૪. સોણદણ્ડસુત્તવણ્ણના

૩૦૦. સુન્દરભાવેન સાતિસયાનિ અઙ્ગાનિ એતેસં અત્થીતિ અઙ્ગા, રાજકુમારાતિ આહ ‘‘અઙ્ગા નામ અઙ્ગપાસાદિકતાયા’’તિઆદિ. ઇધાપિ અધિપ્પેતા, ન અમ્બટ્ઠસુત્તે એવ. આગન્તું ન દસ્સન્તીતિ આગમને આદીનવં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપનવસેન આગન્તું ન દસ્સન્તિ, નાનુજાનિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો. નીલાસોકકણિકારકોવિળારકુન્દરાજરુક્ખેહિ સમ્મિસ્સતાય તં ચમ્પકવનં ‘‘નીલાદિપઞ્ચવણ્ણકુસુમપટિમણ્ડિત’’ન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન ચમ્પકરુક્ખાનંયેવ નીલાદિપઞ્ચકુસુમતાયાતિ વદન્તિ. ‘‘ભગવા કુસુમગન્ધસુગન્ધે ચમ્પકવને વિહરતી’’તિ ઇમિના ન માપનકાલે એવ તસ્મિં નગરે ચમ્પકરુક્ખા ઉસ્સન્ના, અથ ખો અપરભાગે પીતિ દસ્સેતિ. માપનકાલે હિ ચમ્પકાનં ઉસ્સન્નતાય સા નગરી ‘‘ચમ્પા’’તિ નામં લભિ. ઇસ્સરત્તાતિ અધિપતિભાવતો. સેના એતસ્સ અત્થીતિ સેનિકો, સેનિકો એવ સેનિયો, અત્થિતા ચેત્થ બહુભાવવિસિટ્ઠાતિ વુત્તં ‘‘મહતિયા સેનાય સમન્નાગતત્તા’’તિ.

૩૦૧-૨. સંહતાતિ સન્નિપતિતા, ‘‘સઙ્ઘિનો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સઙ્ઘી’’તિ પુથુત્થે એકવચનં બ્રાહ્મણગહપતિકાનં અધિપ્પેતત્તા, તેનાહ ‘‘એતેસ’’ન્તિ. રાજરાજઞ્ઞાદીનં ભણ્ડધરા પુરિસા ખતા, નેસં તાયનતો ખત્તા. સો હિ યેહિ યત્થ પેસિતો, તત્થ તેસં દોસં પરિહરન્તો યુત્તપત્તવસેન પુચ્છિતમત્થં કથેતિ, તેનાહ ‘‘પુચ્છિતપઞ્હે બ્યાકરણસમત્થો’’તિ. કુલાપદેસાદિના મહતી મત્તા એતસ્સાતિ મહામત્તો.

સોણદણ્ડગુણકથાવણ્ણના

૩૦૩. વિસિટ્ઠં રજ્જં વિરજ્જં, વિરજ્જમેવ વેરજ્જં યથા ‘‘વેકતં વેસય’’ન્તિ, નાનાવિધં વેરજ્જં નાનાવેરજ્જં, તત્થ જાતાતિઆદિના સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઉત્તમબ્રાહ્મણોતિ અભિજનસમ્પત્તિયા વિત્તસમ્પત્તિયા વિજ્જાસમ્પત્તિયા ઉગ્ગતતરો, ઉળારો વા બ્રાહ્મણો. અસન્નિપાતોતિ લાભમચ્છરેન નિપ્પીળિતતાય અસન્નિપાતો વિય ભવિસ્સતિ.

‘‘અઙ્ગેતિ ગમેતિ ઞાપેતીતિ અઙ્ગં, હેતૂતિ આહ ‘‘ઇમિનાપિ કારણેના’’તિ. ‘‘ઉભતો સુજાતો’’તિ એત્તકે વુત્તે યેહિ કેહિચિ દ્વીહિ ભાગેહિ સુજાતતા વિઞ્ઞાયેય્ય. સુજાત-સદ્દો ચ ‘‘સુજાતો ચારુદસ્સનો’’તિઆદીસુ (થેરગા. ૮૧૮) આરોહસમ્પત્તિપરિયાયોતિ જાતિવસેનેવ સુજાતતં વિભાવેતું ‘‘માતિતો ચ પિતિતો ચા’’તિ વુત્તં. અનોરસપુત્તવસેનાપિ લોકે માતુપિતુસમઞ્ઞા દિસ્સતિ, ઇધ પનસ્સ ઓરસપુત્તવસેનેવ ઇચ્છિતાતિ દસ્સેતું ‘‘સંસુદ્ધગહણિકો’’તિ વુત્તં. ગબ્ભં ગણ્હાતિ ધારેતીતિ ગહણી, ગબ્ભાસયસઞ્ઞિતો માતુકુચ્છિપ્પદેસો. યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ વિપાચનવસેન ગણ્હનતો અછડ્ડનતો ગહણી, કમ્મજતેજોધાતુ.

