી’’તિ. નિયામો પન બહુવિધોતિ તે સબ્બે અત્થુદ્ધારનયેન ઉદ્ધરિત્વા ઇધાધિપ્પેતનિયામમેવ દસ્સેતું ‘‘નિયામો ચ નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કમ્માનં નિયામો કમ્મનિયામો. એસ નયો ઉતુનિયામાદીસુ તીસુ. ઇતરો પન ધમ્મો એવ નિયામો ધમ્મનિયામો, ધમ્મતા.

કુસલસ્સ કમ્મસ્સ. નિસેન્તો તિખિણં કરોન્તો.

અરૂપાદિભૂમિભાગવિસેસવસેન ઉતુવિસેસદસ્સનતો ઉતુવિસેસેન સિજ્ઝમાનાનં રુક્ખાદીનં પુપ્ફફલાદિગ્ગહણં ‘‘તેસુ તેસુ જનપદેસૂ’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. તસ્મિં તસ્મિં કાલેતિ તસ્મિં તસ્મિં વસન્તાદિકાલે.

મધુરતો બીજતો તિત્તતો બીજતોતિ યોજના.

૧૮. વત્તમાનસમીપે વત્તમાને વિય વોહરિતબ્બન્તિ ‘‘ઓક્કમતી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઓક્કન્તો હોતીતિ અયમેવત્થો’’તિ. એવં હોતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેનસ્સ સમ્પજાનના હોતિ. ન ઓક્કમમાને પટિસન્ધિક્ખણસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યતાય. યથા ચ વુત્તં ‘‘પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતી’’તિ. દસસહસ્સચક્કવાળપત્થરણેન વા અપ્પમાણો. અતિવિય સમુજ્જલનભાવેન ઉળારો. દેવાનુભાવન્તિ દેવાનં પભાનુભાવં. દેવાનઞ્હિ પભં સો ઓભાસો અભિભવતિ, ન તેસં આધિપચ્ચં. તેનાહ ‘‘નિવત્થવત્થસ્સા’’તિઆદિ.

લોકાનં લોકધાતૂનં અન્તરો વિવરો લોકન્તરો, સો એવ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘લોકન્તરિકા’’તિ વુત્તો. રુક્ખગચ્છાદિના કેનચિ ન હઞ્ઞન્તીતિ અઘા, અસમ્બાધા. તેનાહ ‘‘નિચ્ચવિવટા’’તિ. અસંવુતાતિ હેટ્ઠા, ઉપરિ ચ કેનચિ ન પિહિતા. તેન વુત્તં ‘‘હેટ્ઠાપિ અપ્પતિટ્ઠા’’તિ. તત્થ પિ-સદ્દેન યથા હેટ્ઠા ઉદકસ્સ પિધાયિકા પથવી નત્થીતિ અસંવુતા લોકન્તરિકા, એવં ઉપરિપિ ચક્કવાળેસુ વિય દેવવિમાનાનં અભાવતો અસંવુતા અપ્પતિટ્ઠાતિ દસ્સેતિ. અન્ધકારો એત્થ અત્થીતિ અન્ધકારા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન જાયતિ આલોકસ્સ અભાવતો, ન ચક્ખુનો. તથા હિ ‘‘તેન ઓભાસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્જાનન્તી’’તિ વુત્તં. જમ્બુદીપે ઠિતમજ્ઝન્હિકવેલાયં પુબ્બવિદેહવાસીનં અત્થઙ્ગમનવસેન ઉપડ્ઢં સૂરિયમણ્ડલં પઞ્ઞાયતિ, અપરગોયાનવાસીનં ઉગ્ગમનવસેન, એવં સેસદીપેસુ પીતિ આહ ‘‘એકપ્પહારેનેવ તીસુ દીપેસુ પઞ્ઞાયન્તી’’તિ. ઇતો અઞ્ઞથા પન દ્વીસુ એવ દીપેસુ એકપ્પહારેન પઞ્ઞાયન્તીતિ. એકેકાય દિસાય નવ નવ યોજનસતસહસ્સાનિ અન્ધકારવિધમનમ્પિ ઇમિનાવ નયેન દટ્ઠબ્બં. પભાય નપ્પહોન્તીતિ અત્તનો પભાય ઓભાસિતું અનભિસમ્ભુનન્તિ. યુગન્ધરપબ્બતપ્પમાણે આકાસે વિચરણતો ‘‘ચક્કવાળપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝેન વિચરન્તી’’તિ વુત્તં.

વાવટાતિ ખાદનત્થં ગણ્હિતું ઉપક્કમન્તા. વિપરિવત્તિત્વાતિ વિવત્તિત્વા. છિજ્જિત્વાતિ મુચ્છાપત્તિયા ઠિતટ્ઠાનતો મુચ્ચિત્વા, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગછેદનેન વા છિજ્જિત્વા. અચ્ચન્તખારેતિ આતપસન્તાપાભાવેન અતિસીતભાવમેવ સન્ધાય અચ્ચન્તખારતા વુત્તા સિયા. ન હિ તં કપ્પસણ્ઠહનઉદકં સમ્પત્તિકરમહામેઘવુટ્ઠં પથવિસન્ધારકં કપ્પવિનાસકં ઉદકં વિય ખારં ભવિતું અરહતિ. તથા હિ સતિ પથવીપિ વિલીયેય્ય, તેસં વા પાપકમ્મબલેન પેતાનં ઉદકસ્સ પુબ્બખેળભાવાપત્તિ વિય તસ્સ ઉદકસ્સ તદા ખારભાવાપત્તિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અચ્ચન્તખારે ઉદકે’’તિ.

એકયાગુપાનમત્તમ્પીતિ પત્તાદિભાજનગતં યાગું ગળોચિઆદિઉદ્ધરણિયા ગહેત્વા પિવનમત્તમ્પિ કાલં. સમન્તતોતિ સબ્બભાગતો છપ્પકારમ્પિ.

૧૯. ચતુન્નં મહારાજાનં વસેનાતિ વેસ્સવણાદિચતુમહારાજભાવસામઞ્ઞેન.

યથાવિહારન્તિ યથાસકં વિહારં.

૨૦. પકતિયાતિ અત્તનો પકતિયા એવ. તેનાહ ‘‘સભાવેનેવા’’તિ. પરસ્સ સન્તિકે ગહણેન વિના અત્તનો સભાવેનેવ સયમેવ અધિટ્ઠહિત્વા સીલસમ્પન્ના. બોધિસત્તમાતાપીતિ અમ્હાકં બોધિસત્તમાતાપિ. કાલદેવિલસ્સાતિ યથા કાલદેવિલસ્સ સન્તિકે અઞ્ઞદા ગણ્હાતિ, બોધિસત્તે પન…પે… સયમેવ સીલં અગ્ગહેસિ, તથા વિપસ્સીબોધિસત્તમાતાપીતિ અધિપ્પાયો.

૨૧. ‘‘મનુસ્સેસૂ’’તિ ઇદં પકતિચારિત્તવસેન વુત્તં, ‘‘મનુસ્સિત્થિયા નામ મનુસ્સપુરિસેસુ પુરિસાધિપ્પાયચિત્તં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ. બોધિસત્તસ્સ માતુયા પન દેવેસુપિ તાદિસં ચિત્તં નુપ્પજ્જતેવ. યથા બોધિસત્તસ્સ આનુભાવેન બોધિસત્તમાતુ પુરિસાધિપ્પાયચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, એવં તસ્સ આનુભાવેનેવ સા કેનચિ પુરિસેન અનભિભવનીયાતિ આહ ‘‘પાદા ન વહન્તિ દિબ્બસઙ્ખલિકા વિય બજ્ઝન્તી’’તિ.

૨૨. પુબ્બે ‘‘કામગુણૂપસંહિતં ચિત્તં નુપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, પુન ‘‘પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેતી’’તિ ચ વુત્તં. કથમિદં અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘પુબ્બે’’તિઆદિ. વત્થુપટિક્ખેપોતિ અબ્રહ્મચરિયવત્થુપટિસેધો. તેનાહ ‘‘પુરિસાધિપ્પાયવસેના’’તિ. આરમ્મણપટિલાભોતિ રૂપાદિપઞ્ચકામગુણારમ્મણસ્સેવ પટિલાભો.

