૩. અમ્બટ્ઠસુત્તવણ્ણના

અદ્ધાનગમનવણ્ણના

૨૫૪. અપુબ્બપદવણ્ણનાતિ અત્થસંવણ્ણનાવસેન હેટ્ઠા અગ્ગહિતતાય અપુબ્બસ્સ પદસ્સ વણ્ણના અત્થવિભજના. ‘‘હિત્વા પુનપ્પુનાગતમત્થ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા) હિ વુત્તં. જનપદિનોતિ જનપદવન્તો, જનપદસ્સ વા ઇસ્સરા રાજકુમારા ગોત્તવસેન કોસલા નામ. યદિ એકો જનપદો, કથં બહુવચનન્તિ આહ ‘‘રૂળ્હિસદ્દેના’’તિ. અક્ખરચિન્તકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય ઈદિસલિઙ્ગવચનાનિ ઇચ્છન્તિ, અયમેત્થ રૂળ્હિ યથા અઞ્ઞત્થપિ ‘‘કુરૂસુ વિહરતિ, અઙ્ગેસુ વિહરતી’’તિ ચ. તબ્બિસેસનેપિ જનપદ-સદ્દે જાતિ-સદ્દે એકવચનમેવ. પોરાણા પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો, તેન પુથુઅત્થવિસયતાય એવઞ્ચેતં પુથુવચનન્તિ વક્ખમાનવિસેસં જોતેતિ. બહુપ્પભેદો હિ સો પદેસો તિયોજનસતપરિમાણતાય. નઙ્ગલાનિપિ છડ્ડેત્વાતિ કમ્મપ્પહાનવસેન નઙ્ગલાનિપિ પહાય, નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં. ન કેવલં કસ્સકા એવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં પહાય તત્થ સન્નિપતિંસુ. ‘‘સો પદેસો’’તિ પદેસસામઞ્ઞતો વુત્તં, વચનવિપલ્લાસેન વા, તે પદેસાતિ અત્થો. કોસલાતિ વુચ્ચતિ કુસલા એવ કોસલાતિ કત્વા.

ચારિકન્તિ ચરણં, ચરણં વા ચારો, સો એવ ચારિકા. તયિદં મગ્ગગમનં ઇધાધિપ્પેતં, ન ચુણ્ણિકગમનમત્તન્તિ આહ ‘‘અદ્ધાનગમનં ગચ્છન્તો’’તિ. તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘ચારિકા ચ નામેસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દૂરેપીતિ નાતિદૂરેપિ. સહસા ગમનન્તિ સીઘગમનં. મહાકસ્સપપચ્ચુગ્ગમનાદિં એકદેસેન વત્વા વનવાસીતિસ્સસામણેરસ્સ વત્થું વિત્થારેત્વા જનપદચારિકં કથેતું ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. આકાસગામીહિ એવ સદ્ધિં ગન્તુકામો ‘‘છળભિઞ્ઞાનં આરોચેહી’’તિ આહ.

સઙ્ઘકમ્મવસેન સિજ્ઝમાનાપિ ઉપસમ્પદા સત્થુ આણાવસેનેવ સિજ્ઝનતો ‘‘બુદ્ધદાયજ્જં તે દસ્સામી’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. અપરે પન અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સસ્સેવ તસ્સ ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો ‘‘દસ્સામી’’તિ અવોચાતિ વદન્તિ. ઉપસમ્પાદેત્વાતિ ધમ્મસેનાપતિના ઉપજ્ઝાયેન ઉપસમ્પાદેત્વા.

નવયોજનસતિકમ્પિ ઠાનં મજ્ઝિમદેસપરિયાપન્નમેવ, તતો પરં નાધિપ્પેતં તુરિતચારિકાવસેન અગમનતો. સમન્તાતિ ગતગતટ્ઠાનસ્સ ચતૂસુ પસ્સેસુ સમન્તતો. અઞ્ઞેનપિ કારણેનાતિ ભિક્ખૂનં સમથવિપસ્સનાતરુણભાવતો અઞ્ઞેનપિ મજ્ઝિમમણ્ડલે વેનેય્યાનં ઞાણપરિપાકાદિકારણેન મજ્ઝિમમણ્ડલં ઓસરતિ.‘‘સત્તહિ વા’’તિઆદિ ‘‘એકમાસં વા’’તિઆદિના વુત્તાનુક્કમેન યોજેતબ્બં.

સરીરફાસુકત્થાયાતિ એકસ્મિંયેવ ઠાને નિબદ્ધવાસવસેન ઉસ્સન્નધાતુકસ્સ સરીરસ્સ વિચરણેન ફાસુકત્થાય. અટ્ઠુપ્પત્તિકાલાભિકઙ્ખનત્થાયાતિ અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્ત (અ. નિ. ૭.૭૨) મઘદેવજાતકાદિ (જા. ૧.૧.૯) દેસનાનં વિય ધમ્મદેસનાય અટ્ઠુપ્પત્તિકાલં આકઙ્ખમાનેન. સુરાપાનસિક્ખાપદપઞ્ઞાપને (પાચિ. ૩૨૮) વિય સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનત્થાય. બોધનેય્યસત્તે અઙ્ગુલિમાલાદિકે (મ. નિ. ૨.૩૪૭) બોધનત્થાય. કઞ્ચિ, કતિપયે વા પુગ્ગલે ઉદ્દિસ્સ ચારિકા નિબદ્ધચારિકા. તદઞ્ઞા અનિબદ્ધચારિકા.

દસસહસ્સિ લોકધાતુયાતિ જાતિખેત્તભૂતે દસસહસ્સચક્કવાળે. તત્થ હિ સત્તે પરિપક્કિન્દ્રિયે પસ્સિતું બુદ્ધઞાણં અભિનીહરિત્વા ઠિતો ભગવા ઞાણજાલં પત્થરતીતિ વુચ્ચતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠોતિ તસ્સ ઞાણસ્સ ગોચરભાવં ઉપગતો. ભગવા કિર મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય ‘‘યે સત્તા ભબ્બા પરિપાકઞાણા અજ્જ મયા વિનેતબ્બા, તે મય્હં ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠાય સમન્નાહરતિ. તસ્સ સહ સમન્નાહારા એકો વા દ્વે વા બહૂ વા તદા વિનયૂપગા વેનેય્યા ઞાણસ્સ આપાથમાગચ્છન્તિ અયમેત્થ બુદ્ધાનુભાવો. એવમ્પિ આપાથમાગતાનં પન નેસં ઉપનિસ્સયં પુબ્બચરિયં પુબ્બહેતું સમ્પતિ વત્તમાનઞ્ચ પટિપત્તિં ઓલોકેતિ, તેનાહ ‘‘અથ ભગવા’’તિઆદિ. વાદપટિવાદં કત્વાતિ ‘‘એવં નુ તે અમ્બટ્ઠા’’તિઆદિના મયા વુત્તવચનસ્સ ‘‘યે ચ ખો તે ભો ગોતમ મુણ્ડકા સમણકા’’તિઆદિના પટિવચનં કત્વા તિક્ખત્તું ઇબ્ભવાદનિપાતનવસેન નાનપ્પકારં અસમ્ભિવાક્યં સાધુસભાવાય વાચાય વત્તું અયુત્તવચનં વક્ખતિ. નિબ્બિસેવનન્તિ વિગતતુદનં, માનદબ્બવસેન અપગતપરિપ્ફન્દનન્તિ અત્થો.

અવસરિતબ્બન્તિ ઉપગન્તબ્બં. ઇચ્છાનઙ્ગલેતિ ઇદં તદા ભગવતો ગોચરગામનિદસ્સનં સમીપત્થે ભુમ્મન્તિ કત્વા. ‘‘ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે’’તિ નિવાસનટ્ઠાનદસ્સનં અધિકરણે ભુમ્મન્તિ. તદુભયં વિવરન્તો ‘‘ઇચ્છાનઙ્ગલં ઉપનિસ્સાયા’’તિઆદિમાહ. ધમ્મરાજસ્સ ભગવતો સબ્બસો અધમ્મનિગ્ગણ્હનપરા પટિપત્તિ, સા ચ સીલસમાધિપઞ્ઞાવસેનાતિ તં દસ્સેતું ‘‘સીલખન્ધાવાર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યથાભિરુચિતેનાતિ દિબ્બવિહારાદીસુ યેન યેન અત્તનો અભિરુચિતેન વિહારેન.

પોક્ખરસાતિવત્થુવણ્ણના

૨૫૫. મન્તેતિ ઇરુબ્બેદાદિમન્તસત્થે. પોક્ખરે કમલે સયમાનો નિસીદીતિ પોક્ખરસાતી. સાતિ વુચ્ચતિ સમસણ્ઠાનં, પોક્ખરે સણ્ઠાનાવયવે જાતોતિ ‘‘પોક્ખરસાતી’’તિપિ વુચ્ચતિ. સેતપોક્ખરસદિસોતિ સેતપદુમવણ્ણો. સુવટ્ટિતાતિ વટ્ટભાવસ્સ યુત્તટ્ઠાને સુટ્ઠુ વટ્ટુલા. કાળવઙ્ગતિલકાદીનં અભાવેન સુપરિસુદ્ધા.

ઇમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કીદિસો પુબ્બયોગો, યેન નં ભગવા અનુગ્ગણ્હિતું તં ઠાનં ઉપગતોતિ આહ ‘‘અયં પના’’તિઆદિ. પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તિ તેનાયં સંસેદજો જાતો. ન પુપ્ફતીતિ ન વિકસતિ. રજતબિમ્બકન્તિ રૂપિયમયં રૂપકં.

અજ્ઝાવસતીતિ એત્થ અધિ-સદ્દો ઇસ્સરિયત્થદીપનો, આસદ્દો મરિયાદત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અભિભવિત્વા’’તિઆદિમાહ. તેહિ યુત્તત્તા હિ ઉક્કટ્ઠન્તિ ઉપયોગવચનં, તેનાહ ‘‘ઉપસગ્ગવસેના’’તિઆદિ. યાય મરિયાદાયાતિ યાય અવત્થાય.નગરસ્સ વત્થુન્તિ ‘‘અયં ખણો, સુમુહુત્તં મા અતિક્કમી’’તિ રત્તિવિભાયનં અનુરક્ખન્તા રત્તિયં ઉક્કા ઠપેત્વા ઉક્કાસુ જલમાનાસુ નગરસ્સ વત્થું અગ્ગહેસું, તસ્મા ઉક્કાસુ ઠિતાતિ ઉક્કટ્ઠા, ઉક્કાસુ વિજ્જોતયન્તીસુ ઠિતા પતિટ્ઠિતાતિ મૂલવિભુજાદિપક્ખેપેન સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા, નિરુત્તિનયેન વા ઉક્કાસુ ઠિતાસુ ઠિતા આસીતિ ઉક્કટ્ઠા. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા, ઉપકરણસમ્પત્તિયા, મનુસ્સસમ્પત્તિયા ચ તં નગરં ઉક્કટ્ઠગુણયોગતો ઉક્કટ્ઠાતિ નામં લભી’’તિ. તસ્સાતિ ‘‘ઉક્કટ્ઠ’’ન્તિ ઉપયોગવસેન વુત્તપદસ્સ. અનુપયોગત્તાતિ વિસેસનભાવેન અનુપયુત્તત્તા. સેસપદેસૂતિ ‘‘સત્તુસ્સદ’’ન્તિઆદિપદેસુ. યથાવિધિ હિ અનુપયોગો પુરિમસ્મિં. તત્થાતિ ‘‘ઉપસગ્ગવસેના’’તિઆદિના વુત્તવિધાને. ‘‘સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ એતેન સદ્દલક્ખણાનુગતો વાયં સદ્દપ્પયોગોતિ દસ્સેતિ. ઉપઅનુઅધિઆઇતિએવંપુબ્બકે વસનકિરિયાઠાને ઉપયોગવચનમેવ પાપુણાતીતિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તિ.