પિતા ચ માતા ચ પિતરો, પિતૂનં પિતરો પિતામહા, તેસં યુગો દ્વન્દો પિતામહયુગો, તસ્મા, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા પિતામહદ્વન્દાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પિતામહગ્ગહણેનેવ માતામહોપિ ગહિતોતિ. સો અટ્ઠકથાયં વિસું ન ઉદ્ધટો. યુગ-સદ્દો ચેત્થ એકસેસનયેન દટ્ઠબ્બો ‘‘યુગો ચ યુગો ચ યુગા’’તિ. એવઞ્હિ તત્થ તત્થ દ્વન્દં ગહિતમેવ હોતિ, તેનાહ ‘‘તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા’’તિ. પુરિસગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્હિ ‘‘માતિતો’’તિ પાળિવચનં સમત્થિતં હોતિ. અક્ખિત્તોતિ અપ્પત્તખેપો. અનવક્ખિત્તોતિ સદ્ધથાલિપાકાદીસુ ન અવક્ખિત્તો ન છડ્ડિતો. જાતિવાદેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘કેન કારણેના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘ઉભતો…પે… પિતામહયુગા’’તિ એતેન બ્રાહ્મણસ્સ યોનિદોસાભાવો દસ્સિતો સંસુદ્ધગહણિકભાવકિત્તનતો, ‘‘અક્ખિત્તો’’તિ ઇમિના કિરિયાપરાધાભાવો. કિરિયાપરાધેન હિ સત્તા ખેપં પાપુણન્તિ. ‘‘અનુપક્કુટ્ઠો’’તિ ઇમિના અયુત્તસંસગ્ગાભાવો. અયુત્તસંસગ્ગમ્પિ હિ પટિચ્ચ સત્તા અક્કોસં લભન્તિ.

ઇસ્સરોતિ આધિપતેય્યસંવત્તનિયકમ્મબલેન ઈસનસીલો, સા પનસ્સ ઇસ્સરતા વિભવસમ્પત્તિપચ્ચયા પાકટા જાતાતિ અડ્ઢતાપરિયાયભાવેનેવ વદન્તો ‘‘અડ્ઢોતિ ઇસ્સરો’’તિ આહ. મહન્તં ધનં અસ્સ ભૂમિગતઞ્ચેવ વેહાસટ્ઠઞ્ચાતિ મહદ્ધનો. તસ્સાતિ તસ્સ તસ્સ. વદન્તિ ‘‘અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ અનુપસઙ્કમનકારણં કિત્તેમા’’તિ.

અધિકરૂપોતિ વિસિટ્ઠરૂપો ઉત્તમસરીરો. દસ્સનં અરહતીતિ દસ્સનીયો, તેનાહ ‘‘દસ્સનયોગ્ગો’’તિ. પસાદં આવહતીતિ પાસાદિકો, તેનાહ ‘‘ચિત્તપ્પસાદજનનતો’’તિ. વણ્ણસ્સાતિ વણ્ણધાતુયા. સરીરન્તિ સન્નિવેસવિસિટ્ઠં કરચરણગીવાસીસાદિઅવયવસમુદાયં, સો ચ સણ્ઠાનમુખેન ગય્હતીતિ ‘‘પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ…પે… સમ્પત્તિયા ચા’’તિ વુત્તં. સબ્બવણ્ણેસુ સુવણ્ણવણ્ણોવ ઉત્તમોતિ વુત્તં ‘‘સેટ્ઠેન સુવણ્ણવણ્ણેન સમન્નાગતો’’તિ. તથા હિ બુદ્ધા, ચક્કવત્તિનો ચ સુવણ્ણવણ્ણાવ હોન્તિ. બ્રહ્મવચ્છસીતિ ઉત્તમસરીરાભો, સુવણ્ણાભો ઇચ્ચેવ અત્થો. ઇમમેવ હિ અત્થં સન્ધાય ‘‘મહાબ્રહ્મુનો સરીરસદિસેનેવ સરીરેન સમન્નાગતો’’તિ વુત્તં, ન બ્રહ્મુજુગત્તતં. અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાયાતિ આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા, અવયવપારિપૂરિયા ચ દસ્સનાય ઓકાસો ન ખુદ્દકો, તેનાહ ‘‘સબ્બાનેવા’’તિઆદિ.