૨૩. કિલમથોતિ ખેદો, કાયસ્સ ગરુભાવકથિનભાવાદયોપિ તસ્સા તદા ન હોન્તિ એવ. ‘‘તિરોકુચ્છિગતં પસ્સતી’’તિ વુત્તં. કદા પટ્ઠાય પસ્સતીતિ આહ ‘‘કલલાદિકાલં અતિક્કમિત્વા’’તિઆદિ. દસ્સને પયોજનં સયમેવ વદતિ. તસ્સ અભાવતો કલલાદિકાલે ન પસ્સતિ. પુત્તેન દહરેન મન્દેન ઉત્તાનસેય્યકેન સદ્ધિં. ‘‘યં તં માતૂ’’તિઆદિ પકતિચારિત્તવસેન વુત્તં. ચક્કવત્તિગબ્ભતોપિ હિ સવિસેસં બોધિસત્તગબ્ભો પરિહારં લભતિ પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ સાતિસયત્તા, તસ્મા બોધિસત્તમાતા અતિવિય સપ્પાયાહારાચારા ચ હુત્વા સક્કચ્ચં પરિહરતિ. સુખવાસત્થન્તિ બોધિસત્તસ્સ સુખવાસત્થં. પુરત્થાભિમુખોતિ માતુ પુરિમભાગાભિમુખો. ઇદાનિ તિરોકુચ્છિગતસ્સ દિસ્સમાનતાય અબ્ભન્તરં, બાહિરઞ્ચ કારણં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બે કતકમ્મ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અસ્સાતિ દેવિયા. વત્થુન્તિ કુચ્છિં. ફલિકઅબ્ભપટલાદિનો વિય બોધિસત્તમાતુકુચ્છિતચસ્સ પતનુભાવેન આલોકસ્સ વિબન્ધાભાવતો યથા બોધિસત્તમાતા કુચ્છિગતં બોધિસત્તં પસ્સતિ, કિં એવં બોધિસત્તોપિ માતરં, અઞ્ઞઞ્ચ પુરતો ઠિતં રૂપગતં પસ્સતિ, નોતિ આહ ‘‘બોધિસત્તો પના’’તિઆદિ. કસ્મા પન સતિ ચક્ખુમ્હિ, આલોકે ચ ન પસ્સતીતિ આહ ‘‘ન હિ અન્તોકુચ્છિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. અસ્સાસપસ્સાસા વિય હિ તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ તજ્જસ્સ સમન્નાહારસ્સ અભાવતો.

૨૪. યથા અઞ્ઞા ઇત્થિયો વિજાતપ્પચ્ચયા તાદિસેન રોગેન અભિભૂતાપિ હુત્વા મરન્તિ, બોધિસત્તમાતુ પન બોધિસત્તે કુચ્છિગતે તસ્સ વિજાયનનિમિત્તં, ન કોચિ રોગો ઉપ્પજ્જતિ, કેવલં આયુપરિક્ખયેનેવ કાલં કરોતિ, સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ. ‘‘બોધિસત્તેન વસિતટ્ઠાનઞ્હી’’તિઆદિ તસ્સ કારણવચનં. અઞ્ઞેસં અપરિભોગન્તિ અઞ્ઞેહિ ન પરિભુઞ્જિતબ્બં, ન પરિભોગયોગ્યન્તિ અત્થો. તથા સતિ બોધિસત્તપિતુ અઞ્ઞાય અગ્ગમહેસિયા ભવિતબ્બં, તથાપિ બોધિસત્તમાતરિ ધરન્તિયા અયુજ્જમાનકન્તિ આહ ‘‘ન ચ સક્કા’’તિઆદિ. અપનેત્વાતિ અગ્ગમહેસિઠાનતો નીહરિત્વા. અત્તનિ છન્દરાગવસેનેવ બહિદ્ધા આરમ્મણપરિયેસનાતિ વિસયિનિસારાગો સત્તાનં વિસયેસુ સારાગસ્સ બલવકારણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સત્તાનં અત્તભાવે છન્દરાગો બલવા હોતી’’તિ. અનુરક્ખિતું ન સક્કોતીતિ સમ્મા ગબ્ભપરિહારં નાનુયુઞ્જતિ. તેન ગબ્ભો બહ્વાબાધો હોતિ. વત્થુ વિસદં હોતીતિ ગબ્ભાસયો વિસુદ્ધો હોતિ. માતુ મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયકોટ્ઠાસે બોધિસત્તગબ્ભોક્કમનમ્પિ તસ્સા આયુપરિમાણવિલોકનેનેવ સઙ્ગહિતં વયોવસેન ઉપ્પજ્જનકવિકારસ્સ પરિવજ્જનતો. ઇત્થિસભાવેન ઉપ્પજ્જનકવિકારો પન બોધિસત્તસ્સ આનુભાવેનેવ વૂપસમતિ.

૨૫. સત્તમાસજાતોતિ પટિસન્ધિગ્ગહણતો સત્તમે માસે જાતો. સો સીતુણ્હક્ખમો ન હોતિ અતિવિય સુખુમાલતાય. અટ્ઠમાસજાતો કામં સત્તમાસજાતતો બુદ્ધિવયવા, એકચ્ચે પન ચમ્મપદેસા વુદ્ધિં પાપુણન્તા ઘટ્ટનં ન સહન્તિ, તેન સો ન જીવતિ. ‘‘સત્તમાસજાતસ્સ પન ન તાવ તે જાતા’’તિ વદન્તિ.

૨૭. દેવા પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તીતિ ‘‘લોકનાથં મહાપુરિસં સયમેવ પઠમં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ સઞ્જાતગારવબહુમાના અત્તનો પીતિં પવેદેન્તા ખીણાસવા સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો આદિતો પટિગ્ગણ્હન્તિ. સૂતિવેસન્તિ સૂતિજગ્ગનધાતિવેસં. એકેતિ અભયગિરિવાસિનો. મચ્છક્ખિસદિસં છવિવસેન. અટ્ઠાસિ ન નિસીદિ, ન નિપજ્જિ વા. તેન વુત્તં ‘‘ઠિતાવ બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા વિજાયતી’’તિ. નિદ્દુક્ખતાય ઠિતા એવ હુત્વા વિજાયતિ. દુક્ખસ્સ હિ બલવભાવતો તં દુક્ખં અસહમાના અઞ્ઞા ઇત્થિયો નિસિન્ના વા નિપન્ના વા વિજાયન્તિ.

૨૮. અજિનપ્પવેણિયાતિ અજિનચમ્મેહિ સિબ્બિત્વા કતપવેણિયા. મહાતેજોતિ મહાનુભાવો. મહાયસોતિ મહાપરિવારો, વિપુલકિત્તિઘોસો ચ.

૨૯. ભગ્ગવિભગ્ગાતિ સમ્બાધટ્ઠાનતો નિક્ખમનેન વિભાવિતત્તા ભગ્ગા, વિભગ્ગા વિય ચ હુત્વા, તેન નેસં અવિસદભાવમેવ દસ્સેતિ. અલગ્ગો હુત્વાતિ ગબ્ભાસયે, યોનિપદેસે ચ કત્થચિ અલગ્ગો અસત્તો હુત્વા, યતો ‘‘ધમકરણતો ઉદકનિક્ખમનસદિસ’’ન્તિ વુત્તં. ઉદકેનાતિ ગબ્ભાસયગતેન ઉદકેન. અમક્ખિતોવ નિક્ખમતિ સમ્મક્ખિતસ્સ તાદિસસ્સ ઉદકસેમ્હાદિકસ્સેવ તત્થ અભાવતો. બોધિસત્તસ્સ હિ પુઞ્ઞાનુભાવતો પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય તં ઠાનં પુબ્બેપિ વિસુદ્ધં વિસેસતો પરમસુગન્ધગન્ધકુટિ વિય ચન્દનગન્ધં વાયન્તં તિટ્ઠતિ.

ઉદકવટ્ટિયોતિ ઉદકક્ખન્ધા.

૩૧. મુહુત્તજાતોતિ મુહુત્તેન જાતો હુત્વા મુહુત્તમત્તોવ. અનુધારિયમાનેતિ અનુકૂલવસેન નીયમાને. આગતાનેવાતિ તં ઠાનં ઉપગતાનિ એવ. અનેકસાખન્તિ રતનમયાનેકસતપતિટ્ઠાનહીરકં. સહસ્સમણ્ડલન્તિ તેસં ઉપરિટ્ઠિતં અનેકસહસ્સમણ્ડલહીરકં. મરૂતિ દેવા. ન ખો પનએવં દટ્ઠબ્બં પદવીતિહારતો પગેવ દિસાવિલોકનસ્સ કતત્તા. તેનાહ ‘‘મહાસત્તો હી’’તિઆદિ. એકઙ્ગણાનીતિ વિવટભાવેન વિહારઙ્ગણપરિવેણઙ્ગણાનિ વિય એકઙ્ગણસદિસાનિ અહેસું. સદિસોપિ નત્થીતિ તુમ્હાકં ઇદં વિલોકનં વિસિટ્ઠે પસ્સિતું ‘‘ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. અગ્ગોતિ પધાનો, કેન પનસ્સ પધાનતાતિ આહ ‘‘ગુણેહી’’તિ. પઠમ-સદ્દો ચેત્થ પધાનપરિયાયો. બોધિસત્તસ્સ પન પધાનતા અનઞ્ઞસાધારણાતિ આહ ‘‘સબ્બપઠમો’’તિ, સબ્બપધાનોતિ અત્થો. એતસ્સેવાતિ અગ્ગસદ્દસ્સેવ. એત્થ ચ મહેસક્ખા તાવ દેવા તથા ચ વદન્તિ, ઇતરે પન કથન્તિ? મહાસત્તસ્સ આનુભાવદસ્સનાદિના. મહેસક્ખાનઞ્હિ દેવાનં મહાસત્તસ્સ આનુભાવો વિય તેન સદિસાનમ્પિ આનુભાવો પચ્ચક્ખો અહોસીતિ, ઇતરે પન તેસં વચનં સુત્વા સદ્દહન્તા અનુમિનન્તા તથા આહંસુ. પરિપાકગતપુબ્બહેતુસંસિદ્ધાય ધમ્મતાય ચોદિયમાનો ઇમસ્મિં…પે… બ્યાકાસિ.