ઉસ્સદતા નામેત્થ બહુલતાતિ, તં બહુલતં દસ્સેતું ‘‘બહુજન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ગહેત્વા પોસેતબ્બં પોસાવનિયં. આવિજ્ઝિત્વાતિ પરિક્ખિપિત્વા.

રઞ્ઞા વિય ભુઞ્જિતબ્બન્તિ વા રાજભોગ્ગં. રઞ્ઞો દાયભૂતન્તિ કુલપરમ્પરાય યોગ્યભાવેન રાજતો લદ્ધદાયભૂતં. તેનાહ ‘‘દાયજ્જન્તિ અત્થો’’તિ. રાજનીહારેન પરિભુઞ્જિતબ્બતો ઉદ્ધં પરિભોગલાભસ્સ સેટ્ઠદેય્યતા નામ નત્થીતિ આહ ‘‘છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રાજસઙ્ખેપેન ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘સબ્બં છેજ્જભેજ્જ’’ન્તિ સરીરદણ્ડધનદણ્ડાદિ ભેદં સબ્બં દણ્ડમાહ. નદીતિત્થપબ્બતાદીસૂતિ નદીતિત્થપબ્બતપાદગામદ્વારઅટવિમુખાદીસુ. ‘‘રાજદાય’’ન્તિ ઇમિનાવ રઞ્ઞો દિન્નભાવે સિદ્ધે ‘‘રઞ્ઞા પસેનદિના કોસલેન દિન્ન’’ન્તિ વચનં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘દાયકરાજદીપનત્થ’’ન્તિઆદિ. નિસ્સટ્ઠપરિચ્ચત્તન્તિ મુત્તચાગવસેન પરિચ્ચત્તં કત્વા. એવઞ્હિ તં સેટ્ઠદેય્યં ઉત્તમદેય્યં જાતં.

ઉપલભીતિ સવનવસેન ઉપલભીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સોતદ્વાર…પે… અઞ્ઞાસી’’તિ આહ. અવધારણફલત્તા સબ્બમ્પિ વાક્યં અન્તોગધાવધારણન્તિ આહ ‘‘પદપૂરણમત્તે નિપાતો’’તિ. ‘‘અવધારણત્થે’’તિ પન ઇમિના ઇટ્ઠતોવધારણત્થં ખો-સદ્દગ્ગહણન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અસ્સોસી’’તિ પદં ખો-સદ્દે ગહિતે તેન ફુલ્લિતમણ્ડિતં વિય હોન્તં પૂરિતં નામ હોતિ, તેન ચ પુરિમપચ્છિમપદાનિ સિલિટ્ઠાનિ હોન્તિ, ન તસ્મિં અગ્ગહિતેતિ આહ ‘‘પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવા’’તિ. મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો, તેનસ્સ અનત્થન્તરદીપનતા દસ્સિતા હોતિ, એવ-સદ્દેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય એકન્તિકતા.

સમિતપાપત્તાતિ અચ્ચન્તં અનવસેસતો સવાસનં સમિતપાપત્તા. એવઞ્હિ બાહિરકવિરાગસેક્ખાસેક્ખપાપસમનતો ભગવતો પાપસમનં વિસેસિતં હોતિ, તેનાહ વુત્તઞ્હેતન્તિઆદિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં ઇધ અનુસ્સવત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખલૂતિ અનુસ્સવત્થે નિપાતો’’તિ. આલપનમત્તન્તિ પિયાલાપવચનમત્તં. પિયસમુદાહારો હેતે ‘‘ભો’’તિ વા ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘દેવાનં પિયા’’તિ વા. ગોત્તવસેનાતિ એત્થ ગં તાયતીતિ ગોત્તં. ગોતમોતિ હિ પવત્તમાનં વચનં, બુદ્ધિઞ્ચ તાયતિ એકંસિકવિસયતાય રક્ખતીતિ ગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, એવં અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો ગોત્તસઙ્ખાતો અત્થો તાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. કો પન સોતિ? અઞ્ઞકુલપરમ્પરાસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ ‘‘સમણો’’તિ ઇમિના સરિક્ખકજનેહિ ભગવતો બહુમતભાવો દસ્સિતો સમિતપાપતાકિત્તનતો. ‘‘ગોતમો’’તિ ઇમિના લોકિયજનેહિ ઉળારકુલસમ્ભૂતતાદીપનતો.

ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં ઉદિતોદિતવિપુલખત્તિયકુલવિભાવનતો. સબ્બખત્તિયાનઞ્હિ આદિભૂતમહાસમ્મતમહારાજતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નં ઉળારતમં સક્યરાજકુલં. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેનાતિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન પારિહાનિયા. અનભિભૂતો અનજ્ઝોત્થતો. તથા હિ તસ્સ કુલસ્સ ન કિઞ્ચિ પારિજુઞ્ઞં લોકનાથસ્સ અભિજાતિયં, અથ ખો વડ્ઢિયેવ. અભિનિક્ખમને ચ તતોપિ સમિદ્ધતમભાવો લોકે પાકટો પઞ્ઞાતો. ઇતિ ‘‘સક્યકુલા પબ્બજિતો’’તિ ઇદં વચનં ભગવતો સદ્ધાપબ્બજિતભાવદીપનં વુત્તં મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં, મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિતભાવસિદ્ધિતો. સુન્દરન્તિ ભદ્દકં. ભદ્દકતા ચ પસ્સન્તસ્સ હિતસુખાવહભાવેન વેદિતબ્બાતિ આહ અત્થાવહં સુખાવહન્તિ. તત્થ અત્થાવહન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થસંહિતહિતાવહં. સુખાવહન્તિ યથાવુત્તતિવિધસુખાવહં. તથારૂપાનન્તિ તાદિસાનં. યાદિસેહિ પન ગુણેહિ ભગવા સમન્નાગતો, તેહિ ચતુપ્પમાણિકસ્સ લોકસ્સ સબ્બથાપિ અચ્ચન્તાય સદ્ધાય પસાદનીયો તેસં યથાભૂતસભાવત્તાતિ દસ્સેન્તો યથારૂપોતિઆદિમાહ. તત્થ યથાભૂતં…પે… અરહતન્તિ ઇમિના ધમ્મપ્પમાણાનં, લૂખપ્પમાણાનઞ્ચ સત્તાનં ભગવતો પસાદાવહતં દસ્સેતિ. તં દસ્સનેનેવ ચ ઇતરેસમ્પિ અત્થતો પસાદાવહતા દસ્સિતા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં તદવિનાભાવતો. દસ્સનમત્તમ્પિ સાધુ હોતીતિ એત્થ કોસિયસકુણવત્થું (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૪; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૧૦) કથેતબ્બં.

અમ્બટ્ઠમાણવકથાવણ્ણના

૨૫૬. મન્તે પરિવત્તેતીતિ વેદે સજ્ઝાયતિ, પરિયાપુણાતીતિ અત્થો. મન્તે ધારેતીતિ યથાઅધીતે મન્તે અસમ્મુટ્ઠે કત્વા હદયે ઠપેતિ ઓટ્ઠપહતકરણવસેન, ન અત્થવિભાવનવસેન.

સનિઘણ્ડુકેટુભાનન્તિ એત્થ વચનીયવાચકભાવેન અત્થં સદ્દઞ્ચ નિખડતિ ભિન્દતિ વિભજ્જ દસ્સેતીતિ નિખણ્ડુ, સા એવ ઇધ ખ-કારસ્સ ઘ-કારં કત્વા ‘‘નિઘણ્ડૂ’’તિ વુત્તો. કિટયતિ ગમેતિ ઞાપેતિ કિરિયાદિવિભાગં, તં વા અનવસેસપરિયાદાનતો ગમેન્તો પૂરેતીતિ કેટુભં. વેવચનપ્પકાસકન્તિ પરિયાયસદ્દદીપકં, એકેકસ્સ અત્થસ્સ અનેકપરિયાયવચનવિભાવકન્તિ અત્થો. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અનેકેસમ્પિ અત્થાનં એકસદ્દવચનીયતાવિભાવનવસેનપિ તસ્સ ગન્થસ્સ પવત્તત્તા. વચીભેદાદિલક્ખણા કિરિયા કપ્પીયતિ એતેનાતિ કિરિયાકપ્પો, સો પન વણ્ણપદસમ્બન્ધપદત્થાદિવિભાગતો બહુવિકપ્પોતિ આહ ‘‘કિરિયાકપ્પવિકપ્પો’’તિ. ઇદઞ્ચ મૂલકિરિયાકપ્પગન્થં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ સતસહસ્સપરિમાણો નયચરિયાદિપકરણં. ઠાનકરણાદિવિભાગતો, નિબ્બચનવિભાગતો ચ અક્ખરા પભેદીયન્તિ એતેહીતિ અક્ખરપ્પભેદા, સિક્ખાનિરુત્તિયો. એતેસન્તિ વેદાનં.

તે એવ વેદે પદસો કાયતીતિ પદકો. તં તં સદ્દં તદત્થઞ્ચ બ્યાકરોતિ બ્યાચિક્ખતિ એતેનાતિ બ્યાકરણં, સદ્દસત્થં. આયતિં હિતં તેન લોકો ન યતતિ ન ઈહતીતિ લોકાયતં. તઞ્હિ ગન્થં નિસ્સાય સત્તા પુઞ્ઞકિરિયાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ.

વયતીતિ વયો, આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ કત્થચિ અપરિકિલમન્તો અવિત્થાયન્તો તે ગન્થે સન્ધારેતિ પૂરેતીતિ અત્થો. દ્વે પટિસેધા પકતિં ગમેન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અવયો ન હોતી’’તિ વત્વા તત્થ અવયં દસ્સેતું ‘‘અવયો નામ…પે… ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અનુઞ્ઞાતો’’તિ પદસ્સ કમ્મસાધનવસેન, ‘‘પટિઞ્ઞાતો’’તિ પન પદસ્સ કત્તુસાધનવસેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘આચરિયેના’’તિઆદિમાહ. આચરિયપરમ્પરાભતં આચરિયકં. ગરૂતિ ભારિયં અત્તાનં તતો મોચેત્વા ગમનં દુક્કરં હોતિ. અનત્થોપિ ઉપ્પજ્જતિ નિન્દાબ્યારોસઉપારમ્ભાદિ.

૨૫૭. ‘‘અબ્ભુગ્ગતો’’તિ એત્થ અભિસદ્દયોગેન ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થવસેનેવ ઉપયોગવચનં.

૨૫૮. લક્ખણાનીતિ લક્ખણદીપનાનિ મન્તપદાનિ. અન્તરધાયન્તીતિ ન કેવલં લક્ખણમન્તાનિયેવ, અથ ખો અઞ્ઞાનિપિ બ્રાહ્મણાનં ઞાણબલાભાવેન અનુક્કમેન અન્તરધાયન્તિ. તથા હિ વદન્તિ ‘‘એકસતં અદ્ધરિયં સાખા સહસ્સવત્તકો સામા’’તિઆદિ. પણિધિ …પે… મહતોતિ એત્થ પણિધિમહતો સમાદાનમહતોતિ આદિના પચ્ચેકં મહન્ત-સદ્દો યોજેતબ્બો. પણિધિમહન્તતાદિ ચસ્સ બુદ્ધવંસચરિયાપિટકવણ્ણનાદિવસેન વેદિતબ્બો. નિટ્ઠાતિ નિપ્ફત્તિયો. ભવભેદેતિ ભવવિસેસે. ઇતો ચ એત્તો ચ બ્યાપેત્વા ઠિતતા વિસટભાવો.