યમનિયમલક્ખણં સીલમસ્સ અત્થીતિ સીલવા. તં પનસ્સ રત્તઞ્ઞુતાય વુદ્ધં વડ્ઢિતં અત્થીતિ વુદ્ધસીલી. તેન ચ સબ્બદા સમ્માયોગતો વુદ્ધસીલેન સમન્નાગતો. સબ્બમેતં પઞ્ચસીલમત્તમેવ સન્ધાય વદન્તિ તતો પરં સીલસ્સ તત્થ અભાવતો, તેસઞ્ચ અજાનનતો.

ઠાનકરણસમ્પત્તિયા, સિક્ખાસમ્પત્તિયા ચ કત્થચિપિ અનૂનતાય પરિમણ્ડલપદાનિ બ્યઞ્જનાનિ અક્ખરાનિ એતિસ્સાતિ પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના. અથ વા પજ્જતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, નામાદિ. યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનં, વાક્યં. તેસં પરિપુણ્ણતાય પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના. અત્થઞાપને સાધનતાય વાચાવ કરણન્તિ વાક્કરણં, ઉદાહારઘોસો. ગુણપરિપુણ્ણભાવેન તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ, તેન વા ભાસિતબ્બઅત્થસ્સ. પૂરે પુણ્ણભાવે. પૂરેતિ ચ પુરિમસ્મિં અત્થે આધારે ભુમ્મં, દુતિયસ્મિં વિસયે. ‘‘સુખુમાલત્તનેના’’તિ ઇમિના તસ્સા વાચાય મુદુસણ્હભાવમાહ. અપલિબુદ્ધાય પિત્તસેમ્હાદીહિ. સન્દિટ્ઠં સબ્બં દસ્સેત્વા વિય એકદેસં કથનં. વિલમ્બિતં સણિકં ચિરાયિત્વા કથનં. ‘‘સન્દિદ્ધવિલમ્બિતાદી’’તિ વા પાઠો. તત્થ સન્દિદ્ધં સન્દેહજનકં. આદિ-સદ્દેન દુક્ખલિતાનુકડ્ઢિતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘આદિમજ્ઝપરિયોસાનં પાકટં કત્વા’’તિ ઇમિના તસ્સા વાચાય અત્થપારિપૂરિં વદન્તિ.

‘‘જિણ્ણો’’તિઆદીનિ પદાનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ, હેટ્ઠા વુત્તત્થાનિ ચ. દુતિયનયે પન જિણ્ણોતિ નાયં જિણ્ણતા વયોમત્તેન, અથ ખો કુલપરિવટ્ટેન પુરાણતાતિ આહ ‘‘જિણ્ણોતિ પોરાણો’’તિઆદિ, તેન તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કુલવસેન ઉદિતોદિતભાવમાહ. જાતિવુદ્ધિયા ‘‘વયોઅનુપ્પત્તો’’તિ વક્ખમાનત્તા, ગુણવુદ્ધિયા તતો સાતિસયત્તા ચ ‘‘વુદ્ધોતિ સીલાચારાદિગુણવુદ્ધિયા યુત્તો’’તિ આહ. તથા જાતિમહલ્લકતાય વક્ખમાનત્તા ‘‘મહલ્લકો’’તિ પદેન વિભવમહત્તતા યોજિતા. મગ્ગપટિપન્નોતિ બ્રાહ્મણાનં પટિપત્તિવીથિં ઉપગતો તં અવોક્કમ્મ ચરણતો. અન્તિમવયન્તિ પચ્છિમવયં.