જાતમત્તસ્સેવ બોધિસત્તસ્સ ઠાનાદીનિ યેસં વિસેસાધિગમાનં પુબ્બનિમિત્તભૂતાનીતિ તે નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પતિટ્ઠાનં ચતુરિદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં ઇદ્ધિપાદવસેન લોકુત્તરધમ્મેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસમિજ્ઝનતો. ઉત્તરાભિમુખભાવો લોકસ્સ ઉત્તરણવસેન ગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. તેન હિ ભગવા સદેવકસ્સ લોકસ્સ અભિભૂતો, કેનચિ અનભિભૂતો અહોસિ. તેનાહ ‘‘મહાજનં અજ્ઝોત્થરિત્વા અભિભવિત્વા ગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્ત’’ન્તિ. તથા સત્તપદગમનં સત્તપદબોજ્ઝઙ્ગસમ્પન્નઅરિયમગ્ગગમનસ્સ. સુવિસુદ્ધસેતચ્છત્તધારણં સુવિસુદ્ધવિમુત્તિછત્તધારણસ્સ. પઞ્ચરાજકકુધભણ્ડસમાયોગો પઞ્ચવિધવિમુત્તિગુણસમાયોગસ્સ. અનાવટદિસાનુવિલોકનં અનાવટઞાણતાય. ‘‘અગ્ગોહમસ્મી’’તિઆદિના અછમ્ભિતવાચાભાસનં કેનચિ અવિબન્ધનીયતાય અપ્પવત્તિયસ્સ સદ્ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસ્સ. ‘‘અયમન્તિમા જાતી’’તિ આયતિં જાતિયા અભાવકિત્તના અનુપાદિ…પે… પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં તસ્સ તસ્સ અનાગતે લદ્ધબ્બવિસેસસ્સ તં તં નિમિત્તં અબ્યભિચારીતિ કત્વા. ન આગતોતિ ઇમસ્મિં સુત્તે, અઞ્ઞત્થ ચ વક્ખમાનાય અનુપુબ્બિયા ન આગતો. આહરિત્વાતિ તસ્મિં તસ્મિં સુત્તે, અટ્ઠકથાસુ ચ આગતનયેન આહરિત્વા દીપેતબ્બો.

‘‘દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પી’’તિ ઇદં સતિપિ ઇધ પાળિયં આગતત્તે વક્ખમાનાનં અચ્છરિયાનં મૂલભૂતં દસ્સેતું વુત્તં, એવં અઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં દટ્ઠબ્બં. તન્તિબદ્ધા વીણા ચમ્મબદ્ધા ભેરિયોતિ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસ્સ નિદસ્સનમત્તં, ચ-સદ્દેન વા ઇતરેસમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘અન્દુબન્ધનાદીનિ તઙ્ખણે એવ છજ્જિત્વા પુન પાકતિકાનેવ હોન્તિ, તથા જચ્ચન્ધાદીનં ચક્ખુસોતાદીનિ તથારૂપકમ્મપચ્ચયા તસ્મિંયેવ ખણે ઉપ્પજ્જિત્વા તાવદેવ વિગચ્છન્તી’’તિ વદન્તિ. છિજ્જિંસૂતિ ચ પાદેસુ બન્ધટ્ઠાનેસુ છિજ્જિંસુ. વિગચ્છિંસૂતિ વૂપસમિંસુ. આકાસટ્ઠકરતનાનિ નામ તંતંવિમાનગતમણિરતનાદીનિ. સકતેજોભાસિતાનીતિ અતિવિય સમુજ્જલાય અત્તનો પભાય ઓભાસિતાનિ અહેસું. નપ્પવત્તીતિ ન સન્નિપાતો. ન વાયીતિ ખરો વાતો ન વાયિ. મુદુસુખો પન સત્તાનં સુખાવહો વાયિ. પથવિગતા અહેસું ઉચ્ચટ્ઠાને ઠાતું અવિસહન્તા. ઉતુસમ્પન્નોતિ અનુણ્હાસીતતાસઙ્ખાતેન ઉતુના સમ્પન્નો. અપ્ફોટનં વુચ્ચતિ ભુજહત્થસઙ્ઘટ્ટનસદ્દો, અત્થતો પન વામહત્થં ઉરે ઠપેત્વા દક્ખિણેન પુથુપાણિના હત્થતાળનેન સદ્દકરણં. મુખેન ઉસ્સેળનં સદ્દસ્સ મુઞ્ચનં સેળનં. એકદ્ધજમાલા અહોસિ નિરન્તરં ધજમાલાસમોધાનગતાય. ન કેવલઞ્ચ એતાનિ એવ, અથ ખો અઞ્ઞાનિપિ ‘‘વિચિત્તપુપ્ફસુગન્ધપુપ્ફવસ્સદેવોપવસ્સિ સૂરિયે દિસ્સમાને એવ તારકા ઓભાસિંસુ, અચ્છં વિપ્પસન્નં ઉદકં પથવિતો ઉબ્ભિજ્જિ, બિલાસયા ચ તિરચ્છાના આસયતો નિક્ખમિંસુ, રાગદોસમોહાપિ તનુ ભવિંસુ, પથવિયં રજો વૂપસમિ, અનિટ્ઠગન્ધો વિગચ્છિ, દિબ્બગન્ધો વાયિ, રૂપિનો દેવા સરૂપેનેવ મનુસ્સાનં આપાથં અગમંસુ, સત્તાનં ચુતૂપપાતા નાહેસુ’’ન્તિ એવમાદીનિ યાનિ મહાભિનીહારસમયે ઉપ્પન્નાનિ દ્વત્તિંસપુબ્બનિમિત્તાનિ, તાનિ અનવસેસતો તદા અહેસુન્તિ.

તત્રાપીતિ તેસુપિ પથવિકમ્પાદીસુ એવં પુબ્બનિમિત્તભાવો વેદિતબ્બો. ન કેવલં સમ્પતિજાતસ્સ ઠાનાદીસુ એવાતિ અધિપ્પાયો. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં સબ્બસ્સ ઞેય્યસ્સ, તિત્થકરમતસ્સ ચ ચાલનતો. કેનચિ અનુસ્સાહિતાનંયેવ ઇમસ્મિંયેવ એકચક્કવાળે સન્નિપાતો કેનચિ અનુસ્સાહિતાનંયેવ એકપ્પહારેનેવ સન્નિપતિત્વા ધમ્મપટિગ્ગણ્હનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. પઠમં દેવતાનં પટિગ્ગહણં દિબ્બવિહારપટિલાભસ્સ, પચ્છા મનુસ્સાનં પટિગ્ગહણં તત્થેવ ઠાનસ્સ નિચ્ચલસભાવતો આનેઞ્જવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. વીણાનં સયં વજ્જનં પરૂપદેસેન વિના સયમેવ અનુપુબ્બવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ભેરીનં વજ્જનં ચક્કવાળપરિયન્તાય પરિસાય પવેદનસમત્થસ્સ ધમ્મભેરિયા અનુસાવનસ્સ અમતદુન્દુભિઘોસનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. અન્દુબન્ધનાદીનં છેદો માનવિનિબન્ધભેદનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. મહાજનસ્સ રોગવિગમો તસ્સેવ સકલવટ્ટદુક્ખરોગવિગમભૂતસ્સ સચ્ચપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ‘‘મહાજનસ્સા’’તિ પદં ‘‘મહાજનસ્સ દિબ્બચક્ખુપટિલાભસ્સ, મહાજનસ્સ દિબ્બસોતધાતુપટિલાભસ્સા’’તિઆદિના તત્થ તત્થ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇદ્ધિપાદભાવનાવસેન સાતિસયઞાણજવસમ્પત્તિસિદ્ધીતિ આહ ‘‘પીઠસપ્પીનં જવસમ્પદા ચતુરિદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્ત’’ન્તિ. સુપટ્ટનસમ્પાપુણનં ચતુપટિસમ્ભિદાધિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. અત્થાદિઅનુરૂપં અત્થાદીસુ સમ્પટિપત્તિભાવતો. રતનાનં સકતેજોભાસિતત્તં યં લોકસ્સ ધમ્મોભાસં દસ્સેસ્સતિ, તેન તસ્સ સકતેજોભાસિતત્તસ્સ પુબ્બનિમિત્તં.