જાતિસામઞ્ઞતોતિ લક્ખણજાતિયા લક્ખણભાવમત્તેન સમાનભાવતો. યથા હિ બુદ્ધાનં લક્ખણાનિ સુવિસદાનિ, સુપરિબ્યત્તાનિ, પરિપુણ્ણાનિ ચ હોન્તિ, ન એવં ચક્કવત્તીનં, તેનાહ ‘‘ન તેહેવ બુદ્ધો હોતી’’તિ. અભિરૂપતા, દીઘાયુકતા, અપ્પાતઙ્કતા, બ્રાહ્મણાદીનં પિયમનાપતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ અચ્છરિયસભાવેહિ. દાનં, પિયવચનં, અત્થચરિયા, સમાનત્તતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ. રઞ્જનતોતિ પીતિજનનતો. ચક્કં ચક્કરતનં વત્તેતિ પવત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. સમ્પત્તિચક્કેહિ સયં વત્તતિ, તેહિ ચ પરં સત્તનિકાયં વત્તેતિ પવત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. પરહિતાવહો ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો વત્તનં એતસ્સ, એત્થાતિ વા ચક્કવત્તી. અપ્પટિહતં વા આણાસઙ્ખાતં ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. ખત્તિયમણ્ડલાદિસઞ્ઞિતં ચક્કં સમૂહં અત્તનો વસે વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી ચક્કવત્તિવત્તસઙ્ખાતં ધમ્મં ચરતિ, ચક્કવત્તિવત્તસઙ્ખાતો ધમ્મો એતસ્મિં અત્થીતિ વા ધમ્મિકો. ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મો રઞ્જનટ્ઠેન રાજાતિ ધમ્મરાજા. ‘‘રાજા હોતિ ચક્કવત્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘ચાતુરન્તો’’તિ પદં ચતુદીપિસ્સરતં વિભાવેતીતિ આહ ‘‘ચતુસમુદ્દઅન્તાયા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘ચતુદ્દીપવિભૂસિતાયા’’તિ અવત્વા ‘‘ચતુબ્બિધા’’તિ વિધગ્ગહણં તંતંપરિત્તદીપાનમ્પિ સઙ્ગહત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. કોપાદીતિ આદિ-સદ્દેન કામમોહમાનમદાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. વિજિતાવીતિ વિજિતવા. કેનચિ અકમ્પિયટ્ઠેન જનપદે થાવરિયપ્પત્તો, દળ્હભત્તિભાવતો વા, જનપદો થાવરિયં પત્તો એત્થાતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો.

ચિત્તીકતભાવાદિનાપિ (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૩; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦) ચક્કસ્સ રતનટ્ઠો વેદિતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ. રતિનિમિત્તતાય વા ચિત્તીકતાદિભાવસ્સ રતિજનનટ્ઠેન એકસઙ્ગહતાય વિસું અગ્ગહણં. ઇમેહિ પન રતનેહિ રાજા ચક્કવત્તી યં યમત્થં પચ્ચનુભોતિ, તં તં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં. અજિતં જિનાતિ મહેસક્ખતાસંવત્તનિયકમ્મનિસ્સન્દભાવતો. વિજિતે યથાસુખં અનુવિચરતિ હત્થિરતનં અસ્સરતનઞ્ચ અભિરુહિત્વા તેસં આનુભાવેન અન્તોપાતરાસેયેવ સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અનુસંયાયિત્વા રાજધાનિમેવ પચ્ચાગમનતો. પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ તેન તત્થ તત્થ કાતબ્બકિચ્ચસ્સ સંવિધાનતો. અવસેસેહીતિ મણિરતનઇત્થિરતનગહપતિરતનેહિ. તત્થ મણિરતનેન યોજનપ્પમાણે પદેસે અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકદસ્સનાદિના સુખમનુભવતિ, ઇત્થિરતનેન અતિક્કન્તમાનુસકરૂપસમ્પત્તિદસ્સનાદિવસેન, ગહપતિરતનેન ઇચ્છિતિચ્છિતમણિકનકરજતાદિધનપટિલાભવસેન.

ઉસ્સાહસત્તિયોગો તેન કેનચિ અપ્પટિહતાણાચક્કભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમેનાતિ પરિણાયકરતનેન. તઞ્હિ સબ્બરાજકિચ્ચેસુ કુસલં અવિરજ્ઝનયોગં, તેનાહ ‘‘મન્તસત્તિયોગો’’તિ. હત્થિઅસ્સરતનાનં મહાનુભાવતાય કોસસમ્પત્તિયાપિ પભાવસમ્પત્તિસિદ્ધિતો ‘‘હત્થિ…પે… યોગો’’તિ વુત્તં. (કોસો હિ નામ સતિ ઉસ્સાહસમ્પત્તિયં દુગ્ગં તેજં કુસુમોરં પરક્કમં પબ્બતોમુખં અમોસપહરણં) તિવિધસત્તિયોગફલં પરિપુણ્ણં હોતીતિ સમ્બન્ધો. સેસેહીતિ સેસેહિ પઞ્ચહિ રતનેહિ.

અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ અદોસસઙ્ખાતેન કુસલમૂલેન સહજાતાદિપચ્ચયવસેન ઉપ્પાદિતકમ્મસ્સ આનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ સોમ્મતરરતનજાતિકત્તા. મજ્ઝિમાનિ મણિઇત્થિગહપતિરતનાનિ. અલોભ…પે… કમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ ઉળારસ્સ ધનસ્સ, ઉળારધનપટિલાભકારણસ્સ ચ પરિચ્ચાગસમ્પદાહેતુકત્તા. પચ્છિમન્તિ પરિણાયકરતનં. તઞ્હિ અમોહ…પે… કમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જતિ મહાપઞ્ઞેનેવ ચક્કવત્તિરાજકિચ્ચસ્સ પરિણેતબ્બત્તા. ઉપદેસો નામ સવિસેસં સત્તન્નં રતનાનં વિચારણવસેન પવત્તો કથાબન્ધો.

સરણતો પટિપક્ખવિધમનતો સૂરા, તેનાહ ‘‘અભીરુકજાતિકા’’તિ. અસુરે વિજિનિત્વા ઠિતત્તા વીરો, સક્કો દેવાનં ઇન્દો. તસ્સ અઙ્ગં દેવપુત્તો સેનઙ્ગભાવતોતિ વુત્તં ‘‘વીરઙ્ગરૂપાતિ દેવપુત્તસદિસકાયા’’તિ. ‘‘એકે’’તિ સારસમાસાચરિયમાહ. સભાવોતિ સભાવભૂતો અત્થો. વીરકારણન્તિ વીરભાવકારણં. વીરિયમયસરીરા વિયાતિ સવિગ્ગહવીરિયસદિસા, સવિગ્ગહં ચે વીરિયં સિયા તંસદિસાતિ અત્થો. નનુ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પટિસેના નામ નત્થિ, ય’મસ્સ પુત્તા પમદ્દેય્યું, અથ કસ્મા પરસેનપ્પમદ્દનાતિ વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ સચેતિઆદિ, તેન પરસેના હોતુ વા મા વા તે પન એવં મહાનુભાવાતિ દસ્સેતિ. ધમ્મેનાતિ કતુપચિતેન અત્તનો પુઞ્ઞધમ્મેન. તેન હિ સઞ્ચોદિતા પથવિયં સબ્બરાજાનો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ‘‘સ્વાગતં તે મહારાજા’’તિ આદિં વત્વા અત્તનો રજ્જં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ નિય્યાતેન્તિ, તેન વુત્તં ‘‘સો ઇમં…પે… અજ્ઝાવસતી’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન તસ્સ યથાવુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ ચિરતરં વિપચ્ચિતું પચ્ચયભૂતં ચક્કવત્તિવત્તસમુદાગતં પયોગસમ્પત્તિસઙ્ખાતં ધમ્મં દસ્સેતું ‘‘પાણો ન હન્તબ્બોતિઆદિના પઞ્ચસીલધમ્મેના’’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ ‘‘અદણ્ડેન અસત્થેના’’તિ ઇદં વચનં સુટ્ઠુતરં સમત્થિતં હોતીતિ. યસ્મા રાગાદયો પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના સત્તસન્તાનં છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠન્તિ કુસલપ્પવત્તિં નિવારેન્તિ, તસ્મા તે ‘‘છદના, છદા’’તિ ચ વુત્તા. વિવટેત્વાતિ વિગમેત્વા. પૂજારહતા વુત્તા ‘‘અરહતીતિ અરહ’’ન્તિ. તસ્સા પૂજારહતાય. યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધો, તસ્મા અરહન્તિ. બુદ્ધત્તહેતુભૂતા વિવટ્ટચ્છદતા વુત્તા સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનપુબ્બકત્તા બુદ્ધભાવસ્સ.

અરહં વટ્ટાભાવેનાતિ ફલેન હેતુઅનુમાનદસ્સનં. સમ્માસમ્બુદ્ધો છદનાભાવેનાતિ હેતુના ફલાનુમાનદસ્સનં. હેતુદ્વયં વુત્તં ‘‘વિવટ્ટો વિચ્છદો ચા’’તિ. દુતિયેન વેસારજ્જેનાતિ ‘‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો’’તિઆદિના વુત્તેન વેસારજ્જેન. પુરિમસિદ્ધીતિ પુરિમસ્સ પદસ્સ અત્થસિદ્ધીતિ અત્થો. પઠમેનાતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦; અ. નિ. ૪.૮) વુત્તેન વેસારજ્જેન. દુતિયસિદ્ધીતિ દુતિયસ્સ પદસ્સ અત્થસિદ્ધિ, બુદ્ધત્થસિદ્ધીતિ અત્થો. તતિયચતુત્થેહીતિ ‘‘યે ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા’’તિઆદિના, (મ. નિ. ૧.૧૫૦; અ. નિ. ૪.૮) ‘‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦; અ. નિ. ૪.૮) ચ વુત્તેહિ તતિયચતુત્થેહિ વેસારજ્જેહિ. તતિયસિદ્ધીતિ વિવટ્ટચ્છદનતાસિદ્ધિ યાથાવતો અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્માપદેસેન હિ સત્થુ વિવટ્ટચ્છદનભાવો લોકે પાકટો અહોસિ. પુરિમં ધમ્મચક્ખુન્તિ પુરિમપદં ભગવતો ધમ્મચક્ખું સાધેતિ કિલેસારીનં, સંસારચક્કસ્સ ચ અરાનં હતભાવદીપનતો. દુતિયં પદં બુદ્ધચક્ખું સાધેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ તંસબ્ભાવતો. તતિયં પદં સમન્તચક્ખું સાધેતિ સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનદીપનતો. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ હિ વત્વા ‘‘વિવટ્ટચ્છદો’’તિ વચનં બુદ્ધભાવાવહમેવ સબ્બકિલેસપ્પહાનં વિભાવેતિ. ‘‘સૂરભાવ’’ન્તિ લક્ખણવિભાવને વિસદઞાણતં.