બુદ્ધગુણકથાવણ્ણના

૩૦૪. તાદિસેહિ મહાનુભાવેહિ સદ્ધિં યુગગ્ગાહવસેનપિ દહનં ન માદિસાનં અનુચ્છવિકં, કુતો પન ઉક્કંસનન્તિ ઇદં બ્રાહ્મણસ્સ ન યુત્તરૂપન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન ખો પન મેતં યુત્ત’’ન્તિઆદિ. સદિસાતિ એકદેસેન સદિસા. ન હિ બુદ્ધાનં ગુણેહિ સબ્બથા સદિસા કેચિપિ ગુણા અઞ્ઞેસુ લબ્ભન્તિ. ઇતરેતિ અત્તનો ગુણેહિ અસદિસગુણે. ઇદન્તિ ઇદં અત્થજાતં. ગોપદકન્તિ ગાવિયા પદે ઠિતઉદકં.

સટ્ઠિકુલસતસહસ્સન્તિ સટ્ઠિસહસ્સાધિકં કુલસતસહસ્સં કુલપરિયાયેનાતિ સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ કુલાનુક્કમેન આગતં. તેસુપીતિ તેસુપિ ચતૂસુ નિધીસુ. ગહિતગહિતન્તિ ગહિતં ગહિતં ઠાનં પૂરતિયેવ ધનેન પટિપાકતિકમેવ હોતિ. અપરિમાણોયેવાતિ ‘‘એત્તકો એસો’’તિ કેનચિ પરિચ્છિન્દિતું અસક્કુણેય્યતાય અપરિચ્છિન્નો એવ.

તત્થાતિ મઞ્ચકે. સીહસેય્યં કપ્પેસીતિ યથા રાહુ અસુરિન્દો આયામતો, વિત્થારતો ઉબ્બેધતો ચ ભગવતો રૂપકાયસ્સ પરિચ્છેદં ગહેતું ન સક્કોતિ, તથા રૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તો સીહસેય્યં કપ્પેસિ.

કિલેસેહિ આરકત્તા પરિસુદ્ધટ્ઠેન અરિયન્તિ આહ ‘‘અરિયં ઉત્તમં પરિસુદ્ધ’’ન્તિ. અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં, ન સુખવિપાકટ્ઠેન. કત્થચિ ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ, કત્થચિ અપરિમાણાપિ દેવમનુસ્સા યસ્મા ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ અસઙ્ખ્યેય્યા અપરિમેય્યા દેવમનુસ્સા મગ્ગફલામતં પિવિંસુ, કોટિસતસહસ્સાદિપરિમાણેનપિ બહૂ એવ, તસ્મા અનુત્તરાચારસિક્ખાપનવસેન ભગવા બહૂનં આચરિયો. તેતિ કામરાગતો અઞ્ઞે ભગવતો પહીનકિલેસે. કેળનાતિ કેળાયના ધનાયના.

અપાપપુરેક્ખારોતિ અપાપે પુરે કરોતિ, ન વા પાપં પુરતો કરોતીતિપિ અપાપપુરેક્ખારોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અપાપે નવલોકુત્તરધમ્મે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અપાપેતિ પાપપટિપક્ખે, પાપરહિતે ચ. બ્રહ્મનિ સેટ્ઠે બુદ્ધે ભગવતિ ભવા તસ્સ ધમ્મદેસનાવસેન અરિયાય જાતિયા જાતત્તા, બ્રહ્મુનો વા ભગવતો હિતા ગરુકરણાદિના, યથાનુસિટ્ઠપટિપત્તિયા ચ, બ્રહ્મં વા સેટ્ઠં અરિયમગ્ગં જાનાતીતિ બ્રહ્મઞ્ઞા, અરિયસાવકસઙ્ખાતા પજા, તેનાહ ‘‘સારિપુત્તા’’તિઆદિ. પકતિબ્રાહ્મણજાતિવસેનાપિ ‘‘બ્રહ્મઞ્ઞાય પજાયા’’તિ પદસ્સ અત્થો વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં.

તિરોરટ્ઠા તિરોજનપદાતિ એત્થ રજ્જં રટ્ઠં, રાજન્તિ રાજાનો એતેનાતિ, તદેકદેસભૂતા પદેસા પન જનપદો,જના પજ્જન્તિ એત્થ સુખજીવિકં પાપુણન્તીતિ. પુચ્છાય વા દોસં સલ્લક્ખેત્વાતિ સમ્બન્ધો. અસમત્થતન્તિ અત્તનો અસમત્થતં. ભગવા વિસ્સજ્જેતિ તેસં ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં, ઞાણપરિપાકં, ચિત્તાચારઞ્ચ ઞત્વાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘એહિ સ્વાગતવાદી’’તિ ઇમિના સુખસમ્ભાસપુબ્બકં પિયવાદિતં દસ્સેતિ, ‘‘સખિલો’’તિ ઇમિના સણ્હવાચતં, ‘‘સમ્મોદકો’’તિ ઇમિના પટિસન્ધારકુસલતં, ‘‘અભાકુટિકો’’તિ ઇમિના સબ્બત્થેવ વિપ્પસન્નમુખતં, ‘‘ઉત્તાનમુખો’’તિ ઇમિના સુખાલાપતં, ‘‘પુબ્બભાસી’’તિ ઇમિના ધમ્માનુગ્ગહસ્સ ઓકાસકરણતો હિતજ્ઝાસયતં ભગવતો વિભાવેતિ.