ચતુબ્રહ્મવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં તસ્સ સબ્બસો વેરવૂપસમનતો. એકાદસઅગ્ગિનિબ્બાપનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં દુન્નિબ્બાપનનિબ્બાનભાવતો. ઞાણાલોકાદસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં અનાલોકે આલોકદસ્સનભાવતો. નિબ્બાનરસેનાતિ કિલેસાનં નિબ્બાયનરસેન. એકરસભાવસ્સાતિ સાસનસ્સ સબ્બત્થ એકરસભાવસ્સ, તઞ્ચ ખો અમધુરસ્સ લોકસ્સ સબ્બસો મધુરભાવાપાદનેન. દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતભિન્દનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં સબ્બસો દિટ્ઠિગતવાતાપનયનવસેન. આકાસાદિઅપ્પતિટ્ઠવિસમચઞ્ચલટ્ઠાનં પહાય સકુણાનં પથવિગમનં તાદિસં મિચ્છાગાહં પહાય સત્તાનં પાણેહિ રતનત્તયસરણગમનસ્સ પુબ્બનિત્તં. બહુજનકન્તતાયાતિ ચન્દસ્સ વિય બહુજનસ્સ કન્તતાય. સૂરિયસ્સ ઉણ્હસીતવિવજ્જિતઉતુસુખતા પરિળાહવિવજ્જિતકાયિકચેતસિકસુખપ્પત્તિયા પુબ્બનિમિત્તં.દેવતાનં અપ્ફોટનાદીહિ કીળનં પમોદુપ્પત્તિ ભવન્તગમનેન, ધમ્મસભાવબોધનેન ચ ઉદાનવસેન પમોદવિભાવનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ધમ્મવેગવસ્સનસ્સાતિ દેસનાઞાણવેગેન ધમ્મામતસ્સ વસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. કાયગતાસતિવસેન લદ્ધં ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગફલસુખાનુભવો કાયગતાસતિઅમતપટિલાભો, તસ્સ પન કાયસ્સાપિ અતપ્પકસુખાવહત્તા ખુદાપિપાસાપીળનાભાવો પુબ્બનિમિત્તં વુત્તો. અટ્ઠકથાયંપન ખુદં, પિપાસઞ્ચ ભિન્દિત્વા વુત્તં. તત્થ પુબ્બનિમિત્તાનં ભેદો વિસેસસામઞ્ઞવિભાગેન, ગોબલીબદ્દઞાયેન ચ ગહેતબ્બો. ‘‘સયમેવા’’તિ પદં ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગદ્વારવિવરણસ્સા’’તિ એત્થાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ભરિતભાવસ્સાતિ પરિપુણ્ણભાવસ્સ. ‘‘અરિયદ્ધજમાલામાલિતાયાતિ કાસાયદ્ધજમાલાવન્તતાયા’’તિ કેચિ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ પન અરિયમગ્ગબોજ્ઝઙ્ગદ્ધજમાલાહિ માલિભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં પનેત્થ અનુદ્ધટં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થાતિ ‘‘સમ્પતિજાતો’’તિઆદિના આગતે ઇમસ્મિં વારે. વિસ્સજ્જિતોવ, તસ્મા અમ્હેહિ ઇધ અપુબ્બં વત્તબ્બં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તદા પથવિયં ગચ્છન્તોપિ મહાસત્તો આકાસેન ગચ્છન્તો વિય મહાજનસ્સ તથા ઉપટ્ઠાસીતિ અયમેત્થ નિયતિ ધમ્મનિયામો બોધિસત્તાનં ધમ્મતા તિ ઇદં નિયતિવાદવસેન કથનં. પુબ્બે પુરિમજાતીસુ તાદિસસ્સ પુઞ્ઞસમ્ભારકમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા મહાજનસ્સ તથા ઉપટ્ઠાસીતિ ઇદં પુબ્બેકતકમ્મવાદવસેન કથનં. ઇમેસં સત્તાનં ઉપરિ ઈસનસીલતાય યથાસકં કમ્મમેવ ઇસ્સરો નામ, તસ્સ નિમ્માનં અત્તનો ફલસ્સ નિબ્બત્તનં મહાપુરિસોપિ સદેવકં લોકં અભિભવિતું સમત્થેન ઉળારેન પુઞ્ઞકમ્મેન નિબ્બત્તિતો, તેન ઇસ્સરેન નિમ્મિતો નામ, તસ્સ ચાયં નિમ્માનવિસેસો, યદિદં મહાનુભાવતા, યાય મહાજનસ્સ તથા ઉપટ્ઠાસીતિ ઇદં ઇસ્સરનિમ્માનવસેન કથનં. એવં તં તં બહુલં વત્વા કિં ઇમાય પરિયાયકથાયાતિ અવસાને ઉજુકમેવ બ્યાકરિ. સમ્પતિજાતો પથવિયં કથં પદસા ગચ્છતિ, એવં મહાનુભાવો આકાસેન મઞ્ઞે ગચ્છતીતિ પરિકપ્પનવસેન આકાસેન ગચ્છન્તો વિય અહોસિ. સીઘતરં પન સત્તપદવીતિહારેન ગતત્તા દિસ્સમાનરૂપોપિ મહાજનસ્સ અદિસ્સમાનો વિય અહોસિ. અચેલકભાવો, ખુદ્દકસરીરતા ચ તાદિસસ્સ ઇરિયાપથસ્સ ન અનુચ્છવિકાતિ કમ્માનુભાવસઞ્જનિતપાટિહારિયવસેન અલઙ્કતપટિયત્તો વિય, સોળસવસ્સુદ્દેસિકો વિય ચ મહાજનસ્સ ઉપટ્ઠાસીતિ વેદિતબ્બં. મહાસત્તસ્સ પુઞ્ઞાનુભાવેન તદા તથા ઉપટ્ઠાનમત્તમેવેતન્તિ. પચ્છા બાલદારકોવ અહોસિ, ન તાદિસોતિ. બુદ્ધભાવાનુચ્છવિકસ્સ બોધિસત્તાનુભાવસ્સ યાથાવતો પવેદિતત્તા પરિસા ચસ્સ બ્યાકરણેન બુદ્ધેન વિય…પે… અત્તમના અહોસિ.

સબ્બધમ્મતાતિ સબ્બા સોળસવિધાપિ યથાવુત્તા ધમ્મતા સબ્બબોધિસત્તાનં હોન્તીતિ વેદિતબ્બા પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારદસ્સનેન નેસં એકસદિસત્તા.

દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવણ્ણના

૩૩. દુકૂલચુમ્બટકેતિ દહરસ્સ નિપજ્જનયોગ્યતાવસેન પટિસંહટદુકૂલસુખુમે. ‘‘ખત્તિયો બ્રાહ્મણો’’તિ એવમાદિ જાતિ. ‘‘કોણ્ડઞ્ઞો ગોતમો’’તિ એવમાદિ ગોત્તં. ‘‘પોણિકા ચિક્ખલ્લિકા સાકિયા કોળિયા’’તિ એવમાદિ કુલપદેસો. આદિ-સદ્દેન રૂપિસ્સરિયપરિવારાદિસબ્બસમ્પત્તિયો સઙ્ગણ્હાતિ. મહન્તસ્સાતિ વિપુલસ્સ, ઉળારસ્સાતિ અત્થો. નિપ્ફત્તિયોતિ સિદ્ધિયો. ગન્તબ્બગતિયાતિ ગતિ-સદ્દસ્સ કમ્મસાધનતમાહ. ઉપપજ્જનવસેન હિ સુચરિતદુચ્ચરિતેહિ ગન્તબ્બાતિ ગતિયો, ઉપપત્તિભવવિસેસો. ગચ્છતિ યથારુચિ પવત્તતીતિ ગતિ, અજ્ઝાસયો. પટિસરણેતિ પરાયણે અવસ્સયે. સબ્બસઙ્ખતવિસંયુત્તસ્સ હિ અરહતો નિબ્બાનમેવ તંપટિસરણં. ત્યાહન્તિ તે અહં.

દસવિધે કુસલધમ્મે, અગરહિતે ચ રાજધમ્મે (જા. ૨ મહામંસજાતકે વિત્થારો) નિયુત્તોતિ ધમ્મિકો. તેન ચ ધમ્મેન સકલં લોકં રઞ્જેતીતિ ધમ્મરાજા. યસ્મા ચક્કવત્તી ધમ્મેન ઞાયેન રજ્જં અધિગચ્છતિ, ન અધમ્મેન, તસ્મા વુત્તં ‘‘ધમ્મેન લદ્ધરજ્જત્તા ધમ્મરાજા’’તિ. ચતૂસુ દિસાસુ સમુદ્દપરિયોસાનતાય ચતુરન્તા નામ તત્થ તત્થ દીપે મહાપથવીતિ આહ ‘‘પુરત્થિમ…પે… ઇસ્સરો’’તિ. વિજિતાવીતિ વિજેતબ્બસ્સ વિજિતવા, કામકોધાદિકસ્સ અબ્ભન્તરસ્સ, પટિરાજભૂતસ્સ બાહિરસ્સ ચ અરિગણસ્સ વિજયિ, વિજેત્વા ઠિતોતિ અત્થો. કામં ચક્કવત્તિનો કેનચિ યુદ્ધં નામ નત્થિ, યુદ્ધેન પન સાધેતબ્બસ્સ વિજયસ્સ સિદ્ધિયા ‘‘વિજિતસઙ્ગામો’’તિ વુત્તં. જનપદોવ ચતુબ્બિધઅચ્છરિયધમ્માદિસમન્નાગતે અસ્મિં રાજિનિ થાવરિયં કેનચિ અસંહારિયં દળ્હં ભત્તભાવં પત્તો, જનપદે વા અત્તનો ધમ્મિકાય પટિપત્તિયા થાવરિયં થિરભાવં પત્તોતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. મનુસ્સાનં ઉરે સત્થં ઠપેત્વા ઇચ્છિતધનહરણાદિના પરસાહસકારિતાય સાહસિકા.