૨૫૯. એવં ભોતિ એત્થ એવન્તિ વચનસમ્પટિચ્છને નિપાતો. વચનસમ્પટિચ્છનઞ્ચેત્થ ‘‘તથા મયં તં ભવન્તં ગોતમં વેદિસ્સામ, ત્વં મન્તાનં પટિગ્ગહેતા’’તિ ચ એવં પવત્તસ્સ પોક્ખરસાતિનો વચનસ્સ સમ્પટિગ્ગહોતિ આહ. ‘‘સોપિ તાયા’’તિઆદિ. તત્થ તાયાતિ તાય યથાવુત્તાય સમુત્તેજનાય. અયાનભૂમિન્તિ યાનસ્સ અભૂમિં. દિવાપધાનિકાતિ દિવાપધાનાનુયુઞ્જનકા.

૨૬૦. યદિપિ પુબ્બે અમ્બટ્ઠકુલં અપ્પઞ્ઞાતં, તદા પન પઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તદા કિરા’’તિઆદિ. અતુરિતોતિ અવેગાયન્તો.

૨૬૧. યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તોતિ યથા ભગવા ‘‘કચ્ચિ વો માણવા ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીય’’ન્તિઆદિના ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો તેહિ માણવેહિ સદ્ધિં પઠમં પવત્તમોદો અહોસિ પુબ્બભાસિતાય તદનુકરણેન એવં તેપિ માણવા ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદા અહેસુન્તિ યોજના. તં પન સમપ્પવત્તમોદતં ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘સીતોદકં વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્મોદિતન્તિ સંસન્દિતં. એકીભાવન્તિ સમ્મોદનકિરિયાય સમાનતં. ખમનીયન્તિ ‘‘ઇદં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં દુક્ખબહુલતાય સભાવતો દુસ્સહં કચ્ચિ ખમિતું સક્કુણેય્ય’’ન્તિ પુચ્છન્તિ, યાપનીયન્તિ આહારાદિપચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તિકં ચિરપ્પબન્ધસઙ્ખાતાય યાપનાય કચ્ચિ યાપેતું સક્કુણેય્યં. સીસરોગાદિઆબાધાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાબાધં, દુક્ખજીવિકાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાતઙ્કં, તંતંકિચ્ચકરણે ઉટ્ઠાનસુખતાય કચ્ચિ લહુટ્ઠાનં, તદનુરૂપબલયોગતો કચ્ચિ બલં, સુખવિહારસબ્ભાવેન કચ્ચિ ફાસુવિહારો અત્થીતિ સબ્બત્થ કચ્ચિ-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. બલપ્પત્તા પીતિ પીતિયેવ. તરુણપીતિ પામોજ્જં. સમ્મોદનં જનેતિ કરોતીતિ સમ્મોદનિકં તદેવ સમ્મોદનીયં. સમ્મોદિતબ્બતો સમ્મોદનીયન્તિ ઇદં પન અત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો’’તિ. સરિતબ્બભાવતો અનુસ્સરિતબ્બભાવતો ‘‘સરણીય’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘સારણીય’’ન્તિ દીઘં કત્વા વુત્તં. ‘‘સુય્યમાનસુખતો’’તિ આપાથમધુરતમાહ, ‘‘અનુસ્સરિયમાનસુખતો’’તિ વિમદ્દરમણીયતં. ‘‘બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાયા’’તિ સભાવનિરુત્તિભાવેન તસ્સા કથાય વચનચાતુરિયમાહ, ‘‘અત્થપરિસુદ્ધતાયા’’તિ અત્થસ્સ નિરુપક્કિલેસતં. અનેકેહિ પરિયાયેહીતિ અનેકેહિ કારણેહિ.

અપસાદેસ્સામીતિ મઙ્કું કરિસ્સામિ. કણ્ઠે ઓલમ્બેત્વાતિ ઉભોસુ ખન્ધેસુ સાટકં આસજ્જેત્વા કણ્ઠે ઓલમ્બિત્વા. દુસ્સકણ્ણં ગહેત્વાતિ નિવત્થસાટકસ્સ દસાકોટિં એકેન હત્થેન ગહેત્વા. ચઙ્કમં અભિરુહિત્વાતિ ચઙ્કમિતું આરભિત્વા. ધાતુસમતાતિ રસાદિધાતૂનં સમાવત્થતા, અરોગતાતિ અત્થો. અનાચારભાવસારણીયન્તિ અનાચારભાવેન સરણીયં. ‘‘અનાચારો વતાય’’ન્તિ સરિતબ્બકં.

૨૬૨. ‘‘ભવગ્ગં ગહેતુકામો વિયા’’તિઆદિ અસક્કુણેય્યત્તા દુક્કરં કિચ્ચં આરભતીતિ દસ્સેતું વુત્તં. અસક્કુણેય્યઞ્હેતં સદેવકેનાપિ લોકેન, યદિદં ભગવતો અપસાદનં, તેનાહ ‘‘અટ્ઠાને વાયમતી’’તિ. અયં બાલો ‘‘મયિ કિઞ્ચિ અકથેન્તે મયા સદ્ધિં કથેતુમ્પિ ન વિસહતી’’તિ માનમેવ પગ્ગણ્હિસ્સતિ, કથેન્તે પન કથાપસઙ્ગેનસ્સ જાતિગોત્તે વિભાવિતે માનનિગ્ગહો ભવિસ્સતીતિ ભગવા ‘‘એવં નુ તે’’તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિ. આચારસમાચારસિક્ખાપનેન આચરિયા, તેસં પન આચરિયાનં પકટ્ઠા આચરિયાતિ પાચરિયા યથા પપિતામહોતિ, તેનાહ ‘‘આચરિયેહિ ચ તેસં પાચરિયેહિ ચા’’તિ.

પઠમઇબ્ભવાદવણ્ણના

૨૬૩. તીસુ ઇરિયાપથેસૂતિ ઠાનગમનનિસજ્જાસુ. કથાપળાસન્તિ કથાવસેન યુગગ્ગાહં. સયાનેન આચરિયેન સદ્ધિં સયાનસ્સ કથા નામ આચારો ન હોતિ, તં ઇતરેહિ સદિસં કત્વા કથનં ઇધ કથાપળાસો.

તસ્સ પન યં અનાચારભાવવિભાવનં સત્થારા અમ્બટ્ઠેન સદ્ધિં કથેન્તેન કતં, તં સઙ્ગીતિઅનારુળ્હં પરમ્પરાભતન્તિ ઉપરિ પાળિયા સમ્બન્ધભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘તતો કિરા’’તિઆદિમાહ. મુણ્ડકા સમણકાતિ ચ ગરહાયં ક-સદ્દો, તેનાહ ‘‘હીળેન્તો’’તિ. ઇભસ્સ પયોગો ઇભો ઉત્તરપદલોપેન, તં ઇભં અરહન્તીતિ ઇબ્ભા. કિં વુત્તં હોતિ? યથા ઇભો હત્થિવાહનભૂતો પરસ્સ વસેન વત્તતિ, ન અત્તનો, એવં એતેપિ બ્રાહ્મણાનં સુસ્સુસકા સુદ્દા પરસ્સ વસેન વત્તન્તિ, ન અત્તનો, તસ્મા ઇભસદિસપયોગતાય ઇબ્ભાતિ. તે પન કુટુમ્બિકતાય ઘરવાસિનો ઘરસ્સામિકા હોન્તીતિ આહ ‘‘ગહપતિકા’’તિ. કણ્હાતિ કણ્હજાતિકા. દિજા એવ હિ સુદ્ધજાતિકા, ન ઇતરેતિ તસ્સ અધિપ્પાયો, તેનાહ ‘‘કાળકા’’તિ. મુખતો નિક્ખન્તાતિ બ્રાહ્મણાનં પુબ્બપુરિસા બ્રહ્મુનો મુખતો નિક્ખન્તા, અયં તેસં પઠમુપ્પત્તીતિ અધિપ્પાયો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ‘‘સમણા પિટ્ઠિપાદતો’’તિ ઇદં પનસ્સ ‘‘મુખતો નિક્ખન્તા’’તિઆદિવચનતોપિ અતિવિય અસમવેક્ખિતવચનં ચતુવણ્ણપરિયાપન્નસ્સેવ સમણભાવસમ્ભવતો. અનિયમેત્વાતિ અવિસેસેત્વા, અનુદ્દેસિકભાવેનાતિ અત્થો.

માનુસ્સયવસેન કથેતીતિ માનુસ્સયં અવસ્સાય અત્તાનં ઉક્કંસેન્તો, પરે ચ વમ્ભેન્તો ‘‘મુણ્ડકા’’તિ આદિં કથેતિ. જાનાપેમીતિ જાતિગોત્તસ્સ પમાણં યાથાવતો વિભાવનેન પમાણં જાનાપેમીતિ. અત્થો એતસ્સ અત્થીતિ અત્થિકં દણ્ડિકઞાયેન.

‘‘યાયેવ ખો પનત્થાયા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તન્તિ વદન્તિ, તં પરતો ‘‘પુરિસલિઙ્ગવસેનેવા’’તિ વક્ખમાનત્તા યુત્તં. યાય અત્થાયાતિ વા પુલ્લિઙ્ગવસેનેવ તદત્થે સમ્પદાનવચનં, યસ્સ અત્થસ્સ અત્થાયાતિ અત્થો. અસ્સાતિ અમ્બટ્ઠસ્સ દસ્સેત્વાતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞેસં સાધુરૂપાનં. સન્તિકં આગતાનન્તિ ગુરુટ્ઠાનિયાનં સન્તિકં ઉપગતાનં. વત્તન્તિ તેહિ ચરિતબ્બઆચારં. અસિક્ખિતોતિ આચારં અસિક્ખિતો. તતો એવ અપ્પસ્સુતો. બાહુસચ્ચઞ્હિ નામ યાવદેવ ઉપસમત્થં ઇચ્છિતબ્બં, તદભાવતો અમ્બટ્ઠો અપ્પસ્સુતો અસિક્ખિતો ‘‘અવુસિતો’’તિ વિઞ્ઞાયતિ, તેનાહ ‘‘એતસ્સ હી’’તિઆદિ.

૨૬૪. કોધવસચિત્તતાય અસકમનો. માનનિમ્મદનત્થન્તિ માનસ્સ નિમ્મદનત્થં. ઉગ્ગિલેત્વાતિ સિનેહપાનેન કિલિન્નં ઉબ્બમનં કત્વા. ગોત્તેન ગોત્તન્તિ તેન વુત્તેન પુરાતનગોત્તેન ઇદાનિ તં તં અનવજ્જસઞ્ઞિતં ગોત્તં સાવજ્જતો ઉટ્ઠાપેત્વા ઉદ્ધરિત્વા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ ગોત્તં આદિપુરિસવસેન, કુલાપદોસો, તદન્વયે ઉપ્પન્નઅભિઞ્ઞાતપુરિસવસેન વેદિતબ્બો યથા ‘‘આદિચ્ચો, મઘદેવો’’તિ. ગોત્તમૂલસ્સ ગારય્હતાય અમાનવત્થુભાવપવેદનતો ‘‘માનદ્ધજં મૂલે છેત્વા’’તિ વુત્તં. ઘટ્ટેન્તોતિ ઓમસન્તો.

યસ્મિં માનુસ્સયકોધુસ્સયા અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થદ્ધા, સો ‘‘ચણ્ડો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ચણ્ડાતિ માનનિસ્સિતકોધયુત્તા’’તિ. ખરાતિ ચિત્તેન, વાચાય ચ કક્ખળા. લહુકાતિ તરુણા. ભસ્સાતિ ‘‘સાહસિકા’’તિ કેચિ વદન્તિ, ‘‘સારમ્ભકા’’તિ અપરે. સમાનાતિ હોન્તા, ભવમાનાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘સન્તાતિ પુરિમપદસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. ન સક્કરોન્તીતિ સક્કારં ન કરોન્તિ. અપચિતિકમ્મન્તિ પણિપાતકમ્મ નાનુલોમન્તિ અત્તનો જાતિયા ન અનુચ્છવિકન્તિ અત્થો.