યત્થ કિરાતિ કિર-સદ્દો અરુચિસૂચનત્થો, તેન ભગવતા અધિવુત્થપદેસે ન દેવતાનુભાવેન મનુસ્સાનં અનુપદ્દવતા, અથ ખો બુદ્ધાનુભાવેનાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ.

અનુસાસિતબ્બોતિ વિનેય્યજનસમૂહો ગય્હતીતિ નિબ્બત્તિતં અરિયસઙ્ઘમેવ દસ્સેતું ‘‘સયં વા’’તિઆદિ વુત્તં, અનન્તરસ્સ વિધિ પટિસેધો વાતિ કત્વા. ‘‘તાદિસોવા’’તિ ઇમિના ‘‘સયં વા’’તિઆદિના વુત્તવિકપ્પો એવ પચ્ચામટ્ઠોતિ. ‘‘પુરિમપદસ્સેવ વા’’તિ વિકપ્પન્તરગ્ગહણં. બહૂનં તિત્થકરાનન્તિ પૂરણાદીનં અનેકેસં તિત્થકરાનં, નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. કારણેનાતિ અપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠતાદિસમારોપનલક્ખણેન કારણેન. આગન્તુકા નવકાતિ અભિનવા આગન્તુકા અબ્ભાગતા. પરિયાપુણામીતિ પરિચ્છિન્દિતું જાનામિ સક્કોમિ, તેનાહ ‘‘જાનામી’’તિ. ‘‘કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો’’તિ અભૂતપરિકપ્પનવચનમેતં તથા ભાસમાનસ્સ અભાવતો.

૩૦૫. અલં-સદ્દો અરહત્તોપિ હોતિ ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતુ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૪) વિયાતિ આહ ‘‘અલમેવાતિ યુત્તમેવા’’તિ. પુટેન નેત્વા અસિતબ્બતો પરિભુઞ્જિતબ્બતો પુટોસં વુચ્ચતિ પાથેય્યં. પુટંસેન પુરિસેન.

સોણદણ્ડપરિવિતક્કવણ્ણના

૩૦૭. ઉભતોપક્ખિકાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્માદિટ્ઠીનં વસેન ઉભયપક્ખિકા. કેરાટિકાતિ સઠા.

બ્રાહ્મણપઞ્ઞત્તિવણ્ણના

૩૦૯. વિઘાતન્તિ ચિત્તદુક્ખં.

૩૧૧-૩. સુજન્તિ હોમદબ્બિં પગ્ગણ્હન્તેસૂતિ જુહનત્થં ગણ્હનકેસુ, ઇરુબ્બિજ્જેસૂતિ અત્થો. પઠમો વાતિ તત્થ સન્નિપતિતેસુ યજનકિરિયાયં સબ્બપધાનો વા. દુતિયો વાતિ તદનન્તરો વા. ‘‘સુજ’’ન્તિ કરણે એતં ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘સુજાયા’’તિ. અગ્ગિહુત્તપમુખતાય યઞ્ઞસ્સ યઞ્ઞે દિય્યમાનં સુજામુખેન દીયતીતિ આહ ‘‘સુજાય દિય્યમાન’’ન્તિ. પોરાણાતિ અટ્ઠકથાચરિયા. વિસેસતોતિ વિજ્જાચરણવિસેસતો, ન બ્રાહ્મણેહિ ઇચ્છિતવિજ્જાચરણમત્તતો. ઉત્તમબ્રાહ્મણસ્સાતિ અનુત્તરદક્ખિણેય્યતાય ઉક્કટ્ઠબ્રાહ્મણસ્સ. બ્રાહ્મણસમયન્તિ બ્રાહ્મણસિદ્ધન્તં. મા ભિન્દિ મા વિનાસેસિ.