રતિજનનટ્ઠેનાતિ અતપ્પકપીતિસોમનસ્સુપ્પાદનેન. સદ્દત્થતો પન રમેતીતિ રતનં. ‘‘અહો મનોહર’’ન્તિ ચિત્તે કત્તબ્બતાય ચિત્તીકતં. ‘‘સ્વાયં ચિત્તીકારો તસ્સ પૂજનીયતાયા’’તિ ચિત્તીકતન્તિ પૂજનીયન્તિ અત્થં વદન્તિ. મહન્તં વિપુલં અપરિમિતં મૂલં અગ્ઘતીતિ મહગ્ઘં. નત્થિ એતસ્સ તુલા ઉપમાતિ અતુલં, અસદિસં. કદાચિ એવ ઉપ્પજ્જનતો દુક્ખેન લદ્ધબ્બત્તા દુલ્લભદસ્સનં. અનોમેહિ ઉળારગુણેહેવ સત્તેહિ પરિભુઞ્જિતબ્બતો અનોમસત્તપરિભોગં. ઇદાનિ નેસં ચિત્તીકતાદિઅત્થાનં સવિસેસં ચક્કરતને લબ્ભમાનતં દસ્સેત્વા ઇતરેસુપિ તે અતિદિસિતું ‘‘ચક્કરતનસ્સ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. અઞ્ઞં દેવટ્ઠાનં નામ ન હોતિ રઞ્ઞો અનઞ્ઞસાધારણિસ્સરિયાદિસમ્પત્તિપટિલાભહેતુતો, સત્તાનઞ્ચ યથિચ્છિતત્થપટિલાભહેતુતો. અગ્ઘો નત્થિ અતિવિય ઉળારસમુજ્જલસત્તરતનમયત્તા, અચ્છરિયબ્ભુતમહાનુભાવતાય ચ. યદગ્ગેન મહગ્ઘં, તદગ્ગેન અતુલં. સત્તાનં પાપજિગુચ્છનેન વિગતકાળકો પુઞ્ઞપસુતતાય મણ્ડભૂતો યાદિસો કાલો બુદ્ધુપ્પાદારહો, તાદિસે એવ ચક્કવત્તીનમ્પિ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘યસ્મા ચ પના’’તિઆદિ. ઉપમાવસેન ચેતં વુત્તં, ઉપમોપમેય્યાનઞ્ચ ન અચ્ચન્તમેવ સદિસતા. તસ્મા યથા બુદ્ધા કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન તથા ચક્કવત્તિનો, એવં સન્તેપિ ચક્કવત્તિવત્તપરિપૂરણસ્સાપિ દુક્કરભાવતોપિ દુલ્લભુપ્પાદાયેવાતિ, ઇમિના દુલ્લભુપ્પાદતાસામઞ્ઞેન તેસં દુલ્લભદસ્સનતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. કામં ચક્કરતનાનુભાવેન સિજ્ઝમાનો ગુણો ચક્કવત્તિપરિવારસાધારણો, તથાપિ ‘‘ચક્કવત્તી એવ નં સામિભાવેન વિસવિતાય પરિભુઞ્જતી’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ તદત્થં ઉપ્પજ્જનતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તદેત’’ન્તિઆદિમાહ. યથાવુત્તાનં પઞ્ચન્નં, છન્નમ્પિ વા અત્થાનં ઇતરરતનેસુપિ લબ્ભનતો ‘‘એવં સેસાનિપી’’તિ વુત્તં. હત્થિઅસ્સ-પરિણાયકરતનેહિ અજિતવિજયતો, ચક્કરતનેન ચ પરિવારભાવેન, સેસેહિ પરિભોગૂપકરણભાવેન સમન્નાગતો. હત્થિઅસ્સમણિઇત્થિરતનેહિ પરિભોગૂપકરણભાવેન સેસેહિ પરિવારભાવેનાતિ યોજના.

ચતુન્નં મહાદીપાનં સિરિવિભવન્તિ તત્થ લદ્ધં સિરિસમ્પત્તિઞ્ચેવ ભોગસમ્પત્તિઞ્ચ. તાદિસમેવાતિ ‘‘પુરેભત્તમેવા’’તિઆદિના વુત્તાનુભાવમેવ. યોજનપ્પમાણં પદેસં બ્યાપનેન યોજનપ્પમાણં અન્ધકારં. અતિદીઘતાદિછબ્બિધદોસપરિવજ્જિતં.

સૂરાતિ સત્તિવન્તો, નિબ્ભયાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘અભીરુકા’’તિ. અઙ્ગન્તિ કારણં. યેન કારણેન ‘‘વીરા’’તિ વુચ્ચેય્યું, તં વીરઙ્ગં. તેનાહ ‘‘વીરિયસ્સેતં નામ’’ન્તિ. યાવ ચક્કવાળપબ્બતા ચક્કસ્સ વત્તનતો ‘‘ચક્કવાળપબ્બતં સીમં કત્વા ઠિતસમુદ્દપરિયન્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અદણ્ડેના’’તિ ઇમિનાવ ધનદણ્ડસ્સ, સરીરદણ્ડસ્સ ચ અકરણં વુત્તં. ‘‘અસત્થેના’’તિ ઇમિના પન સેનાય યુજ્ઝનસ્સાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘યે કતાપરાધે’’તિઆદિ વુત્તં. વુત્તપ્પકારન્તિ સાગરપરિયન્તં.

‘‘રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા’’તિ પવત્તિઆકારભેદેન લોભો એવ દ્વિધા વુત્તો. તથા હિસ્સ દ્વિધાપિ છદનટ્ઠો એકન્તિકો. યથાહ ‘‘અન્ધતમં તદા હોતિ, યં રાગો સહતે નર’’ન્તિ, (નેત્તિ. ૧૧, ૨૭) ‘‘તણ્હાછદનછાદિતા’’તિ (ઉદા. ૬૪) ચ. ઇમિના નયેન દોસાદીનમ્પિ છદનટ્ઠો વત્તબ્બો. કિલેસગ્ગહણેન વિચિકિચ્છાદયો સેસકિલેસા વુત્તા. યસ્મા તે સબ્બે પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના સત્તસન્તાનં છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠન્તિ કુસલપ્પવત્તિં નિવારેન્તિ, તસ્મા તે ‘‘છદના, છદા’’તિ ચ વુત્તા. વિવટ્ટચ્છદાતિ ચ ઓ-કારસ્સ આ-કારં કત્વા નિદ્દેસો.

૩૫. તાસન્તિ દ્વિન્નમ્પિ નિપ્ફત્તીનં. નિમિત્તભૂતાનીતિ ઞાપકકારણભૂતાનિ. તથા હિ લક્ખીયતિ મહાપુરિસભાવો એતેહીતિ લક્ખણાનિ. ઠાનગમનાદીસુ ભૂમિયં સુટ્ઠુ સમં પતિટ્ઠિતા પાદા એતસ્સાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો. તં પનસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગ્ગતલન્તિ અગ્ગપાદતલં. પણ્હીતિ પણ્હિતલં. પસ્સન્તિ પાદતલસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ એકેકં, ઉભયમેવ વા પરિયન્તં પસ્સં. ‘‘અસ્સ પના’’તિઆદિ અન્વયતો અત્થવિભાવનં. સુવણ્ણપાદુકતલમિવ ઉજુકં નિક્ખિપિયમાનં. એકપ્પહારેનેવાતિ એકક્ખણેયેવ. સકલં પાદતલં ભૂમિં ફુસતિ નિક્ખિપને. એકપ્પહારેનેવ સકલં પાદતલં ભૂમિતો ઉટ્ઠહતીતિ યોજના. તસ્મા અયં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદોતિ નિગમનં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં અનુપુબ્બનિન્નાદિઅચ્છરિયબ્ભુતં નિસ્સન્દફલં, તં પરતો લક્ખણસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૦૧) આવિભવિસ્સતીતિ.

નાભિ દિસ્સતીતિ લક્ખણચક્કસ્સ નાભિ પરિમણ્ડલસણ્ઠાના સુપરિબ્યત્તા હુત્વા દિસ્સતિ, લબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. નાભિપરિચ્છિન્નાતિ તસ્સં નાભિયં પરિચ્છિન્ના પરિચ્છેદવસેન ઠિતા. નાભિમુખપરિક્ખેપપટ્ટોતિ પકતિચક્કસ્સ અક્ખબ્ભાહતપરિહરણત્થં નાભિમુખે ઠપેતબ્બં પરિક્ખેપપટ્ટો, તપ્પટિચ્છન્નો ઇધ અધિપ્પેતો. નેમિમણિકાતિ નેમિયં આવલિભાવેન ઠિતમણિકાલેખા. સમ્બહુલવારોતિ બહુવિધલેખઙ્ગવિભાવનવારો. સત્તીતિ આવુધસત્તિ. સિરિવચ્છોતિ સિરિઅઙ્ગા. નન્દીતિ દક્ખિણાવત્તં. સોવત્તિકોતિ સોવત્તિઅઙ્ગો. વટંસકોતિ આવેળં. વડ્ઢમાનકન્તિ પુરિમહાદીસુ દીપઙ્કં. મોરહત્થકોતિ મોરપિઞ્છકલાપો, મોરપિઞ્છપટિસિબ્બિતો વા બીજનીવિસેસો. વાળબીજનીતિ ચામરિવાલં. સિદ્ધત્થાદિ પુણ્ણઘટપુણ્ણપાતિયો. ‘‘ચક્કવાળો’’તિ વત્વા તસ્સ પધાનાવયવે દસ્સેતું ‘‘હિમવા સિનેરુ…પે… સહસ્સાની’’તિ વુત્તં. ‘‘ચક્કવત્તિરઞ્ઞો પરિસં ઉપાદાયા’’તિ ઇદં હત્થિરતનાદીનમ્પિ તત્થ લબ્ભમાનભાવદસ્સનં. સબ્બોતિસત્તિઆદિકો યથાવુત્તો અઙ્ગવિસેસો ચક્કલક્ખણસ્સેવ પરિવારોતિ વેદિતબ્બો.