દુતિયઇબ્ભવાદવણ્ણના

૨૬૫. કામં સક્યરાજકુલે યો સબ્બેસં બુદ્ધતરો સમત્થો ચ, સો એવ અભિસેકં લભતિ, એકચ્ચો પન અભિસિત્તો સમાનો ‘‘ઇદં રજ્જં નામ બહુકિચ્ચં બહુબ્યાપાર’’ન્તિ તતો નિબ્બિજ્જ રજ્જં વયસા અનન્તરસ્સ નિય્યાતેતિ, કદાચિ સોપિ અઞ્ઞસ્સાતિ તાદિસે સન્ધાયાહ ‘‘સક્યાતિ અભિસિત્તરાજાનો’’તિ. કુલવંસં જાનન્તીતિ કણ્હાયનતો પટ્ઠાય પરમ્પરાગતં અનુસ્સવવસેન જાનન્તિ. કુલાભિમાનિનો હિ યેભુય્યેન પરેસં ઉચ્ચાવચં કુલં તથા તથા ઉદાહરન્તિ, અત્તનો ચ કુલવંસં જાનન્તિ, એવં અમ્બટ્ઠોપિ. તથા હિ સો પરતો ભગવતા પુચ્છિતો વજિરપાણિભયેન યાથાવતો કથેસિ.

તતિયઇબ્ભવાદવણ્ણના

૨૬૬. ખેત્તલેડ્ડૂનન્તિ ખેત્તે કસનવસેન નઙ્ગલેન ઉટ્ઠાપિતલેડ્ડૂનં. ‘‘લટુકિકા’’ ઇચ્ચેવ પઞ્ઞાતા ખુદ્દકસકુણિકા લટુકિકોપમવણ્ણનાયં ‘‘ચાતકસકુણિકા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૫૦) વુત્તા. કોધવસેન લગ્ગિતુન્તિ ઉપનય્હિતું, આઘાતં બન્ધિતુન્તિ અત્થો. ‘‘અમ્હે હંસકોઞ્ચમોરસમે કરોતી’’તિ ઇમિના ‘‘ન તં કોચિ હંસો વા’’તિઆદિવચનં સઙ્ગીતિં અનારુળ્હં તદા ભગવતા વુત્તમેવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘એવં નુ તે’’તિઆદિવચનં, ‘‘અવુસિતવાયેવા’’તિઆદિવચનઞ્ચ માનવસેન સમણેન ગોતમેન વુત્તન્તિ મઞ્ઞતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘નિમ્માનો દાનિ જાતોતિ મઞ્ઞમાનો’’તિ.

દાસિપુત્તવાદવણ્ણના

૨૬૭. નિમ્માદેતીતિ અ-કારસ્સ આ-કારં કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘નિમ્મદેતી’’તિ. કામં ગોત્તં નામેતં પિતિતો લદ્ધબ્બં, ન માતિતો ન હિ બ્રાહ્મણાનં સગોત્તાય આવાહવિવાહો ઇચ્છિતો, ગોત્તનામં પન યસ્મા જાતિસિદ્ધં, ન કિત્તિમં, જાતિ ચ ઉભયસમ્બન્ધિની, તસ્મા ‘‘માતાપેત્તિકન્તિ માતાપિતૂનં સન્તક’’ન્તિ વુત્તં. નામગોત્તન્તિ ગોત્તનામં, ન કિત્તિમનામં, ન ગુણનામં વા. તત્થ ‘‘કણ્હાયનો’’તિ નિરુળ્હા યા નામપણ્ણત્તિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘પણ્ણત્તિવસેન નામન્તિ. તં પન કણ્હઇસિતો પટ્ઠાય તસ્મિં કુલપરમ્પરાવસેન આગતં, ન એતસ્મિંયેવ નિરુળ્હં, તેન વુત્તં ‘‘પવેણીવસેન ગોત્ત’’ન્તિ. ગોત્ત-પદસ્સ પન અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. અનુસ્સરતોતિ એત્થ ન કેવલં અનુસ્સરણં અધિપ્પેતં, અથ ખો કુલસુદ્ધિવીમંસનવસેનાતિ આહ ‘‘કુલકોટિં સોધેન્તસ્સા’’તિ. અય્યપુત્તાતિ અય્યિકપુત્તાતિ આહ ‘‘સામિનો પુત્તા’’તિ. દિસા ઓક્કાકરઞ્ઞો અન્તોજાતા દાસીતિ આહ ‘‘ઘરદાસિયા પુત્તો’’તિ. એત્થ ચ યસ્મા અમ્બટ્ઠો જાતિં નિસ્સાય માનત્થદ્ધો, ન ચસ્સ યાથાવતો જાતિયા અવિભાવિતાય માનનિગ્ગહો હોતિ, માનનિગ્ગહે ચ કતે અપરભાગે રતનત્તયે પસીદિસ્સતિ, ન ‘‘દાસી’’તિ વાચા ફરુસવાચા નામ હોતિ ચિત્તસ્સ સણ્હભાવતો. અભયસુત્તઞ્ચેત્થ (મ. નિ. ૨.૮૩; અ. નિ. ૪.૧૮૪) નિદસ્સનં. કેચિ ચ સત્તા અગ્ગિના વિય લોહાદયો કક્ખળાય વાચાય મુદુભાવં ગચ્છન્તિ, તસ્મા ભગવા અમ્બટ્ઠં નિબ્બિસેવનં કાતુકામો ‘‘અય્યપુત્તા સક્યા ભવન્તિ, દાસિપુત્તો ત્વમસિ સક્યાન’’ન્તિ અવોચ.

ઠપેન્તીતિ પઞ્ઞપેન્તિ, તેનાહ ‘‘ઓક્કાકો’’તિઆદિ. પભા નિચ્છરતિ દન્તાનં અતિવિય પભસ્સરભાવતો.

પઠમકપ્પિકાનન્તિ પઠમકપ્પસ્સ આદિકાલે નિબ્બત્તાનં. કિર-સદ્દો અનુસ્સવત્થે, તેન યો વુચ્ચમાનાય રાજપરમ્પરાય કેસઞ્ચિ મતિભેદો, તં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. મહાસમ્મતસ્સાતિ ‘‘અયં નો રાજા’’તિ મહાજનેન સમ્મન્નિત્વા ઠપિતત્તા ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ એવં સમ્મતસ્સ. યં સન્ધાય વદન્તિ –

‘‘આદિચ્ચકુલસમ્ભૂતો, સુવિસુદ્ધગુણાકરો;

મહાનુભાવો રાજાસિ, મહાસમ્મતનામકો.

યો ચક્ખુભૂતો લોકસ્સ, ગુણરંસિસમુજ્જલો;

તમોનુદો વિરોચિત્થ, દુતિયો વિય ભાણુમા.

ઠપિતા યેન મરિયાદા, લોકે લોકહિતેસિના;

વવત્થિતા સક્કુણન્તિ, ન વિલઙ્ઘયિતું જના.

યસસ્સિનં તેજસ્સિનં, લોકસીમાનુરક્ખકં;

આદિભૂતં મહાવીરં, કથયન્તિ ‘મનૂ’તિ ય’’ન્તિ.

તસ્સ ચ પુત્તપપુત્તપરમ્પરં સન્ધાય –

‘‘તસ્સ પુત્તો મહાતેજો, રોજો નામ મહીપતિ;

તસ્સ પુત્તો વરરોજો, પવરો રાજમણ્ડલે.

તસ્સાસિ કલ્યાણગુણો, કલ્યાણો નામ અત્રજો;

રાજા તસ્સાસિ તનયો, વરકલ્યાણનામકો.

તસ્સ પુત્તો મહાવીરો, મન્ધાતા કામભોગિનં;

અગ્ગભૂતો મહિન્દેન, અડ્ઢરજ્જેન પૂજિતો.

તસ્સ સૂનુ મહાતેજો, વરમન્ધાતુનામકો;

‘ઉપોસથો’તિ નામેન, તસ્સ પુત્તો મહાયસો.

વરો નામ મહાતેજો, તસ્સ પુત્તો મહાવરો;

તસ્સાસિ ઉપવરોતિ, પુત્તો રાજા મહાબલો.

તસ્સ પુત્તો મઘદેવો, દેવતુલ્યો મહીપતિ;

ચતુરાસીતિસહસ્સાનિ, તસ્સ પુત્તપરમ્પરા.

તેસં પચ્છિમકો રાજા, ‘ઓક્કાકો’ ઇતિ વિસ્સુતો;

મહાયસો મહાતેજો, અખુદ્દો રાજમણ્ડલે’’તિ.

આદિ તેસં પચ્છતોતિ તેસં મઘદેવ પરમ્પરભૂતાનં કળારજનકપરિયોસાનાનં અનેકસતસહસ્સાનં રાજૂનં અપરભાગે ઓક્કાકો નામ રાજા અહોસિ, તસ્સ પરમ્પરાભૂતાનં અનેકસતસહસ્સાનં રાજૂનં અપરભાગે અપરો ઓક્કાકો નામ રાજા અહોસિ, તસ્સ પરમ્પરભૂતાનં અનેકસતસહસ્સાનં રાજૂનં અપરભાગે પુનાપરો ઓક્કાકો નામ રાજા અહોસિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘તયો ઓક્કાકવંસા અહેસું. તેસુ તતિયઓક્કાકસ્સા’’તિઆદિ.

સહસા વરં અદાસિન્તિ પુત્તદસ્સનેન સોમનસ્સપ્પત્તો સહસા અવીમંસિત્વા તુટ્ઠિયા વસેન વરં અદાસિં, ‘‘યં ઇચ્છસિ, તં ગણ્હા’’તિ. રજ્જં પરિણામેતું ઇચ્છતીતિ સા જન્તુકુમારસ્સ માતા મમ તં વરદાનં અન્તરં કત્વા ઇમં રજ્જં પરિણામેતું ઇચ્છતીતિ.

નપ્પસહેય્યાતિ ન પરિયત્તો ભવેય્ય.

નિક્ખમ્માતિ ઘરાવાસતો, કામેહિ ચ નિક્ખમિત્વા. હેટ્ઠા ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘અસીતિહત્થે’’તિ ઇદં અનુકડ્ઢતિ. તેહીતિ મિગસૂકરેહિ, મણ્ડૂકમૂસિકેહિ ચ. તેતિ સીહબ્યગ્ઘાદયો, સપ્પબિળારા ચ.

અવસેસાહિ અત્તનો અત્તનો કનિટ્ઠાહિ.

વડ્ઢમાનાનન્તિ અનાદરે સામિવચનં. કુટ્ઠરોગો નામ સાસમસૂરીરોગા વિય યેભુય્યેન સઙ્કમનસભાવોતિ વુત્તં ‘‘અયં રોગો સઙ્કમતીતિ ચિન્તેત્વા’’તિ.

મિગસૂકરાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વનચરસોણાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

તસ્મિં નિસિન્નેતિ સમ્બન્ધો. ખત્તિયમાયારોચનેન અત્તનો ખત્તિયભાવં જાનાપેત્વા.

નગરં માપેહીતિ સાહારં નગરં માપેહીતિ અધિપ્પાયો.

કેસગ્ગહણન્તિ કેસવેણિબન્ધનં. દુસ્સગ્ગહણન્તિ વત્થસ્સ નિવાસનાકારો.