૩૧૬. સમસમોતિ સમોયેવ હુત્વા સમો. હીનોપમવસેનપિ સમતા વુચ્ચતીતિ તં નિવત્તેન્તો ‘‘ઠપેત્વા એકદેસસમત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. કુલકોટિપરિદીપનન્તિ કુલઆદિપરિદીપનં અથાપિ સિયાતિ અથાપિ તુમ્હાકં એવં પરિવિતક્કો સિયા. બ્રાહ્મણભાવં સાધેતિ વણ્ણો. મન્તજાતીસુપિ એસેવ નયો. સીલમેવ સાધેસ્સતિ બ્રાહ્મણભાવં. કસ્માતિ ચે? આહ ‘‘તસ્મિઞ્હિસ્સા’’તિઆદિ. સમ્મોહમત્તં વણ્ણાદયોતિ વણ્ણમન્તજાતિયો હિ બ્રાહ્મણભાવસ્સ અઙ્ગન્તિ સમ્મોહમત્તમેતં અસમવેક્ખિતાભિમાનભાવતો.

સીલપઞ્ઞાકથાવણ્ણના

૩૧૭. કથિતો બ્રાહ્મણેન પઞ્હોતિ ‘‘સીલવા ચ હોતી’’તિઆદિના દ્વિન્નમેવ અઙ્ગાનં વસેન યથાપુચ્છિતો પઞ્હો યાથાવતો વિસ્સજ્જિતો એત્થાતિ એતસ્મિં યથાવિસ્સજ્જિતે અત્થે. તસ્સાતિ સોણદણ્ડસ્સ. સીલપરિસુદ્ધાતિ સીલસમ્પત્તિયા સબ્બસો સુદ્ધા અનુપક્કિલિટ્ઠા. કુતો દુસ્સીલે પઞ્ઞા અસમાહિતત્તા તસ્સ. જળે એળમૂગે કુતો સીલન્તિ જળે એળમૂગે દુપ્પઞ્ઞે કુતો સીલં સીલવિભાગસ્સ, સીલપરિસોધનૂપાયસ્સ ચ અજાનનતો. પકટ્ઠં ઉક્કટ્ઠં ઞાણં પઞ્ઞાણન્તિ, પાકતિકં ઞાણં નિવત્તેતું ‘‘પઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ તયિદં પકારેહિ જાનનતો પઞ્ઞાવાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાણન્તિ પઞ્ઞા યેવા’’તિ.

સીલેનધોતાતિ સમાધિપદટ્ઠાનેન સીલેન સકલસંકિલેસમલવિસુદ્ધિયા ધોતા વિસુદ્ધા, તેનાહ ‘‘કથં પના’’તિઆદિ. તત્થ ધોવતીતિ સુજ્ઝતિ. મહાસટ્ઠિવસ્સત્થેરો વિયાતિ સટ્ઠિવસ્સમહાથેરો વિય. વેદનાપરિગ્ગહમત્તમ્પીતિ એત્થ વેદનાપરિગ્ગહો નામ યથાઉપ્પન્નં વેદનં સભાવરસતો ઉપધારેત્વા ‘‘અયં વેદના ફસ્સં પટિચ્ચ, સો ફસ્સો અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો’’તિ લક્ખણત્તયં આરોપેત્વા પવત્તિતવિપસ્સના. એવં વિપસ્સન્તેન ‘‘સુખેન સક્કા સા વેદના અધિવાસેતું ‘‘વેદના એવ વેદિયતી’’તિ. વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વાતિ યથાઉપ્પન્નં દુક્ખં વેદનં અનનુવત્તિત્વા વિપસ્સનં આરભિત્વા વીથિં પટિપન્નાય વિપસ્સનાય તં વિનોદેત્વા. સંસુમારપતિતેનાતિ કુમ્ભીલેન વિય ભૂમિયં ઉરેન નિપજ્જનેન. પઞ્ઞાય સીલં ધોવિત્વાતિ અખણ્ડાદિભાવાપાદનેન સીલં આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ પઞ્ઞાય સુવિસોધિતં કત્વા.