‘‘આયતપણ્હી’’તિ ઇદં અઞ્ઞેસં પણ્હિતો દીઘતં સન્ધાય વુત્તં, ન પન અતિદીઘતન્તિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણપણ્હી’’તિ. યથા પન પણ્હિલક્ખણં પરિપુણ્ણં નામ હોતિ, તં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. આરગ્ગેનાતિ મણ્ડલાય સિખાય. વટ્ટેત્વાતિ યથા સુવટ્ટં હોતિ, એવં વટ્ટેત્વા. રત્તકમ્બલગેણ્ડુકસદિસાતિ રત્તકમ્બલમયગેણ્ડુકસદિસા.

‘‘મક્કટસ્સેવા’’તિ દીઘભાવં, સમતઞ્ચ સન્ધાયેતં વુત્તં. નિય્યાસતેલેનાતિ છત્તિરિતનિય્યાસાદિનિય્યાસસમ્મિસ્સેન તેલેન, યં ‘‘સુરભિનિય્યાસ’’ન્તિપિ વદન્તિ. નિય્યાસતેલગ્ગહણઞ્ચેત્થ હરિતાલવટ્ટિયા ઘનસિનિદ્ધભાવદસ્સનત્થં.

યથા સતક્ખત્તું વિહતં કપ્પાસપટલં સપ્પિમણ્ડે ઓસારિતં અતિવિય મુદુ હોતિ, એવં મહાપુરિસસ્સ હત્થપાદાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સપ્પિમણ્ડે’’તિઆદિમાહ. તલુનાતિ સુખુમાલા.

ચમ્મેનાતિ અઙ્ગુલન્તરવેઠિતચમ્મેન. પટિબદ્ધઅઙ્ગુલન્તરોતિ એકતો સમ્બદ્ધઅઙ્ગુલન્તરો ન હોતિ. એકપ્પમાણાતિ દીઘતો સમાનપ્પમાણા. યવલક્ખણન્તિ અબ્ભન્તરતો અઙ્ગુલિપબ્બે ઠિતં યવલક્ખણં. પટિવિજ્ઝિત્વાતિ તંતંપબ્બાનં સમાનદેસતાય અઙ્ગુલીનં પસારિતકાલેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિજ્ઝિતાનિ વિય ફુસિત્વા તિટ્ઠન્તિ.

સઙ્ખા વુચ્ચન્તિ ગોપ્ફકા, ઉદ્ધં સઙ્ખા એતેસન્તિ ઉસ્સઙ્ખા, પાદા. પિટ્ઠિપાદેતિ પિટ્ઠિપાદસમીપે. તેનાતિ પિટ્ઠિપાદે ઠિતગોપ્ફકભાવેન બદ્ધા હોન્તીતિ યોજના. તયિદં ‘‘તેના’’તિ પદં ઉપરિપદદ્વયેપિ યોજેતબ્બં ‘‘તેન બદ્ધભાવેન ન યથાસુખં પરિવટ્ટન્તિ, તેન યથાસુખં નપરિવટ્ટનેન ગચ્છન્તાનં પાદતલાનિપિ ન દિસ્સન્તી’’તિ. ઉપરીતિ પિટ્ઠિપાદતો દ્વિતિઅઙ્ગુલિમત્તં ઉદ્ધં, ‘‘ચતુરઙ્ગુલમત્ત’’ન્તિ ચ વદન્તિ. નિગૂળ્હાનિ ચ હોન્તિ, ન અઞ્ઞેસં વિય પઞ્ઞાયમાનાનિ. તેનાતિ ગોપ્ફકાનં ઉપરિ પતિટ્ઠિતભાવેન. અસ્સાતિ મહાપુરિસસ્સ. સતિપિ દેસન્તરપ્પવત્તિયં નિચ્ચલોતિ દસ્સનત્થં નાભિગ્ગહણં. ‘‘અધોકાયોવ ઇઞ્જતી’’તિ ઇદં પુરિમપદસ્સ કારણવચનં. યસ્મા અધોકાયોવ ઇઞ્જતિ, તસ્મા નાભિતો…પે… નિચ્ચલો હોતિ. ‘‘સુખેન પાદા પરિવટ્ટન્તી’’તિ ઇદં પન પુરિમસ્સ, પચ્છિમસ્સ ચ કારણવચનં. યસ્મા સુખેન પાદા પરિવટ્ટન્તિ, તસ્મા અધોકાયોવ ઇઞ્જતિ, યસ્મા સુખેન પાદા પરિવટ્ટન્તિ, તસ્મા પુરતોપિ…પે… પચ્છતોયેવાતિ.

યસ્મા એણિમિગસ્સ સમન્તતો એકસદિસમંસા અનુક્કમેન ઉદ્ધં થૂલા જઙ્ઘા હોન્તિ, તથા મહાપુરિસસ્સાપિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એણિમિગસદિસજઙ્ઘો’’તિ. પરિપુણ્ણજઙ્ઘોતિ સમન્તતો મંસૂપચયેન પરિપુણ્ણજઙ્ઘો. તેનાહ ‘‘ન એકતો’’તિઆદિ.

એતેનાતિ ‘‘અનોનમન્તો’’તિઆદિવચનેન, જાણુફાસુભાવદીપનેનાતિ અત્થો. અવસેસજનાતિ ઇમિના લક્ખણેન રહિતજના. ખુજ્જા વા હોન્તિ હેટ્ઠિમકાયતો ઉપરિમકાયસ્સ રસ્સતાય, વામના વા ઉપરિમકાયતો હેટ્ઠિમકાયસ્સ રસ્સતાય, એતેન ઠપેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં, ચક્કવત્તિનઞ્ચ ઇતરે સત્તા ખુજ્જપક્ખિકા, વામનપક્ખિકા ચાતિ દસ્સેતિ.

કામં સબ્બાપિ પદુમકણ્ણિકા સુવણ્ણવણ્ણાવ, કઞ્ચનપદુમકણ્ણિકા પન પભસ્સરભાવેન તતો સાતિસયાતિ આહ ‘‘સુવણ્ણપદુમકણ્ણિકસદિસેહી’’તિ. ઓહિતન્તિ સમોહિતં અન્તોગધં. તથાભૂતં પન તં તેન છન્નં હોતીતિ આહ ‘‘પટિચ્છન્ન’’ન્તિ.

સુવણ્ણવણ્ણોતિ સુવણ્ણવણ્ણવણ્ણોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘જાતિહિઙ્ગુલકેના’’તિઆદિ, સ્વાયમત્થો આવુત્તિઞાયેન ચ વેદિતબ્બો. સરીરપરિયાયો ઇધ વણ્ણ-સદ્દોતિ અધિપ્પાયો. પઠમવિકપ્પં વત્વા તથારૂપાય પન રુળ્હિયા અભાવં મનસિ કત્વા વણ્ણધાતુપરિયાયમેવ વણ્ણ-સદ્દં ગહેત્વા દુતિયવિકપ્પો વુત્તો. તસ્મા પદદ્વયેનાપિ સુનિદ્ધન્તસુવણ્ણસદિસછવિવણ્ણોતિ વુત્તં હોતિ.

રજોતિ સુખુમરજો. જલ્લન્તિ મલીનભાવાવહો રેણુસઞ્ચયો. તેનાહ ‘‘મલં વા’’તિ. યદિ વિવત્તતિ, કથં ન્હાનાદીનીતિ આહ ‘‘હત્થધોવનાદીની’’તિઆદિ.

આવટ્ટપરિયોસાનેતિ પદક્ખિણાવટ્ટનવસેન પવત્તસ્સ આવટ્ટસ્સ અન્તે.

બ્રહ્મુનો સરીરં પુરતો વા પચ્છતો વા અનોનમિત્વા ઉજુકમેવ ઉગ્ગતન્તિ આહ ‘‘બ્રહ્મા વિય ઉજુગત્તો’’તિ. સા પનાયં ઉજુગત્તતા અવયવેસુ બુદ્ધિપ્પત્તેસુ દટ્ઠબ્બા, ન દહરકાલેતિ વુત્તં ‘‘ઉગ્ગતદીઘસરીરો ભવિસ્સતી’’તિ. ઇતરેસૂતિ ‘‘ખન્ધજાણૂસૂ’’તિ ઇમેસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ નમન્તા પુરતો નમન્તીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. પસ્સવઙ્કાતિ દક્ખિણપસ્સેન વા વામપસ્સેન વા વઙ્કા. સૂલસદિસાતિ પોત્થકરૂપકરણે ઠપિતસૂલપાદસદિસા.