૨૬૮. અત્તનો ઉપારમ્ભમોચનત્થાયાતિ આચરિયેન અમ્બટ્ઠેન ચ અત્તનો અત્તનો ઉપરિ પાપેતબ્બઉપવાદસ્સ અપનયનત્થં. અસ્મિં વચનેતિ ‘‘ચત્તારોમે ભો ગોતમ વણ્ણા’’તિઆદિના અત્તના વુત્તે, ભોતા ચ ગોતમેન વુત્તે ‘‘જાતિવાદે’’તિ ઇમસ્મિં યથાધિકતે વચને. તત્થ પન યસ્મા વેદે વુત્તવિધિનાવ તેન પટિમન્તેતબ્બં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘વેદત્તયવચને’’તિ, ‘‘એતસ્મિં વા દાસિપુત્તવચને’’તિ ચ.

૨૭૦. ધમ્મો નામ કારણં ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૧૮) વિય, સહ ધમ્મેનાતિ સહધમ્મો, સહધમ્મો એવ સહધમ્મિકોતિ આહ ‘‘સહેતુકો’’તિ.

૨૭૧. તસ્મા તદા પટિઞ્ઞાતત્તા. તાસેત્વા પઞ્હં વિસ્સજ્જાપેસ્સામીતિ આગતો યથા તં સચ્ચકસમાગમે. ‘‘ભગવા ચેવ પસ્સતિ અમ્બટ્ઠો ચા’’તિ એત્થ ઇતરેસં અદસ્સને કારણં દસ્સેતું ‘‘યદિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. આવાહેત્વાતિ મન્તબલેન આનેત્વા. તસ્સાતિ અમ્બટ્ઠસ્સ. વાદસઙ્ઘટ્ટેતિ વાચાસઙ્ઘટ્ટે.

૨૭૨. તાણન્તિ ગવેસમાનોતિ, ‘‘અયમેવ સમણો ગોતમો ઇતો ભયતો મમ તાયકો’’તિ ભગવન્તંયેવ ‘‘તાણ’’ન્તિ પરિયેસન્તો ઉપગચ્છન્તો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તાયતીતિ યથાઉપટ્ઠિતભયતો પાલેતિ, તેનાહ ‘‘રક્ખતી’’તિ, એતેન તાણ-સદ્દસ્સ કત્તુસાધનતમાહ. યથુપટ્ઠિતેન ભયેન ઉપદ્દુતો નિલીયતિ એત્થાતિ લેણં, ઉપલયનં, એતેન લેણ-સદ્દસ્સ અધિકરણસાધનતમાહ. ‘‘સરતી’’તિ એતેન સરણ-સદ્દસ્સ કત્તુસાધનતમાહ.

અમ્બટ્ઠવંસકથાવણ્ણના

૨૭૪. ગઙ્ગાય દક્ખિણતોતિ ગઙ્ગાય નદિયા દક્ખિણદિસાય. આવુધં ન પરિવત્તતીતિ સરં વાસત્તિઆદિં વા પરસ્સ ઉપરિ ખિપિતુકામસ્સ હત્થં ન પરિવત્તતિ, હત્થે પન અપરિવત્તેન્તે કુતો આવુધપરિવત્તનન્તિ આહ ‘‘આવુધં ન પરિવત્તતી’’તિ. સો કિર ‘‘કથં નામાહં દિસાય દાસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો’’તિ તં હીનં જાતિં જિગુચ્છન્તો ‘‘હન્દાહં યથા તથા ઇમં જાતિં સોધેસ્સામી’’તિ નિગ્ગતો, તેનાહ ‘‘ઇદાનિ મે મનોરથં પૂરેસ્સામી’’તિઆદિ. વિજ્જાબલેન રાજાનં તાસેત્વા તસ્સ ધીતુયા લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય મ્યાયં જાતિસોધિતા ભવિસ્સતીતિ તસ્સ અધિપ્પાયો. અમ્બટ્ઠં નામ વિજ્જન્તિ સત્તાનં સરીરે અબ્ભઙ્ગં ઠપેતીતિ અમ્બટ્ઠાતિ એવં લદ્ધનામં વિજ્જં, મન્તન્તિ અત્થો. યતો અમ્બટ્ઠા એતસ્મિં અત્થીતિ અમ્બટ્ઠોતિ કણ્હો ઇસિ પઞ્ઞાયિત્થ, તંબંસજાતતાય અયં માણવો ‘‘અમ્બટ્ઠો’’તિ વોહરીયતિ.

સેટ્ઠમન્તે વેદમન્તેતિ અધિપ્પાયો. મન્તાનુભાવેન રઞ્ઞો બાહુક્ખમ્ભમત્તં જાતં તેન પનસ્સ બાહુક્ખમ્ભેન રાજા, ‘‘કો જાનાતિ, કિં ભવિસ્સતી’’તિ ભીતો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રાસો અહોસિ, તેનાહ ‘‘ભયેન વેધમાનો અટ્ઠાસી’’તિ. સોત્થિ ભદ્દન્તેતિ આદિવચનં અવોચું. ‘‘અયં મહાનુભાવો ઇસી’’તિ મઞ્ઞમાના.

ઉન્દ્રિયિસ્સતીતિ વિપ્પકિરિયિસ્સતિ, તેનાહ ‘‘ભિજ્જિસ્સતી’’તિ. મન્તે પરિવત્તિતેતિ બાહુક્ખમ્ભકમન્તસ્સ પટિપ્પસ્સમ્ભકવિજ્જાસઙ્ખાતે મન્તે ‘‘સરો ઓતરતૂ’’તિ પરિવત્તિતે. એવરૂપાનઞ્હિ મન્તાનં એકંસેનેવ પટિપ્પસ્સમ્ભકવિજ્જા હોન્તિયેવ યથા તં કુસુમારકવિજ્જાનં. અત્તનો ધીતુ અપવાદમોચનત્થં તસ્સ ભુજિસ્સકરણં. તસ્સાનુરૂપે ઇસ્સરિયે ઠપનત્થં ઉળારે ચ નં ઠાને ઠપેસિ.

ખત્તિયસેટ્ઠભાવવણ્ણના

૨૭૫. સમસ્સાસનત્થમાહ કરુણાયન્તો, ન કુલીનભાવદસ્સનત્થં, તેનાહ ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિ. બ્રાહ્મણેસૂતિ બ્રાહ્મણાનં સમીપે, તતો બ્રાહ્મણેહિ લદ્ધબ્બં આસનાદિં સન્ધાય ‘‘બ્રાહ્મણાનં અન્તરે’’તિ વુત્તં. કેવલં સદ્ધાય કાતબ્બં સદ્ધં, પરલોકગતે સન્ધાય ન તતો કિઞ્ચિ અપત્થેન્તેન કાતબ્બન્તિ અત્થો, તેનાહ ‘‘મતકે ઉદ્દિસ્સ કતભત્તે’’તિ. મઙ્ગલાદિભત્તેતિ આદિ-સદ્દેન ઉસ્સવદેવતારાધનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. યઞ્ઞભત્તેતિ પાપસઞ્ઞમાદિવસેન કતભત્તે. પાહુનકાનન્તિ અતિથીનં. ખત્તિયભાવં અપ્પત્તો ઉભતો સુજાતતાભાવતો, તેનાહ ‘‘અપરિસુદ્ધોતિ અત્થો’’તિ.

૨૭૬. ઇત્થિં કરિત્વાતિ એત્થ કરણં કિરિયાસામઞ્ઞવિસયન્તિ આહ ‘‘ઇત્થિં પરિયેસિત્વા’’તિ. બ્રાહ્મણકઞ્ઞં ઇત્થિં ખત્તિયકુમારસ્સ ભરિયાભૂતં ગહેત્વાપિ ખત્તિયાવ સેટ્ઠા, હીના બ્રાહ્મણાતિ યોજના. પુરિસેન વા પુરિસં કરિત્વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પકરણેતિ રાગાદિવસેન પદુટ્ઠે પક્ખલિતે કારણે, તેનાહ ‘‘દોસે’’તિ. ભસ્સતિ નિરત્થકભાવેન ખિપીયતીતિ ભસ્સં, છારિકા.

૨૭૭. જનિતસ્મિન્તિ કમ્મકિલેસેહિ નિબ્બત્તે. જને એતસ્મિન્તિ વા જનેતસ્મિં, મનુસ્સેસૂતિ અત્થો, તેનાહ ‘‘ગોત્તપટિસારિનો’’તિ. સંસન્દિત્વાતિ ઘટેત્વા, અવિરુદ્ધં કત્વાતિ અત્થો.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિજ્જાચરણકથાવણ્ણના

૨૭૮. ઇદં વટ્ટતીતિ ઇદં અજ્ઝેનાદિ કત્તું લબ્ભતિ. જાતિવાદવિનિબદ્ધાતિ જાતિસન્નિસ્સિતવાદે વિનિબદ્ધા. બ્રાહ્મણસ્સેવ અજ્ઝેનજ્ઝાપનયજનયાજનાદયોતિ એવં યે અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનવસેન પવત્તા, તતો એવ તે માનવાદપટિબદ્ધા ચ હોન્તિ. યે પન આવાહવિવાહવિનિબદ્ધા, તે એવ સમ્બન્ધત્તયવસેન ‘‘અરહસિ વા મં ત્વં, ન વા મં ત્વં અરહસી’’તિ એવં પવત્તનકા.

યત્થાતિ યસ્સં વિજ્જાચરણસમ્પત્તિયં. લગ્ગિસ્સામાતિ ઓલગ્ગા અન્તોગધા ભવિસ્સામાતિ ચિન્તયિમ્હ. પરમત્થતો અવિજ્જાચરણાનિયેવ ‘‘વિજ્જાચરણાની’’તિ ગહેત્વા ઠિતો પરમત્થતો વિજ્જાચરણેસુ વિભજિયમાનેસુ સો તતો દૂરતો અપનીતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘દૂરમેવ અવક્ખિપી’’તિ. સમુદાગમતો પભુતીતિઆદિસમુટ્ઠાનતો પટ્ઠાય.

૨૭૯. તિવિધં સીલન્તિ ખુદ્દકાદિભેદં તિવિધં સીલં. સીલવસેનેવાતિ સીલપરિયાયેનેવ. કિઞ્ચિ કિઞ્ચીતિ અહિંસનાદિયમનિયમલક્ખણં કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ સીલં અત્થિ. તત્થ તત્થેવ લગ્ગેય્યાતિ તસ્મિં તસ્મિંયેવ બ્રાહ્મણસમયસિદ્ધે સીલમત્તે ‘‘ચરણ’’ન્તિ લગ્ગેય્ય. અટ્ઠપિ સમાપત્તિયો ચરણન્તિ નિય્યાતિતા હોન્તિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનનિદ્દેસેનેવ અરૂપજ્ઝાનાનમ્પિ નિદ્દિટ્ઠભાવાપત્તિતો નિય્યાતિતા નિદસ્સિતા.