૩૧૮. ‘‘કસ્મા આહા’’તિ ઉપરિદેસનાય કારણં પુચ્છતિ. લજ્જા નામ ‘‘સીલસ્સ જાતિયા ચ ગુણદોસપકાસનેન સમણેન ગોતમેન પુચ્છિતપઞ્હં વિસ્સજ્જેસી’’તિ પરિસાય પઞ્ઞાતતા. એત્તકપરમાતિ એત્તકઉક્કંસકોટિકા પઞ્ચ સીલાનિ, વેદત્તયવિભાવનં પઞ્ઞઞ્ચ લક્ખણાદિતો નિદ્ધારેત્વા જાનનં નત્થિ, કેવલં તત્થ વચીપરમા મયન્તિ દસ્સેતીતિ આહ ‘‘સીલપઞ્ઞાણન્તિ વચનમેવ પરમં અમ્હાક’’ન્તિ. ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિ ઇદં નિય્યાતનાપેક્ખં સીલનિદ્દેસે, તેનાહ ‘‘સીલમિચ્ચેવ નિય્યાતિત’’ન્તિ. સામઞ્ઞફલે પન ‘‘સામઞ્ઞફલ’’ મિચ્ચેવ નિય્યાતિતં, પઞ્ઞાનિદ્દેસે પન ઝાનપઞ્ઞં અધિટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનાપઞ્ઞાવસેનેવ પઞ્ઞાનિય્યાતનં કતં, તેનાહ ‘‘પઠમજ્ઝાનાદીની’’તિ.

સોણદણ્ડઉપાસકત્તપટિવેદનાકથાવણ્ણના

૩૨૧-૨. નત્તાતિ પુત્તપુત્તો. અગારવં નામ નત્થિ, ન ચાયં ભગવતિ અગારવેન ‘‘અહઞ્ચેવ ખો પના’’તિઆદિમાહ, અથ ખો અત્તલાભપરિહાનિભયેન. અયઞ્હિ યથા તથા અત્તનો મહાજનસ્સ સમ્ભાવનં ઉપ્પાદેત્વા કોહઞ્ઞેન પરે વિમ્હાપેત્વા લાભુપ્પાદં નિજિગિસન્તો વિચરતિ, તસ્મા તથા અવોચ, તેનાહ ‘‘ઇમિના કિરા’’તિઆદિ.

તઙ્ખણાનુરૂપાયાતિ યાદિસી તદા તસ્સ અજ્ઝાસયપ્પવત્તિ, તદનુરૂપાયાતિ અત્થો. તસ્સ તદા તાદિસસ્સ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસ્સ ઞાણસ્સ પરિપાકસ્સ અભાવતો કેવલં અબ્ભુદયનિસ્સિતો એવ અત્થો દસ્સિતોતિ આહ ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકમત્થં સન્દસ્સેત્વા’’તિ, પચ્ચક્ખતો વિભાવેત્વાતિ અત્થો. કુસલે ધમ્મેતિ તેભૂમકે કુસલે ધમ્મે, ‘‘ચતુભૂમકે’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ, તેનેવાહ ‘‘આયતિં નિબ્બાનત્થાય વાસનાભાગિયા વા’’તિ. તત્થાતિ કુસલધમ્મે યથા સમાદપિતે. નન્તિ બ્રાહ્મણં સમુત્તેજેત્વાતિ સમ્મદેવ ઉપરૂપરિ નિસાનેત્વા પુઞ્ઞકિરિયાય તિક્ખવિસદભાવં આપાદેત્વા. તં પન અત્થતો તત્થ ઉસ્સાહજનનં હોતીતિ આહ ‘‘સઉસ્સાહં કત્વા’’તિ. એવં પુઞ્ઞકિરિયાય સઉસ્સાહતા, એવરૂપં ગુણસમઙ્ગિતા ચ નિયમતો દિટ્ઠધમ્મિકા અત્થસમ્પાદનીતિ એવં સઉસ્સાહતાય, અઞ્ઞેહિ ચ તસ્મિં વિજ્જમાનગુણેહિ સમ્પહંસેત્વા સમ્મદેવ હટ્ઠતુટ્ઠભાવં આપાદેત્વા.

યદિ ભગવા ધમ્મરતનવસ્સં વસ્સિ, અથ કસ્મા સો વિસેસં નાધિગચ્છતીતિ આહ ‘‘બ્રાહ્મણો પના’’તિઆદિ. યદિ એવં કસ્મા ભગવા તસ્સ તથા ધમ્મરતનવસ્સં વસ્સીતિ આહ ‘‘કેવલમસ્સા’’તિઆદિ. ન હિ ભગવતો નિરત્થકા દેસના હોતીતિ.

સોણદણ્ડસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.