હત્થપિટ્ઠિઆદિવસેન સત્ત સરીરાવયવા ઉસ્સદા ઉપચિતમંસા એતસ્સાતિ સત્તુસ્સદો. અટ્ઠિકોટિયો પઞ્ઞાયન્તીતિ યોજના. નિગૂળ્હસિરાજાલેહીતિ લક્ખણવચનમેતન્તિ તેન નિગૂળ્હઅટ્ઠિકોટીહીતિપિ વુત્તમેવ હોતીતિ. હત્થપિટ્ઠાદીહીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અંસકૂટખન્ધકૂટાનં સઙ્ગહે સિદ્ધે તં એકદેસેન દસ્સેન્તો ‘‘વટ્ટેત્વા…પે… ખન્ધેના’’તિ આહ. ‘‘સિલારૂપકં વિયા’’તિઆદિના વા નિગૂળ્હઅંસકૂટતાપિ વિભાવિતા યેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

સીહસ્સ પુબ્બદ્ધં સીહપુબ્બદ્ધં, પરિપુણ્ણાવયવતાય સીહપુબ્બદ્ધં વિય સકલો કાયો અસ્સાતિ સીહપુબ્બદ્ધકાયો. તેનાહ ‘‘સીહસ્સ પુબ્બદ્ધકાયો વિય સબ્બો કાયો પરિપુણ્ણો’’તિ. સીહસ્સેવાતિ સીહસ્સ વિય. દુસ્સણ્ઠિતવિસણ્ઠિતો ન હોતીતિ દુટ્ઠુ સણ્ઠિતો, વિરૂપસણ્ઠિતો ચ ન હોતિ, તેસં તેસં અવયવાનં અયુત્તભાવેન, વિરૂપભાવેન ચ સણ્ઠિતિ ઉપગતો ન હોતીતિ અત્થો. સણ્ઠન્તીતિ સણ્ઠહન્તિ. દીઘેહીતિ અઙ્ગુલિનાસાદીહિ. રસ્સેહીતિ ગીવાદીહિ. થૂલેહીતિ ઊરુબાહુઆદીહિ. કિસેહીતિ કેસલોમમજ્ઝાદીહિ. પુથુલેહીતિ અક્ખિહત્થતલાદીહિ. વટ્ટેહીતિ જઙ્ઘહત્થાદીહિ.

સતપુઞ્ઞલક્ખણતાય નાનાચિત્તેન પુઞ્ઞચિત્તેન ચિત્તિતો સઞ્જાતચિત્તભાવો ‘‘ઈદિસો એવ બુદ્ધાનં ધમ્મકાયસ્સ અધિટ્ઠાનં ભવિતું યુત્તો’’તિ દસપારમીહિ સજ્જિતો અભિસઙ્ખતો, ‘‘દાનચિત્તેન પુઞ્ઞચિત્તેના’’તિ વા પાઠો, દાનવસેન, સીલાદિવસેન ચ પવત્તપુઞ્ઞચિત્તેનાતિ અત્થો.

દ્વિન્નં કોટ્ટાનં અન્તરન્તિ દ્વિન્નં પિટ્ઠિબાહાનં વેમજ્ઝં પિટ્ઠિમજ્ઝસ્સ ઉપરિભાગો. ચિતં પરિપુણ્ણન્તિ અનિન્નભાવેન ચિતં, દ્વીહિ કોટ્ટેહિ સમતલતાય પરિપુણ્ણં. ઉગ્ગમ્માતિ ઉગ્ગન્ત્વા, અનિન્નં સમતલં હુત્વાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘સુવણ્ણફલકં વિયા’’તિ.

નિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલોતિ પરિમણ્ડલનિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલો, ‘‘નિગ્રોધપરિમણ્ડલપરિમણ્ડલો’’તિ વત્તબ્બે એકસ્સ પરિમણ્ડલ-સદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘નિગ્રોધપરિમણ્ડલો’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘સમક્ખન્ધસાખો નિગ્રોધો’’તિઆદિ. ન હિ સબ્બો નિગ્રોધો પરિમણ્ડલોતિ, પરિમણ્ડલસદ્દસન્નિધાનેન વા પરિમણ્ડલોવ નિગ્રોધો ગય્હતીતિ એકસ્સ પરિમણ્ડલસદ્દસ્સ લોપેન વિનાપિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘નિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલો’’તિ. યાવતકો અસ્સાતિ યાવતક્વસ્સ ઓ-કારસ્સ વ-કારાદેસં કત્વા.

સમવટ્ટિતક્ખન્ધોતિ સમં સુવટ્ટિતક્ખન્ધો. કોઞ્ચા વિય દીઘગલા, બકા વિય વઙ્કગલા, વરાહા વિય પુથુલગલાતિ યોજના. સુવણ્ણાળિઙ્ગસદિસોતિ સુવણ્ણમયખુદ્દકમુદિઙ્ગસદિસો.

રસગ્ગસગ્ગીતિ મધુરાદિભેદં રસં ગસન્તિ અન્તો પવેસન્તીતિ રસગ્ગસા રસગ્ગસાનં અગ્ગા રસગ્ગસગ્ગા, તા એતસ્સ સન્તીતિ રસગ્ગસગ્ગી. તેનાતિ ઓજાય અફરણેન હીનધાતુકત્તા તે બહ્વાબાધા હોન્તિ.

હનૂતિ સન્નિસ્સયદન્તાધારસ્સ સમઞ્ઞા, તં ભગવતો સીહસ્સ હનુ વિય, તસ્મા ભગવા સીહહનુ. તત્થ યસ્મા બુદ્ધાનં રૂપકાયસ્સ, ધમ્મકાયસ્સ ચ ઉપમા નામ હીનૂપમાવ, નત્થિ સમાનૂપમા, કુતો અધિકૂપમા, તસ્મા અયમ્પિ હીનૂપમાતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા મહાપુરિસસ્સ હેટ્ઠિમાનુરૂપવસેનેવ ઉપરિમમ્પિ સણ્ઠિતં, તસ્મા વુત્તં ‘‘દ્વેપિ પરિપુણ્ણાની’’તિ, તઞ્ચ ખો ન સબ્બસો પરિમણ્ડલતાય, અથ ખો તિભાગાવસેસમણ્ડલતાયાતિ આહ ‘‘દ્વાદસિયા પક્ખસ્સ ચન્દસદિસાની’’તિ. સલ્લક્ખેત્વાતિ અત્તનો લક્ખણસત્થાનુસારેન ઉપધારેત્વા. દન્તાનં ઉચ્ચનીચતા અબ્ભન્તરબાહિરપસ્સવસેનપિ વેદિતબ્બા, ન અગ્ગવસેનેવ. તેનાહ ‘‘અયપટ્ટકેન છિન્નસઙ્ખપટલં વિયા’’તિ. અયપટ્ટકન્તિ કકચં અધિપ્પેતં. સમા ભવિસ્સન્તિ, ન વિસમા, સમસણ્ઠાનાતિ અત્થો.

સાતિસયં મુદુદીઘપુથુલતાદિપ્પકારગુણા હુત્વા ભૂતા જાતાતિ પભૂતા, ભ-કારસ્સ હ-કારં કત્વા પહૂતા જિવ્હા એતસ્સાતિ પહૂતજિવ્હો.

વિચ્છિન્દિત્વા વિચ્છિન્દિત્વા પવત્તસરતાય છિન્નસ્સરાપિ. અનેકાકારતાય ભિન્નસ્સરાપિ. કાકસ્સ વિય અમનુઞ્ઞસરતાય કાકસ્સરાપિ. અપલિબુદ્ધત્તાતિ અનુપદ્દુતવત્થુકત્તા, વત્થૂતિ ચ અક્ખરુપ્પત્તિટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતોતિ એત્થ અઙ્ગાનિ પરતો આગમિસ્સન્તિ. મઞ્જુઘોસોતિ મધુરસ્સરો.

અભિનીલનેત્તોતિ અધિકનીલનેત્તો, અધિકતા ચ સાતિસયં નીલભાવેન વેદિતબ્બા, ન નેત્તનીલભાવસ્સેવ અધિકભાવતોતિ આહ ‘‘ન સકલનીલનેત્તો’’તિઆદિ. પીતલોહિતવણ્ણા સેતમણ્ડલગતરાજિવસેન. નીલસેતકાળવણ્ણા પન તંતંમણ્ડલવસેનેવ વેદિતબ્બા.

‘‘ચક્ખુભણ્ડન્તિ અક્ખિદલ’’ન્તિ કેચિ. ‘‘અક્ખિદલવટુમ’’ન્તિ અઞ્ઞે. અક્ખિદલેહિ પન સદ્ધિં અક્ખિબિમ્બન્તિ વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ વિનિગ્ગતગમ્ભીરજોતનાપિ યુત્તા હોતિ. ‘‘અધિપ્પેત’’ન્તિ ઇમિના અયમેત્થ અધિપ્પાયો એકદેસેન સમુદાયુપલક્ખણઞાયેનાતિ દસ્સેતિ. યસ્મા પખુમ-સદ્દો લોકે અક્ખિદલલોમેસુ નિરુળ્હો, તેનેવાહ ‘‘મુદુસિનિદ્ધનીલસુખુમપખુમાચિતાનિ અક્ખીની’’તિ.