ચતુઅપાયમુખકથાવણ્ણના

૨૮૦. અસમ્પાપુણન્તોતિ આરભિત્વા સમ્પત્તું અસક્કોન્તો. અવિસહમાનોતિ આરભિતુમેવ અસક્કોન્તો. ખારિન્તિ પરિક્ખારં. તં પન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અરણી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અરણીતિ અગ્ગિધમનકં અરણીદ્વયં. સુજાતિ દબ્બિ. આદિ-સદ્દેન તિદણ્ડતિઘટિકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ ખારિભરિતન્તિ ખારીહિ પુણ્ણં. નનુ ઉપસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખુનો સાસનિકોપિ યો કોચિ અનુપસમ્પન્નો અત્થતો પરિચારકોવ, કિં અઙ્ગં પન બાહિરકપબ્બજિતેતિ તત્થ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘કામઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘કપ્પિયકરણ…પે… વત્તકરણવસેના’’તિ એવં વુત્તેન નયેન. પરિચારકો હોતિ ઉપસમ્પન્નભાવસ્સ વિસિટ્ઠભાવતો. ‘‘નવકોટિસહસ્સાની’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૩૭) વુત્તપ્પભેદાનં અનેકસહસ્સાનં સંવરવિનયાનં સમાદિયિત્વા વત્તનેન ઉપરિભૂતા અગ્ગભૂતા સમ્પદાતિ હિ ‘‘ઉપસમ્પદા’’તિ વુચ્ચતીતિ. ગુણાધિકોપીતિ ગુણેહિ ઉક્કટ્ઠોપિ. અયં પનાતિ વુત્તલક્ખણો તાપસો.

તાપસા નામ કમ્મવાદિકિરિયાવાદિનો, ન સાસનસ્સ પટાણીભૂતા, યતો નેસં પબ્બજિતું આગતાનં તિત્થિયપરિવાસેન વિનાવ પબ્બજ્જા અનુઞ્ઞાતાતિ કત્વા ‘‘કસ્મા પના’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠપેતિ ચોદકો. આચરિયો ‘‘યસ્મા’’તિઆદિના ચોદનં પરિહરતિ. ‘‘ઓસક્કિસ્સતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘ઇમસ્મિઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. ખુરધારૂપમન્તિ ખુરધારાનં મત્થકેનેવ અક્કમિત્વા ગમનૂપમં. અઞ્ઞેતિ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ. અગ્ગિસાલન્તિ અગ્ગિહુત્તસાલં. નાનાદારૂહીતિ પલાસદણ્ડાદિનાનાવિધસમિધાદારૂહિ.

ઇદન્તિ ‘‘ચતુદ્વારં આગારં કત્વા’’તિઆદિના વુત્તં. અસ્સાતિ અસ્સ ચતુત્થસ્સ પુગ્ગલસ્સ. પટિપત્તિમુખન્તિ કોહઞ્ઞપટિપત્તિયા મુખમત્તં. સો હિ નાનાવિધેન કોહઞ્ઞેન લોકં વિમ્હાપેન્તો તત્થ અચ્છતિ, તેનાહ ‘‘ઇમિના હિ મુખેન સો એવં પટિપજ્જતી’’તિ.

ખલાદીસુ મનુસ્સાનં સન્તિકે ઉપતિટ્ઠિત્વા વીહિમુગ્ગતિલમાસાદીનિ ભિક્ખાચરિયાનિયામેન સઙ્કડ્ઢિત્વા ઉઞ્છનં ઉઞ્છા, સા એવ ચરિયા વુત્તિ એતેસન્તિ ઉઞ્છાચરિયા. અગ્ગિપક્કેન જીવન્તીતિ અગ્ગિપક્કિકા, ન અગ્ગિપક્કિકા અનગ્ગિપક્કિકા. ઉઞ્છાચરિયા હિ ખલેસુ ગન્ત્વા ખલગ્ગં નામ મનુસ્સેહિ દિય્યમાનં ધઞ્ઞં ગણ્હન્તિ, તં ઇમે ન ગણ્હન્તીતિ અનગ્ગિપક્કિકા નામ જાતા. અસામપાકાતિ અસયંપાચકા. અસ્મમુટ્ઠિના મુટ્ઠિપાસાણેન વત્તન્તીતિ અસ્મમુટ્ઠિકા. દન્તેન ઉપ્પાટિતં વક્કલં રુક્ખત્તચો દન્તવક્કલં, તેન વત્તન્તીતિ દન્તવક્કલિકા. પવત્તં રુક્ખાદિતો પાતિતં ફલં ભુઞ્જન્તીતિ પવત્તફલભોજિનો. જિણ્ણપક્કતાય પણ્ડુભૂતં પલાસં, તંસદિસઞ્ચ પણ્ડુપલાસં, તેન વત્તન્તીતિ પણ્ડુપલાસિકા, સયંપતિતપુપ્ફફલપત્તભોજિનો.

ઇદાનિ તે અટ્ઠવિધેપિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. સઙ્કડ્ઢિત્વાતિ ભિક્ખાચરિયાવસેન લદ્ધધઞ્ઞં એકજ્ઝં કત્વા.

પરિયેટ્ઠિ નામ દુક્ખાતિ પરેસં ગેહતો ગેહં ગન્ત્વા પરિયેટ્ઠિ નામ દીનવુત્તિભાવેન દુક્ખા. પાસાણસ્સ પરિગ્ગહો દુક્ખો પબ્બજિતસ્સાતિ વા દન્તેહેવ ઉપ્પાટેત્વા ખાદન્તિ.

ઇમાહિ ચતૂહિયેવાતિ ‘‘ખારિવિધં આદાયા’’તિઆદિના વુત્તાહિ ચતૂહિ એવ તાપસપબ્બજ્જાહીતિ.

૨૮૨. અપાયે વિનાસે નિયુત્તો આપાયિકો. તબ્ભાવં પરિપૂરેતું અસક્કોન્તો તેન અપરિપુણ્ણો અપરિપૂરમાનો, કરણે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, તેનાહ ‘‘આપાયિકેનાપિ અપરિપૂરમાનેના’’તિ.

પુબ્બકઇસિભાવાનુયોગવણ્ણના

૨૮૩. દીયતીતિ દત્તિ, દત્તિયેવ દત્તિકન્તિ આહ ‘‘દિન્નક’’ન્તિ. યદિ બ્રાહ્મણસ્સ સમ્મુખીભાવો રઞ્ઞો ન દાતબ્બો, કસ્માસ્સ ઉપસઙ્કમનં ન પટિક્ખિત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ખેત્તવિજ્જાયાતિ નીતિસત્થે. પયાતન્તિ સદ્ધં, સસ્સતિકં વા, તેનાહ ‘‘અભિહરિત્વા દિન્ન’’ન્તિ. કસ્મા ભગવા ‘‘રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ દત્તિકં ભુઞ્જતી’’તિઆદિના બ્રાહ્મણસ્સ મમ્મવચનં અવોચાતિ તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘ઇદં પન કારણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૨૮૪. રથૂપત્થરેતિ રથસ્સ ઉપરિ અત્થરિતપદેસે. પાકટમન્તનન્તિ પકાસભૂતં મન્તનં. તઞ્હિ સુદ્દાદીહિ ઞાયતીતિ ન રહસ્સમન્તનં. ભણતીતિ અપિ નુ ભણતિ.

૨૮૫. પવત્તારોતિ પાવચનભાવેન વત્તારો, યસ્મા તે તેસં મન્તાનં પવત્તકા, તસ્મા આહ ‘‘પવત્તયિતારો’’તિ. સુદ્દે બહિ કત્વા રહો ભાસિતબ્બટ્ઠેન મન્તા એવ, તંતંઅત્થપટિપત્તિહેતુતાય પદન્તિ મન્તપદં, અનુપનીતાસાધારણતાય વા રહસ્સભાવેન વત્તબ્બં હિતકિરિયાય અધિગમુપાયં. સજ્ઝાયિતન્તિ ગાયનવસેન સજ્ઝાયિતં, તં પન ઉદત્તાનુદત્તાદીનં સરાનં સમ્પાદનવસેનેવ ઇચ્છિતન્તિ આહ ‘‘સરસમ્પત્તિવસેના’’તિ. અઞ્ઞેસં વુત્તન્તિ પાવચનભાવેન અઞ્ઞેસં વુત્તં. સમુપબ્યૂળ્હન્તિ સઙ્ગહેત્વા ઉપરૂપરિ સઞ્ઞૂળ્હં. રાસિકતન્તિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાદિવસેન, તત્થાપિ પચ્ચેકં મન્તબ્રહ્માદિવસેન, અજ્ઝાયાનુવાકાદિવસેન ચ રાસિકતં.

તેસન્તિ મન્તાનં કત્તૂનં. દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેત્વાતિ દિબ્બચક્ખુપરિભણ્ડેન યથાકમ્મૂપગઞાણેન સત્તાનં કમ્મસ્સકતાદિં પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન દિબ્બચક્ખુસદિસેન પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતકપ્પે બ્રાહ્મણાનં મન્તજ્ઝેનવિધિઞ્ચ ઓલોકેત્વા. પાવચનેન સહ સંસન્દિત્વાતિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ યં વચનં વટ્ટસન્નિસ્સિતં, તેન સહ અવિરુદ્ધં કત્વા. ન હિ તેસં વિવટ્ટસન્નિસ્સિતો અત્થો પચ્ચક્ખો હોતિ. અપરાપરે પનાતિ અટ્ઠકાદીહિ અપરા પરે પચ્છિમા ઓક્કાકરાજકાલાદીસુ ઉપ્પન્ના. પક્ખિપિત્વાતિ અટ્ઠકાદીહિ ગન્થિતમન્તપદેસુ કિલેસસન્નિસ્સિતપદાનં તત્થ તત્થ પદે પક્ખિપનં કત્વા. વિરુદ્ધે અકંસૂતિ બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તાદીસુ આગતનયેન સંકિલેસિકત્થદીપનતો પચ્ચનીકભૂતે અકંસુ. ઇધાતિ ‘‘ત્યાહં મન્તે અધીયામી’’તિ એતસ્મિં ઠાને. પટિઞ્ઞં અગ્ગહેત્વાતિ ‘‘તં કિં મઞ્ઞસી’’તિ એવં પટિઞ્ઞં અગ્ગહેત્વાવ.

૨૮૬. નિરામગન્ધાતિ કિલેસાસુચિવસેન વિસ્સગન્ધરહિતા. અનિત્થિગન્ધાતિ ઇત્થીનં ગન્ધમત્તસ્સપિ અવિસહનેન ઇત્થિગન્ધરહિતા. એત્થ ચ ‘‘નિરામગન્ધા’’તિ એતેન તેસં પોરાણાનં બ્રાહ્મણાનં વિક્ખમ્ભિતકિલેસતં દસ્સેતિ, ‘‘અનિત્થિગન્ધા બ્રહ્મચારિનો’’તિ એતેન એકવિહારિતં, ‘‘રજોજલ્લધરા’’તિ એતેન મણ્ડનવિભૂસનાનુયોગાભાવં, ‘‘અરઞ્ઞાયતને પબ્બતપાદેસુ વસિંસૂ’’તિ એતેન મનુસ્સૂપચારં પહાય વિવિત્તવાસં, ‘‘વનમૂલફલાહારા વસિંસૂ’’તિ એતેન સાલિમંસોદનાદિપણીતાહારપટિક્ખેપં, ‘‘યદા’’તિઆદિના યાનવાહનપટિક્ખેપં, ‘‘સબ્બદિસાસૂ’’તિઆદિના રક્ખાવરણપટિક્ખેપં, એવઞ્ચ વદન્તો મિચ્છાપટિપદાપક્ખિકં સાચરિયસ્સ અમ્બટ્ઠસ્સ વુત્તિં ઉપાદાય સમ્માપટિપદાપક્ખિકાપિ તેસં બ્રાહ્મણાનં વુત્તિ અરિયવિનયે સમ્માપટિપત્તિં ઉપાદાય મિચ્છાપટિપદાયેવ. કુતસ્સ સલ્લેખપટિપત્તિયુત્તતાતિ. ‘‘એવં સુતે’’તિઆદિના ભગવા અમ્બટ્ઠં સન્તજ્જેન્તો નિગ્ગણ્હાતીતિ દસ્સેતિ.

વેઠકેહીતિ વેઠકપટ્ટકાહિ. સમન્તાનગરન્તિ નગરસ્સ સમન્તતો. કતસુધાકમ્મં પાકારસ્સ અધોભાગે ઠાનં વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો.

દ્વેલક્ખણદસ્સનવણ્ણના

૨૮૭. ન સક્કોતિસઙ્કુચિતે ઇરિયાપથે અનવસેસતો તેસં દુબ્બિભાવનતો. ગવેસીતિ ઞાણેન પરિયેસનમકાસિ. સમાનયીતિ ઞાણેન સઙ્કલેન્તો સમ્મા આનયિ સમાહરિ. ‘‘કઙ્ખતી’’તિ પદસ્સ આકઙ્ખતીતિ અયમત્થોતિ આહ ‘‘અહો વત પસ્સેય્યન્તિ પત્થનં ઉપ્પાદેતી’’તિ. કિચ્છતીતિ કિલમતિ. ‘‘કઙ્ખતી’’તિ પદસ્સ પુબ્બે આસિસનત્થતં વત્વા ઇદાનિસ્સ સંસયત્થતમેવ વિકપ્પન્તરવસેન દસ્સેન્તો ‘‘કઙ્ખાય વા દુબ્બલા વિમતિ વુત્તા’’તિ આહ. તીહિ ધમ્મેહીતિ તિપ્પકારેહિ સંસયધમ્મેહિ. કાલુસિયભાવોતિ અપ્પસન્નતાય હેતુભૂતો આવિલભાવો.

યસ્મા ભગવતો કોસોહિતં સબ્બબુદ્ધાનં આવેણિકં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં વત્થગુય્હં સુવિસુદ્ધકઞ્ચનમણ્ડલસન્નિકાસં, અત્તનો સણ્ઠાનસન્નિવેસસુન્દરતાય આજાનેય્યગન્ધહત્થિનો વરઙ્ગપરમચારુભાવં, વિકસમાનતપનિયારવિન્દસમુજ્જલકેસરાવત્તવિલાસં, સઞ્ઝાપભાનુરઞ્જિતજલવનન્તરાભિલક્ખિતસમ્પુણ્ણચન્દમણ્ડલસોભઞ્ચ અત્તનો સિરિયા અભિભુય્ય વિરાજતિ, યં બાહિરબ્ભન્તરમલેહિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય, ચિરકાલં સુપરિચિતબ્રહ્મચરિયાધિકારતાય, સુસણ્ઠિતસણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ, કોપીનમ્પિ સન્તં અકોપીનમેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. પહૂતભાવન્તિ પુથુલભાવં. એત્થેવ હિ તસ્સ સંસયો, તનુમુદુસુકુમારતાદીસુ પનસ્સ ગુણેસુ વિચારણા એવ નાહોસિ.

૨૮૮. હિરિકરણોકાસન્તિ હિરિયિતબ્બટ્ઠાનં. છાયન્તિ પટિબિમ્બં. કથં કીદિસન્તિ આહ ‘‘ઇદ્ધિયા’’તિઆદિ. છાયારૂપકમત્તન્તિ ભગવતો પટિબિમ્બરૂપં. તઞ્ચ ખો બુદ્ધસન્તાનતો વિનિમુત્તત્તા રૂપકમત્તં ભગવતો સરીરવણ્ણસણ્ઠાનાવયવં ઇદ્ધિમયં બિમ્બકમત્તં. તં પન રૂપકમત્તં દસ્સેન્તો ભગવા યથા અત્તનો બુદ્ધરૂપં ન દિસ્સતિ, તથા કત્વા દસ્સેતિ. નિન્નેત્વાતિ નીહરિત્વા. કલ્લોસીતિ પુચ્છાવિસ્સજ્જને કુસલો છેકો અસિ. તથાકરણેનાતિ કથિનસૂચિં વિય કરણેન. એત્થાતિ પહૂતજિવ્હાય. મુદુભાવો પકાસિતો અમુદુનો ઘનસુખુમભાવાપાદનત્થં અસક્કુણેય્યત્તા દીઘભાવો, તનુભાવો ચાતિ દટ્ઠબ્બં.

૨૯૧. ‘‘અત્થચરકેના’’તિ ઇમિના બ્યતિરેકમુખેન અનત્થચરકતંયેવ વિભાવેતિ. ન અઞ્ઞત્રાતિ ન અઞ્ઞસ્મિં સુગતિયન્તિ અત્થો. ઉપનેત્વા ઉપનેત્વાતિ તં તં દોસં ઉપનેત્વા ઉપનેત્વા, તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુદાસાદિભાવં આરોપેત્વા’’તિ. પાતેસીતિ પવટ્ટનવસેન પાતેસિ.

પોક્ખરસાતિબુદ્ધૂપસઙ્કમનવણ્ણના

૨૯૩-૬. આગમા નૂતિ આગતો નુ. ખોતિ નિપાતમત્તં. ઇધાતિ એત્થ, તુમ્હાકં સન્તિકન્તિ અત્થો. અધિવાસેતૂતિ સાદિયતુ, તં પન સાદિયનં મનસા સમ્પટિગ્ગહો હોતીતિ આહ ‘‘સમ્પટિચ્છતૂ’’તિ.

૨૯૭. યાવદત્થન્તિ યાવ અત્થો, તાવ ભોજનેન તદા કતન્તિ અત્થો. ઓણિત્તન્તિ આમિસાપનયનેન સુચિકતં, તેનાહ ‘‘હત્થે ચ પત્તઞ્ચ ધોવિત્વા’’તિ.

૨૯૮. અનુપુબ્બિં કથન્તિ અનુપુબ્બં કથેતબ્બકથં, તેનાહ ‘‘અનુપટિપાટિકથ’’ન્તિ. કા પન સા? દાનાદિકથાતિ આહ ‘‘દાનાનન્તરં સીલ’’ન્તિઆદિ. તેન દાનકથા તાવ પચુરજનેસુપિ પવત્તિયા સબ્બસાધારણત્તા, સુકરત્તા, સીલે પતિટ્ઠાનસ્સ ઉપાયભાવતો ચ આદિતો કથેતબ્બા. પરિચ્ચાગસીલો હિ પુગ્ગલો પરિગ્ગહિતવત્થૂસુ નિસ્સઙ્ગભાવતો સુખેનેવ સીલાનિ સમાદિયતિ, તત્થ ચ સુપ્પતિટ્ઠિતો હોતિ. સીલેન દાયકપટિગ્ગાહકસુદ્ધિતો પરાનુગ્ગહં વત્વા પરપીળાનિવત્તિવચનતો, કિરિયધમ્મં વત્વા અકિરિયધમ્મવચનતો, ભોગસમ્પત્તિહેતું વત્વા ભવસમ્પત્તિહેતુવચનતો ચ દાનકથાનન્તરં સીલકથા કથેતબ્બા, તઞ્ચે દાનસીલં વટ્ટનિસ્સિતં, અયં ભવસમ્પત્તિ તસ્સ ફલન્તિ દસ્સનત્થં ઇમેહિ ચ દાનસીલમયેહિ પણીતપણીતતરાદિભેદભિન્નેહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ એતા ચાતુમહારાજિકાદીસુ પણીતપણીતતરાદિભેદભિન્ના અપરિમેય્યા દિબ્બભોગસમ્પત્તિયો લદ્ધબ્બાતિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં સગ્ગકથા. સ્વાયં સગ્ગો રાગાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠો, સબ્બથાનુપક્કિલિટ્ઠો અરિયમગ્ગોતિ દસ્સનત્થં સગ્ગાનન્તરં મગ્ગો કથેતબ્બો. મગ્ગઞ્ચ કથેન્તેન તદધિગમુપાયસન્દસ્સનત્થં સગ્ગપરિયાપન્નાપિ, પગેવ ઇતરે સબ્બેપિ કામા નામ બહ્વાદીનવા અનિચ્ચા અદ્ધુવા વિપરિણામધમ્માતિ કામાનં આદીનવો, હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસઞ્હિતાતિ તેસં ઓકારો લામકભાવો, સબ્બેપિ ભવા કિલેસાનં વત્થુભૂતાતિ તત્થ સંકિલેસો, સબ્બસંકિલેસવિપ્પમુત્તં નિબ્બાનન્તિ નેક્ખમ્મે આનિસંસો ચ કથેતબ્બોતિ અયમત્થો બોધિતોતિ વેદિતબ્બો. મગ્ગોતિ ચેત્થ ઇતિ-સદ્દેન આદિઅત્થદીપનતો ‘‘કામાનં આદીનવો’’તિ એવમાદીનં સઙ્ગહોતિ એવમયં અત્થવણ્ણના કતાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘તસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનત્થ’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ મગ્ગઞાણં અસઙ્ખતધમ્મારમ્મણં, ન સઙ્ખતધમ્મારમ્મણન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ પટિવિજ્ઝન્તન્તિ અસમ્મોહપટિવેધવસેન પટિવિજ્ઝન્તં, તેનાહ ‘‘કિચ્ચવસેના’’તિ.

પોક્ખરસાતિઉપાસકત્તપટિવેદનાકથાવણ્ણના

૨૯૯. એત્થ ચ ‘‘દિટ્ઠધમ્મો’’તિઆદિ પાળિયં દસ્સનં નામ ઞાણદસ્સનતો અઞ્ઞમ્પિ અત્થિ, તન્નિવત્તનત્થં ‘‘પત્તધમ્મો’’તિ વુત્તં. પત્તિ ચ ઞાણસમ્પત્તિતો અઞ્ઞમ્પિ વિજ્જતીતિ તતો વિસેસદસ્સનત્થં ‘‘વિદિતધમ્મો’’તિ વુત્તં. સા પનેસા વિદિતધમ્મતા એકદેસતોપિ હોતીતિ નિપ્પદેસતો વિદિતભાવં દસ્સેતું ‘‘પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ વુત્તં. તેનસ્સ સચ્ચાભિસમ્બોધંયેવ દીપેતિ. મગ્ગઞાણઞ્હિ એકાભિસમયવસેન પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં સાધેન્તં નિપ્પદેસેન ચતુસચ્ચધમ્મં સમન્તતો ઓગાળ્હં નામ હોતિ, તેનાહ ‘‘દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો’’તિ. તિણ્ણા વિચિકિચ્છાતિ સપ્પટિભયકન્તારસદિસા સોળસવત્થુકા, અટ્ઠવત્થુકા ચ તિણ્ણા વિતિણ્ણા વિચિકિચ્છા. વિગતા કથઙ્કથાતિ પવત્તિઆદીસુ. ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો’’તિ એવં પવત્તિકા વિગતા સમુચ્છિન્ના કથઙ્કથા. વેસારજ્જપ્પત્તોતિ સારજ્જકરાનં પાપધમ્માનં પહીનત્તા, તપ્પટિપક્ખેસુ ચ સીલાદિગુણેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા વેસારજ્જં વિસારદભાવં વેય્યત્તિયં પત્તો અધિગતો. સાયં વેસારજ્જપ્પત્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવોતિ કત્વા આહ ‘‘સત્થુસાસને’’તિ. અત્તના પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠત્તા અધિગતત્તા ન પરં પચ્ચેતિ, ન તસ્સ પરો પચ્ચેતબ્બો અત્થીતિ અપરપ્પચ્ચયો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં અવુત્તં, તં પરતો આગમિસ્સતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અમ્બટ્ઠસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.