કિઞ્ચાપિ ઉણ્ણા-સદ્દો લોકે અવિસેસતો લોમપરિયાયો, ઇધ પન લોમવિસેસવાચકોતિ આહ ‘‘ઉણ્ણા લોમ’’ન્તિ. નલાટવેમજ્ઝે જાતાતિ નલાટમજ્ઝગતા જાતા. ઓદાતતાય ઉપમા, ન મુદુતાય. ઉણ્ણા હિ તતોપિ સાતિસયં મુદુતરા. તેનાહ‘‘સપ્પિ મણ્ડે’’તિઆદિ. રજતપુબ્બુળકન્તિ રજતમયતારકમાહ.

દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ વુત્તન્તિ યસ્મા બુદ્ધા, ચક્કવત્તિનો ચ પરિપુણ્ણનલાટતાય, પરિપુણ્ણસીસબિમ્બતાય ચ ‘‘ઉણ્હીસસીસા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તસ્મા તે દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ ‘‘ઉણ્હીસસીસો’’તિ ઇદં વુત્તં. ઇદાનિ તં અત્થદ્વયં મહાપુરિસે સુપ્પતિટ્ઠિતન્તિ ‘‘મહાપુરિસસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. સણ્હતમતાય, સુવણ્ણવણ્ણતાય, પભસ્સરતાય, પરિપુણ્ણતાય ચ રઞ્ઞો બન્ધઉણ્હીસપટ્ટો વિય વિરોચતિ. કપિસીસાતિ દ્વિધાભૂતસીસા. ફલસીસાતિ ફલિતસીસા. અટ્ઠિસીસાતિ મંસસ્સ અભાવતો અતિવિય અટ્ઠિતાય, પતનુભાવતો વા તચોનદ્ધઅટ્ઠિમત્તસીસા. તુમ્બસીસાતિ લાબુસદિસસીસા. પબ્ભારસીસાતિ પિટ્ઠિભાગેન ઓલમ્બમાનસીસા. પુરિમનયેનાતિ પરિપુણ્ણનલાટતાપક્ખેન. ઉણ્હીસવેઠિતસીસો વિયાતિ ઉણ્હીસપટ્ટેન વેઠિતસીસપદેસો વિય. ઉણ્હીસં વિયાતિ છેકેન સિપ્પિના વિરચિતઉણ્હીસમણ્ડલં વિય.

વિપસ્સીસમઞ્ઞાવણ્ણના

૩૭. તસ્સ વિત્થારોતિ તસ્સ લક્ખણપરિગ્ગણ્હને નેમિત્તકાનં સન્તપ્પનસ્સ વિત્થારો વિત્થારકથા. ગબ્ભોક્કન્તિયં નિમિત્તભૂત સુપિનપટિગ્ગાહકસન્તપ્પને વુત્તોયેવ. નિદ્દોસેનાતિ ખારિકલોણિકાદિદોસરહિતેન. ધાતિયોતિ થઞ્ઞપાયિકા ધાતિયો. તા હિ ધાપેન્તિ થઞ્ઞં પાયેન્તીતિ ધાતિયો.‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘સટ્ઠિ’’ન્તિ પદં ઉપસંહરતિ, સેસાપીતિ ન્હાપિકા, ધારિકા, પરિહારિકાતિ ઇમા તિવિધા. તાપિ દહન્તિ વિદહન્તિ ન્હાનં દહન્તિ ધારેન્તીતિ ‘‘ધાતિયો’’ ત્વેવ વુચ્ચન્તિ. તત્થ ધારણં ઉરસા, ઊરુના, હત્થેહિ વા સુચિરં વેલં સન્ધારણં. પરિહરણં અઞ્ઞસ્સ અઙ્કતો અત્તનો અઙ્કં, અઞ્ઞસ્સ બાહુતો અત્તનો બાહું ઉપસંહરન્તેહિ હરણં સમ્પાપનં.

૩૮. મઞ્જુસ્સરોતિ સણ્હસ્સરો. યો હિ સણ્હો, સો ખરો ન હોતીતિ આહ ‘‘અખરસ્સરો’’તિ. વગ્ગુસ્સરોતિ મનોરમ્મસ્સરો, મનોરમ્મતા ચસ્સ ચાતુરિયને પુઞ્ઞયોગતોતિ આહ ‘‘છેકનિપુણસ્સરો’’તિ. મધુરસ્સરોતિ સોતસુખસ્સરો, સોતસુખતા ચસ્સ અતિવિય ઇટ્ઠભાવેનાતિ આહ ‘‘સાતસ્સરો’’તિ. પેમનીયસ્સરોતિ પિયાયિતબ્બસ્સરો, પિયાયિતબ્બતા ચસ્સ સુણન્તાનં અત્તનિ ભત્તિસમુપ્પાદનેનાતિ આહ ‘‘પેમજનકસ્સરો’’તિ. કરવીકસ્સરોતિ. કરવીકસદ્દો યેસં સત્તાનં સોતપથં ઉપગચ્છતિ, તે અત્તનો સરસમ્પત્તિયા પકતિં જહાપેત્વા અવસે કરોન્તો અત્તનો વસે વત્તેતિ, એવં મધુરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રિદ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘કરવીકસકુણે’’તિઆદિ તસ્સ સભાવકથનં. લળિતન્તિ પીતિવેગસમુટ્ઠિતં લીળં. છડ્ડેત્વાતિ ‘‘સઙ્ખરણમ્પિ મધુરસદ્દસવનન્તરાયકર’’ન્તિ તિણાનિ અપનેત્વા. અનિક્ખિપિત્વાતિ ભૂમિયં અનિક્ખિપિત્વા આકાસગતમેવ કત્વા. અનુબદ્ધમિગા વાળમિગેહિ. તતો મરણભયં હિત્વા. પક્ખે પસારેત્વાતિ પક્ખે યથાપસારિતે કત્વા અપતન્તા તિટ્ઠન્તિ.

સુવણ્ણપઞ્જરં વિસ્સજ્જેસિ યોજનપ્પમાણે આકાસે અત્તનો આણાય પવત્તનતો. તેનાહ ‘‘સો રાજાણાયા’’તિઆદિ. લળિંસૂતિ લળિતં કાતું આરભિંસુ. તં પીતિન્તિ તં બુદ્ધગુણારમ્મણં પીતિં તેનેવ નીહારેન પુનપ્પુનં પવત્તં પીતિં અવિજહિત્વા વિક્ખમ્ભિતકિલેસા થેરાનં સન્તિકે લદ્ધધમ્મસ્સવનસપ્પાયા ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા પરિપક્કઞાણતાય સત્તહિ…પે… પતિટ્ઠાસિ. સત્તસતમત્તેન ઓરોધજનેન સદ્ધિં પદસાવ થેરાનં સન્તિકં ઉપગતત્તા ‘‘સત્તહિ જઙ્ઘસતેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ વુત્તં. તતોતિ કરવીકસદ્દતો. સતભાગેન…પે… વેદિતબ્બો અનેકકપ્પકોટિસતસમ્ભૂતપુઞ્ઞસમ્ભારસમુદાગતવત્થુસમ્પત્તિભાવતો.

૩૯. કમ્મવિપાકજન્તિ સાતિસયસુચરિતકમ્મનિબ્બત્તં પિત્તસેમ્હરુહિરાદીહિ અપલિબુદ્ધં દૂરેપિ આરમ્મણં સમ્પટિચ્છનસમત્થં કમ્મવિપાકેન સહજાતં, કમ્મસ્સ વા વિપાકભાવેન જાતં પસાદચક્ખુ. દુવિધઞ્હિ દિબ્બચક્ખું કમ્મમયં, ભાવનામયન્તિ. તત્રિદં કમ્મમયન્તિ આહ ‘‘ન ભાવનામય’’ન્તિ. ભાવનામયં પન બોધિમૂલે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. અયં ‘‘સો’’તિ સલ્લક્ખણં કામં મનોવિઞ્ઞાણેન હોતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પન તસ્સ તથા વિભાવિતત્તા મનોવિઞ્ઞાણસ્સ તત્થ તથાપવત્તીતિ આહ ‘‘યેન નિમિત્તં…પે… સક્કોતી’’તિ.

૪૦. વચનત્થોતિ સદ્દત્થો. નિમીલનન્તિ નિમીલનદસ્સનં નવિસુદ્ધં, તથા ચ અક્ખીનિ અવિવટાનિ નિમીલદસ્સનસ્સ ન વિસુદ્ધિભાવતો. તબ્બિપરિયાયતો પન દસ્સનં વિસુદ્ધં, વિવટઞ્ચાતિ આહ ‘‘અન્તરન્તરા’’તિઆદિ.

૪૧. ની-ઇતિ – જાનનત્થં ધાતું ગહેત્વા આહ ‘‘પનયતિ જાનાતી’’તિ. યતો વુત્તં ‘‘અનિમિત્તા ન નાયરે’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૪; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦), ‘‘વિદૂભિ નેય્યં નરવરસ્સા’’તિ (નેત્તિ. સઙ્ગહવાર) ચ. ની-ઇતિ પન પવત્તનત્થં ધાતું ગહેત્વા ‘‘નયતિ પવત્તેતી’’તિ. અપ્પમત્તો અહોસિ તેસુ તેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ.